Thuốc diệt muỗi từ cây cỏ
Hiện nay, bệnh sốt xuất huyết đang có chiều hướng gia tăng và diễn biến hết sức
phức tạp, nhất là ở các tỉnh đồng bằng sông Cửu Long. Để đối phó kịp thời và khẩn
trương chống dịch bệnh với tính đồng bộ và hiệu quả cao, bên cạnh những biện
pháp tích cực phòng ngừa như phun thuốc, tẩm màn bằng hóa chất, mỗi địa
phương có thể tận dụng nguồn cây cỏ sẵn có trong tự nhiên và được trồng tại nhà để
diệt muỗi và bọ gậy. Thuốc vừa dễ kiếm, tiện dùng, dễ điều chế lại vẫn có kết quả
tốt.
Cúc áo hoa vàng (Spilanthes
acmella (L.) Murr.) thuộc họ cúc
(Asteraceae), tên khác là nụ áo vàng,
cỏ the, là một cây nhỏ. Lá mọc đối,
mép khía răng. Hoa hình đầu màu
vàng, quả bế. Toàn cây, nhất là hoa,
có vị cay, tê nóng. Cây mọc hoang ở
ven đường, bờ bãi.
Cao chiết từ các cụm hoa tươi cây
cúc áo hoa vàng có tác dụng diệt bọ gậy của muỗi anophen dưới dạng nhũ dịch với xà
phòng và hòa loãng với nước. Hoạt chất spilanthol chiết xuất từ hoa cúc áo phơi khô
cũng có tác dụng diệt bọ gậy muỗi anophen và muỗi culicides. Nó có hiệu lực diệt bọ gậy
của muỗi culex pipiens ở nồng độ pha loãng 1/30.000. Spilanthol diệt bọ gậy kém hơn
DDT, nhưng nếu phối hợp hai chất này thì tác dụng tốt hơn. Hoa cúc áo giã nát, ngâm
nước cho đặc cũng làm chết nhiều bọ gậy.
Cúc trừ trùng (Chrysanthemum cinerariae folium R.Vis.) thuộc họ cúc (Asteraceae), tên
khác: cúc trừ sâu, là cây cỏ, có lông mềm như nhung. Lá mọc so le, xẻ thùy sâu, mặt dưới
phủ đầy lông màu trắng mốc. Hoa màu trắng, quả bế. Cây nhập trồng từ lâu, phát triển
tốt.
Đào lộn hột.
Bộ phận dùng của cây cúc trừ trùng là hoa phơi hoặc sấy khô, tán rây thành bột mịn. Bột
hoa cúc trừ trùng 30% trộn với bột thân và lá cùng cây 20%, bột và nhựa làm hương
50%, làm thành những nén hương thắp. Khi dùng, đốt hương lấy khói để ở nơi có nhiều
muỗi. Bột hoa cúc trừ trùng 0,1-0,4% hòa vào dung dịch DDT 5% để phun làm cho tác
dụng diệt muỗi của DDT mạnh hơn.
Chú ý: Bột hoa cúc trừ trùng mới chế biến có tác dụng mạnh hơn bột đã để lâu. Nếu bảo
quản ở nơi ẩm, không kín, trong bao tải, hộp giấy, bột này chóng mất hết tác dụng.
Bách bộ (Stemona tuberosa Lour.) thuộc họ bách bộ (Stemoraceae), tên khác: củ ba
mươi, là dây leo có nhiều rễ củ mập. Lá mọc đối, gân hình cung, gân phụ song song rất
sít nhau. Hoa màu vàng lục có mùi hôi, quả nang. Cây mọc hoang ở rừng núi.
Nước sắc củ bách bộ với tỷ lệ 1/20 có tác dụng giết chết bọ gậy muỗi 100%. Củ bách bộ
phơi khô, thái nhỏ, đốt hun khói diệt được muỗi.
Đào lộn hột (Anacardium occidentale L.) thuộc họ đào lộn hột (Anacardiaceae), còn gọi
là cây điều, là cây gỗ nhỡ, lá mọc so le) hoa màu vàng nhạt. Quả hình thận trông như hạt
lộn ra ngoài, cuống quả phình to trông như quả, màu vàng hoặc đỏ, ăn được. Cây trồng
đặc sản của các tỉnh phía Nam.
Từ lâu đời, người ta đã dùng phương pháp thô sơ để diệt muỗi anophen gây bệnh bằng
cách lấy một lượng lớn quả đào lộn hột chín (chính là phần mềm ăn được của cuống quả)
rải quanh các hồ chứa nước, nơi loài muỗi này thường phát triển. Nhiều công trình
nghiên cứu cho thấy chất acid đặc biệt có trong quả đào lộn hột đã ngăn cản quá trình
sinh lý của bọ gậy muỗi làm cho chúng bị diệt, nhưng không gây hại cho người và môi
trường.
Ngoài ra, để xua đuổi muỗi, người ta dùng tinh dầu sả hoặc tinh dầu bạch đàn xanh pha
loãng với nước để phun và trồng cây sả, cây hương nhu trắng, cây mần tưới ở những chỗ
ẩm ướt như quanh vườn, cạnh bể nước, gần nhà vệ sinh. Vỏ quả bưởi, lá náng hoa trắng,
bèo cái, cây ngải hoa vàng hoặc thanh cao phơi khô, đốt lấy khói hun cũng có tác dụng
xua đuổi muỗi tốt.
TTƯT.DSCKII. Đỗ Huy Bích