LOÃNG X NGƯƠ
(osteosporosis)
Đi t ng: sinh viên Y chính quy 3ố ượ
Gi ng viên: BS.Cao Đình H ngả ư
M C TIÊU BÀI GI NG:Ụ Ả
1. Nêu đc đnh nghĩa loãng x ngượ ị ươ
2. Nêu phân lo i loãng x ngạ ươ
3. Nêu đc sinh lý b nh c a loãng x ngượ ệ ủ ươ
4. Nêu đc các y u t nguy c c a loãng x ngượ ế ố ơ ủ ươ
5. Nêu đc các nguyên nhân gây loãng x ng th phát ượ ươ ứ
6. Nêu đc các đc đi m v lâm sàng và c n lâmượ ặ ể ề ậ
sàng c a loãng x ng ủ ươ
7. Nêu đc tiêu chu n ch n đoán loãng x ng theo W.H.O 1994ượ ẩ ẩ ươ
8. Nêu đc ch đnh đo m t đ x ng ng i l nượ ỉ ị ậ ộ ươ ở ườ ớ
9. Nêu đc cách phòng b nh loãng x ngượ ệ ươ
I. ĐI C NG:Ạ ƯƠ
Loãng x ng là m t b nh lý đc tr ng b i s gi m m t đ và c u trúcươ ộ ệ ặ ư ở ự ả ậ ộ ấ
c a x ng d n đn gi m s c m nh c a x ng đng th i gia tăng nguyủ ươ ẫ ế ả ứ ạ ủ ươ ồ ờ
c gãy x ng.ơ ươ
Th ng xu t hi n n sau mãn kinh nh ng cũng th ng g p nh ngườ ấ ệ ở ữ ư ườ ặ ở ữ
đi t ng có y u t nguy c .ố ượ ế ố ơ
M c đ n ng n c a bi n ch ng gãy x ng trong b nh loãng x ngứ ộ ặ ề ủ ế ứ ươ ệ ươ
đc x p t ng đng v i tai bi n m ch vành (nh i máu c tim) trongượ ế ươ ươ ớ ế ạ ồ ơ
b nh thi u máu c tim c c b và tai bi n m ch máu não (đt qu ) trongệ ế ơ ụ ộ ế ạ ộ ỵ
b nh tăng huy t áp. ệ ế
“d báo t i năm 2050, toàn th gi i s có t i 6,3 tri u tr ng h p gãy cự ớ ế ớ ẽ ớ ệ ườ ợ ổ
x ng đùi do loãng x ng và 51% s này s các n c Châu Á” n i màươ ươ ố ẽ ở ướ ơ
kh u ph n ăn h ng ngày còn r t ít Calci, n i mà vi c ch n đoán s m vàẩ ầ ằ ấ ơ ệ ẩ ớ
đi u tr tích c c b nh loãng x ng còn g p r t nhi u khó khăn.ề ị ự ệ ươ ặ ấ ề
C u t o x ng g m có 3 thành ph n:ấ ạ ươ ồ ầ
oT bào: osteoblast (t bào t o x ng), osteocyte (t bào x ng),ế ế ạ ươ ế ươ
osteoclast (t bào h y x ng).ế ủ ươ
1
oProtein: chi m 1/3, trong đó 90% là các collagen, c u trúc d ng m ngế ấ ạ ạ
l i, b t chéo giúp x ng có s c ch u l c.ướ ắ ươ ứ ị ự
oCh t khoáng: chi m 2/3, là nh ng tinh th , c u trúc d ng đĩa g n vàoấ ế ữ ể ấ ạ ắ
m ng l i collagen. Thành ph n chính là Ca++,ạ ướ ầ
phosphat,Mg, Flour…
C u trúc hình thái: ấ
oV x ng (x ng c ng) chi m 80% toàn khung x ng.ỏ ươ ươ ứ ế ươ
