VIỆN HÀN LÂM KHOA HỌC XÃ HỘI VIỆT NAM
VIỆN NGHIÊN CỨU TÔN GIÁO
TÀI LIỆU
TÔN GIÁO, TÍN NGƯỠNG Ở KHU VỰC MIỀN NÚI
PHÍA BẮC VIỆT NAM
(Thuộc Đề án Hỗ trợ thông tin, tuyên truyền về
dân tộc, tôn giáo theo quyết định số 219-QĐ/TTg ngày 21 tháng 2 năm 2019)
Hà Nội, năm 2022
2
MỤC LỤC
LỜI MỞ ĐẦU ...................................................................................................... 3
CHUYÊN ĐỀ I. KHÁI QUÁT VỀ TÔN GIÁO, TÍN NGƯỠNG KHU VỰC
MIỀN NÚI PHÍA BẮC Ở VIỆT NAM HIỆN NAY ......................................... 7
1.1. Bối cảnh khu vực miền núi phía Bắc hiện nay .............................................. 7
1.2. Khái quát về hiện trạng và đặc điểm các tôn giáo ở khu vực miền núi phía
Bắc ....................................................................................................................... 28
1.3. Khái quát về hiện trạng và đặc điểm của tín ngưỡng ở khu vực miền núi
phía Bắc hiện nay ................................................................................................ 70
CHUYÊN ĐỀ 2. TÔN GIÁO VÀ TÍN NGƯỠNG TRONG ĐỜI SỐNG XÃ
HỘI Ở KHU VỰC MIỀN NÚI PHÍA BẮC CỦA VIỆT NAM HIỆN NAY113
2.1. Vai trò và chức năng cơ bản của tôn giáo, tín ngưỡng ở khu vực miền núi
phía Bắc ............................................................................................................. 113
2.2. Những giá trị cơ bản của tôn giáo, tín ngưỡng ở khu vực miền núi phía Bắc145
CHUYÊN ĐỀ 3. CÁC VẤN ĐỀ ĐANG ĐẶT RA HIỆN NAY CỦA TÔN
GIÁO, TÍN NGƯỠNG Ở KHU VỰC MIỀN NÚI PHÍA BẮC VIỆT NAM
VÀ KHUYẾN NGHỊ VỚI TRUYỀN THÔNG ............................................ 164
3.1. Một số vấn đề đang đặt ra hiện nay của tôn giáo, tín ngưỡng khu vực miền
núi phía Bắc ....................................................................................................... 164
3.2. Khuyến nghị đối với truyền thông về tôn giáo, tín ngưỡng ở khu vực miền
núi phía Bắc ....................................................................................................... 177
KẾT LUẬN ...................................................................................................... 195
DANH MỤC TÀI LIỆU THAM KHẢO ....................................................... 198
3
LỜI MỞ ĐẦU
Khu vực miền núi phía Bắc của Việt Nam có diện tích lớn, với địa hình
phức tạp. Đây là nơi có biên giới với hai quốc gia láng giềng là Trung Quốc và
Lào, là địa bàn trọng yếu về an ninh và quốc phòng. Đây cũng là nơi có tỷ lệ các
hộ nghèo và cận nghèo trong nhóm cao nhất cả nước. Vùng đất có nhiều khó
khăn về điều kiện địa lý - môi trường này là nơi sinh sống đan xen của khoảng
trên 11 triệu người, thuộc nhiều dân tộc khác nhau. Khu vực Đông Bắc chủ yếu
là nơi cư trú của người Tày, Dao, Nùng, Sán Dìu, v.v... Trong khi đó, vùng Tây
Bắc là nơi sinh sống chủ yếu của người Mông, Thái, Mường, v.v… Đồng thời,
người Kinh từ miền xuôi lên cũng đã hiện diện ở hầu khắp các tỉnh, cư trú dài
hạn ngày càng nhiều hơn, chủ yếu vì các mục đích làm kinh tế. Sự đa dạng về
dân tộc đi liền với đa dạng về văn hóa, phong tục và do đó là đa dạng về tôn
giáo và tín ngưỡng.
Sự đa dạng về tôn giáo, tín ngưỡng sẵn có được đẩy mạnh hơn trong tiến
trình hội nhập trong nước và quốc tế kể từ giai đoạn Đổi mới. Ở khu vực này,
giờ đây có sự hiện diện của các tôn giáo lớn và phổ biến ở Việt Nam. Đồng thời,
còn có sự xuất hiện các dạng thức hay hiện tượng tôn giáo mới, vừa mang màu
sắc tín ngưỡng truyền thống, vừa có sự vay mượn, pha trộn các triết lý và thực
hành thờ cúng mới mẻ. Niềm tin vào những điều gì đó huyền bí, cái mang sức
mạnh siêu nhiên vẫn tồn tại, và đôi lúc được thổi bùng lên thành những hiện
tượng xã hội. Đã xuất hiện những hiện tượng lợi dụng quyền tự do tôn giáo để
gây chia rẽ dân tộc, tạo ra bất ổn chính trị ở khu vực này.