oBè x ng (x ng x p) c u trúc m ng l i 3 chi u, giúp x ng phátươ ươ ố ấ ạ ướ ề ươ
huy
ch c năng c h c t i đa.ứ ơ ọ ố
Kh i l ng x ng đc th hi n b ng:ố ượ ươ ượ ể ệ ằ
M t đ khoáng ch t trong x ng (Bone Mineral Density – BMD)ậ ộ ấ ươ
Kh i l ng x ng (Bone Mass Content –BMC)ố ượ ươ
Ch c năng c a x ng: ứ ủ ươ
Giá đ c thỡ ơ ể
B o v n i t ng ả ệ ộ ạ
V n đngậ ộ
D tr Caự ữ
Đi u hòa Ca máu ề
Trong su t cu c đi, kh i l ng x ng thay đi qua các giai đo n: ố ộ ờ ố ượ ươ ổ ạ
Kh i l ng x ng đnh (Peak Bone Mass) là s t o x ng t nh đnố ượ ươ ỉ ự ạ ươ ừ ỏ ế
25-35 tu i.ổ
B t đu 30-40 tu i: pha m t x ng ch m duy trì su t c oc đi v iắ ầ ổ ấ ươ ậ ố ụ ờ ớ
cùng m t v n t c gi a 2 phái.ộ ậ ố ữ
T 50 tu i tr đi s m t x ng liên quan nhi u đn phái n , là giaiừ ổ ở ự ấ ươ ề ế ữ
đo n m t x ng r t nhanh do s thi u h t estrogen giaiạ ấ ươ ấ ự ế ụ
đo n mãn kinh.ạ
T 60 tu i tr đi: c 2 phái m t x ng nh nhau, liên quan đn tu iừ ổ ở ả ấ ươ ư ế ổ
già.
Nh ng y u t quy t đnh kh i l ng x ng đnh: ữ ế ố ế ị ố ượ ươ ỉ
Y u t di truy nế ố ề
Các y u t hormonế ố
Y u t dinh d ngế ố ưỡ
Ho t đng th ch t và các y u t môi tr ng ạ ộ ể ấ ế ố ườ
Tăng kh i l ng x ng đnh lên 10% s gi m đc 50% nguy c gãyố ượ ươ ỉ ẽ ả ượ ơ
x ng do loãng x ng trong su t cu c đi.ươ ươ ố ộ ờ
2
Loãng x ng là b nh di n ti n âm th m ng i ta th ng ví b nh nhươ ệ ễ ế ầ ườ ườ ệ ư
m t tên ăn c p th m l ng, h ng ngày c l y d n calci trong ngân hàngộ ắ ầ ặ ằ ứ ấ ầ
d tr x ng c a c th con ng i. Khi đã có d u hi u lâm sàng,ự ữ ươ ủ ơ ể ườ ấ ệ
th ng là lúc đã có bi n ch ng, c th đã b m t đi t i 30% kh i l ngườ ế ứ ơ ể ị ấ ớ ố ượ
x ng. ươ
II. PHÂN LO I:Ạ
1. Loãng x ng nguyên phát:ươ
Là m c đ n ng c a tình tr ng thi u s n x ng b nh lý, do sứ ộ ặ ủ ạ ể ả ươ ệ ự
lão hóa c a các t o c t bào, tu i càng cao thì tình tr ng thi u s nủ ạ ố ổ ạ ể ả
x ng càng tăng, cho đn khi tr ng l ng x ng (trong m t đn vươ ế ọ ượ ươ ộ ơ ị
th tích) gi m trên 30% thì có bi u hi n lâm sàng. Loãng x ngể ả ể ệ ươ
nguyên phát đc chia thành 2 th : ượ ể
- Loãng x ng typ I: loãng x ng tu i mãn kinh. ươ ươ ở ổ
- Loãng x ng typ II: là loãng x ng tu i già. ươ ươ ổ
1.1 . Loãng x ng th phát: ươ ứ
Khi có m t hay nhi u y u t nguy c c a b nh loãng x ngộ ề ế ố ơ ủ ệ ươ
III. TÌNH HÌNH LOÃNG X NG HI N NAY:ƯƠ Ệ
1. Trên tòan th gi i:ế ớ
b nh loãng x ng là v n đ y t r t th ng g pệ ươ ấ ề ế ấ ườ ặ
nh h ng đn 1/3 ph n và 1/8 đàn ông trên 50 tu iả ưở ế ụ ữ ổ
ph n : nguy c b gãy x ng do loãng x ng > nguy c ung th vúở ụ ữ ơ ị ươ ươ ơ ư
+ ung th n i m c t cung + ung th bu ng tr ng. ư ộ ạ ử ư ồ ứ
V i tu i th ngày càng tăng, ngày càng nhi u ng i b b nh, đc bi tớ ổ ọ ề ườ ị ệ ặ ệ
là ph n . ụ ữ
Loãng x ng là m t b nh lý th ng g p nh t trong s các b nh lýươ ộ ệ ườ ặ ấ ố ệ
chuy n hóa x ng, nh h ng 200 tri u ng i trên tòan th gi i.ể ươ ả ưở ệ ườ ế ớ
Kho ng 28 tri u ng i M b loãng x ng ho c có nguy c loãngả ệ ườ ỹ ị ươ ặ ơ
x ng. ươ
Loãng x ng th ng không tri u ch ng nh ng làm tăng nguy c gây gãyươ ườ ệ ứ ư ơ
x ng, đc bi t là x ng đùi, đt s ng, c tay.ươ ặ ệ ươ ố ố ổ
sau 50 tu i, nguy c loãng x ng s gia tăng theo c p s mũ, 40% n vàổ ơ ươ ẽ ấ ố ữ
13% nam s có ≥ 1 l n gãy x ng trong su t cu c đi.ẽ ầ ươ ố ộ ờ
3
Ch riêng M , h ng năm có trên 1,5 tri u tr ng h p gãy x ng doỉ ở ỹ ằ ệ ườ ợ ươ
loãng x ng, bao g m 250.000 x ng đùi, 250.000 c tay và 500.000 gãyươ ồ ươ ổ
lún đt s ng. ố ố
Gãy x ng đùi k t h p v i 12 đn 24% t vong ph n và 30% tươ ế ợ ớ ế ử ở ụ ữ ử
vong đàn ông trong năm đu c a gãy x ng và 50% b nh nhân khôngở ầ ủ ươ ệ
th đi l i và c n ph i đc chăm sóc t i nhà su t đi.ể ạ ầ ả ượ ạ ố ờ
2. T i Vi t Nam:ạ ệ
Ch a có s li u th t chính xác v t l loãng x ng.ư ố ệ ậ ề ỷ ệ ươ
c tính 2010Ướ
S ng i loãng x ng Vi t Nam: 2.800.000ố ườ ươ ở ệ
S ng i b gãy x ng: 170.000ố ườ ị ươ
S ng i b gãy c x ng đùi: 25.663ố ườ ị ổ ươ
D báo t i 2030ự ớ
Các s trên s tăng 172-174%ố ẽ
S ng i b loãng x ng Vi t Nam: 4.500.000ố ườ ị ươ ở ệ
S ng i b gãy x ng: 262.650ố ườ ị ươ
S ng i b gãy c x ng đùi: 40.700ố ườ ị ổ ươ
III. SINH LÝ B NH:Ệ
Loãng x ng là k t qu c a s m t quân bình gi a t o x ng vàươ ế ả ủ ự ấ ữ ạ ươ
h y x ng.ủ ươ
Quá trình xây d ng (Modeling)ự
X y ra tr emả ở ẻ
T o x ng >> h y x ngạ ươ ủ ươ
v trí g n đu x ngỞ ị ầ ầ ươ
Làm x ng thay đi kích th c và tăng tr ngươ ổ ướ ưở