Tôn giáo và tín ngưỡng nói riêng, đời sống tôn giáo, tín ngưỡng nói chung
của cư dân khu vực miền núi phía Bắc nước ta đã được nghiên cứu từ lâu và
ngày càng phong phú về các kết quả nghiên cứu. Nhiều phát hiện quan trọng đã
được chia sẻ, làm giàu cho tri thức khoa học và tri thức phổ thông về tôn giáo,
4
tín ngưỡng ở nơi này. Các nghiên cứu ấy cũng lý giải từ nhiều góc độ sức ảnh
hưởng, vai trò, giá trị và ý nghĩa của tôn giáo, tín ngưỡng đối với cuộc sống của
cư dân khu vực này. Các nghiên cứu và tài liệu thu thập được cho thấy nhiều
vấn đề đã và tiếp tục nảy sinh trong đời sống tôn giáo, tín ngưỡng có sự ảnh
hưởng không nhỏ đến đời sống chính trị, văn hóa và xã hội nơi đây. Trong khi
cạnh tranh tôn giáo ngày càng trở nên rõ rệt, sự biến dạng và mai một của tín
ngưỡng là một thách thức đáng kể cho việc duy trì bản sắc văn hóa tộc người.
Sự quá phong phú, đa dạng và khác biệt giữa các dân tộc, thậm chí là giữa
các nhóm trong cùng một dân tộc cũng dẫn đến sự khác biệt trong tôn giáo, tín
ngưỡng của họ. Xưa nay truyền thông có xu hướng tập trung quá nhiều vào một
số loại hình tôn giáo, tín ngưỡng tiêu biểu và ở một số cộng đồng có nhiều điều
thú vị, hấp dẫn trong niềm tin và thực hành nghi lễ, tổ chức lễ hội. Truyền thông
theo cách đó, vẫn đưa tin có tính thiên vị, chưa đảm bảo sự công bằng và đồng
đều. Đây là một điểm cần khắc phục, để công chúng có sự nhận biết đầy đủ hơn
về thực tại tôn giáo, tín ngưỡng nơi khu vực miền núi phía Bắc, và để chính cư
dân khu vực này có được thông tin khách quan về đời sống tôn giáo, tín ngưỡng
của những cộng đồng dân tộc đang cùng chung sống với mình.
Hơn nữa, trong thực tế, người làm truyền thông vẫn còn lúng túng khi tiếp
cận nhiều thông tin trái chiều chỉ về một hiện tượng. Chẳng hạn như tồn tại
nhiều ý kiến chưa thống nhất trong các nhận định về các hiện tượng đã từng hiện
diện hoặc vẫn tồn tại như Vàng Chứ, “Phạ tốc”, “Dương Văn Mình”; các “đạo
lạ” được truyền nhập vào khu vực này từ Trung Quốc hay Mỹ như Bà Cô Dợ,
Giê Sùa, San Sư Khẻ Tộ, v.v… Ngay cả sự phát triển mạnh của Tin Lành, tồn
tại trong nhiều điểm nhóm thuộc cả các hệ phái đã được nhà nước cấp đăng ký
hoạt động và chưa cấp đăng ký hoạt động, cũng khiến cho người ta lúng túng
trong nhận biết, phân biệt và đối xử. Trong khi đó, các dòng người đi lễ xa từ
miền xuôi đến các cơ sở thờ cúng ở miền núi ngày càng đông, các hoạt động
biến tâm linh, tôn giáo thành hàng hóa ngày càng tinh vi, phức tạp. Sự phục hồi
5
của khối tín ngưỡng mang trong mình nhiều biến đổi mà động cơ của những
biến đổi ấy ngày càng thể hiện tư duy duy lý. Giới làm truyền thông rất cần có
một tài liệu cung cấp các thông tin đáng tin cậy để từ đó có thể yên tâm sử dụng.
Việc đẩy mạnh tuyên truyền để tạo ra sự đồng thuận trong nhận thức và
cách ứng xử với các cộng đồng có sự kiến tạo dựa trên tôn giáo, tín ngưỡng là
hết sức quan trọng và có ý nghĩa sâu sắc đối với sự phát triển bền vững của khu
vực mang tính chiến lược về quân sự, kinh tế và văn hóa này.
Nhưng trên thực tế vẫn rất thiếu các tài liệu được biên soạn theo hướng
tổng hợp nhằm khái quát các kết quả nghiên cứu đã công bố mới nhất, đã được
chuẩn hóa (tương đối) về tôn giáo, tín ngưỡng của khu vực miền núi phía Bắc để
trực tiếp phục vụ dữ liệu có sẵn cho xây dựng các nội dung truyền thông về dân
tộc, tôn giáo nơi đây.
Việc biên soạn tài liệu “Tôn giáo, tín ngưỡng ở khu vực miền núi phía Bắc
Việt Nam” sẽ góp phần cung cấp những tri thức căn bản nhất, hệ thống nhất và
dễ sử dụng nhất về tôn giáo, tín ngưỡng ở khu vực này của Việt Nam hiện nay.
Tài liệu này được biên soạn nhằm đáp ứng các mục tiêu cụ thể sau:
- Cung cấp một cái nhìn tổng quát về tình hình tôn giáo, tín ngưỡng ở khu
vực miền núi phía Bắc hiện nay;
- Khái quát hiện trạng của các tôn giáo lớn (Phật giáo, Công giáo và Tin
Lành) và các loại hình tín ngưỡng phổ biến ở khu vực này;
- Nêu những đặc điểm cơ bản; vai trò, chức năng và giá trị của tôn giáo, tín
ngưỡng ở khu vực này;
- Nhận diện, khái quát những vấn đề đang tồn tại trong đời sống tôn giáo, tín
ngưỡng ở khu vực này;
- Đề xuất một số khuyến nghị đối với truyền thông về tôn giáo, tín ngưỡng ở
khu vực miền núi phía Bắc trong thời gian tới.