Quá trình tái t o (Remodeling)ạ
X y ra ng i l nả ở ườ ớ
T o x ng = h y x ng, t o x ng << h y x ngạ ươ ủ ươ ạ ươ ủ ươ
v trí x ng b h y đ l p đy các h c x ng b h y đng th iỞ ị ươ ị ủ ể ấ ầ ố ươ ị ủ ồ ờ
huy đng canxi t x ng ra giúp đi u hòa canxi máu. ộ ừ ươ ề
X ng đc s a ch a nh ng không thay đi kích th c và khôngươ ượ ữ ữ ư ổ ướ
tăng tr ng. ưở
T bào x ng n m trong ch t n n x ng và trên b m t x ng sế ươ ằ ấ ề ươ ề ặ ươ ẽ
phóng thích các hóa ch t trung gian lên b m t x ng đ thu hút các h yấ ề ặ ươ ể ủ
c t bào. H y c t bào s ti n đn trên b m t x ng r i bám vào ch t n nố ủ ố ẽ ế ế ề ặ ươ ồ ấ ề
4
x ng, ti t acid làm tan ch t khoáng trong n n x ng, t o nh ng hươ ế ấ ề ươ ạ ữ ố
x ng. H y c t bào r i kh i b m t x ng, m t t o c t bào đc thu hútươ ủ ố ờ ỏ ề ặ ươ ộ ạ ố ượ
đn các h x ng, t o x ng trên n n các h x ng, l p đy các hế ố ươ ạ ươ ề ố ươ ấ ầ ố
x ng.ươ
Các thay đi v chuy n hóa nh : ổ ề ể ư thi u h t estrogen, b t đng, toan chuy nế ụ ấ ộ ể
hóa, c ng c n giáp, b nh lý viêm toàn thân hay c c b làm gia tăng sườ ậ ệ ụ ộ ố
l ng và ho t đng c a h y c t bào làm nh h ng đn quá trình chuượ ạ ộ ủ ủ ố ả ưở ế
chuy n x ng,ể ươ làm cho l ng x ng b h p thu nhi u h n l ng x ngượ ươ ị ấ ề ơ ượ ươ
t o thành làm gi m kh i l ng x ng. M t s hóa ch t c c b ngay t iạ ả ố ượ ươ ộ ố ấ ụ ộ ạ
x ng gây nh đn quá trình đi u hòa và h p thu x ng: ươ ả ế ề ấ ươ prostaglandins,
insulin-like growth factor (IGFs), interleukins (IL-1, IL-6, IL-11), y u tế ố
ho i t mô (TNF)…ạ ử
IV. Y U T NGUY C C A LOÃNG X NG:Ế Ố Ơ Ủ ƯƠ
1. NGUYÊN PHÁT:
T ng b gãy x ng sau tu i 30ừ ị ươ ổ
Ti n s gia đình có ng i gãy x ngề ử ườ ươ
Hút thu c láố
Tr ng l ng < 127 pounds (58kg)ọ ượ
M t đ ch t khoáng x ng (bone mineral density) th pậ ộ ấ ươ ấ
2. TH PHÁT:Ứ
Không th hi u ch nh (Nonmodifiable)ể ệ ỉ
Ch ng t c da tr ngủ ộ ắ
Tu i caoổ
Suy y u (frailty)ế
Lú l nẫ
Có th hi u ch nh (Modifiable):ể ệ ỉ
Thi u Ca trong kh u ph n ănế ẩ ầ
R i lo n ăn u ngố ạ ố
N ng đ testosterone th pồ ộ ấ
Thi u h t estrogen ế ụ
U ng r u nhi uố ượ ề
Ít v n đngậ ộ
Th l c kém ị ự
R i lo n th n kinhố ạ ầ
Ít ti p xúc ánh n ngế ắ
5