TRƯỜNG ĐẠI HỌC TÂY NGUYÊN
KHOA SƯ PHẠM
TÓM TẮT BÀI GIẢNG
GIÁO DỤC HỌC PHỔ THÔNG
ThS. Nguyễn Thị Ánh Mai
(Lưu hành nội bộ)
Đắk Lắk, 2020
PHẦN 1. NHỮNG VẤN ĐỀ CHUNG VỀ GIÁO DỤC HỌC
CHƯƠNG 1. GIÁO DỤC HỌC LÀ MỘT KHOA HỌC
Mục tiêu:
Sau khi học xong chương này sinh viên phải đạt được các mục tiêu sau:
* Về kiến thức: Nắm vững và hiểu được các vấn đề:
- Khái niệm hiện tượng giáo dục và các tính chất của giáo dục;
- Lịch sử ra đời, đối tượng, nhiệm vụ của giáo dục học;
- Khái niệm quá trình giáo dục tổng thể, quá trình giáo dục, quá trình dạy học,
giáo dưỡng;
- Các phương pháp nghiên cứu giáo dục học; hệ thống khoa học giáo dục, mối
quan hệ giữa khoa học giáo dục và các khoa học khác.
* Về kỹ năng: Phát triển các kỹ năng nhận định, đánh giá, phân tích, tổng hợp,
so sánh, vận dụng kiến thức vào thực tiễn.
* Về thái độ: Người học đánh giá đúng đắn vai trò của môn học đối với bản
thân, có thái độ đúng đắn và nghiêm túc trong quá trình học tập môn học, bồi dưỡng
lòng yêu nghề.
1.1. Giáo dục là một hiện tượng đặc trưng của xã hội loài người
1.1.1. Quan niệm về giáo dục
Trong xã hội loài người luôn luôn xảy ra một hiện tượng: Thế hệ trước truyền
lại cho thế hệ sau những kinh nghiệm (trong lao động sản xuất,trong chinh phục tự
nhiên, giao tiếp,…) hiện tượng đó gọi là giáo dục.
Giáo dục là hiện tượng xã hội trong đó diễn ra sự truyền lại kinh nghiệm giữa
thế hệ trước cho thế hệ sau. Thế hệ sau sử dụng những kinh nghiệm này để lao động
sản xuất, chinh phục tự nhiên, đấu tranh xã hội, tham gia vào đời sống.
1.1.2. Giáo dục là một hiện tượng xã hội
- Xuất hiện do nhu cầu của xã hội loài người.
- Nảy sinh, tồn tại và phát triển cùng với xã hội loài người.
- Nảy sinh trong quan hệ người – người.
- Nội dung của giáo dục mang tính xã hội rõ nét.
1.1.3. Giáo dục là một hiện tượng đặc trưng của xã hội loài người
- Chỉ có trong xã hội loài người, không có ở động vật.
1
- Giáo dục tồn tại cùng với sự tồn tại của xã hội loài người. Giáo dục ra đời, tồn
tại và phát triển cùng với sự ra đời, tồn tại và phát triển của xã hội loài người. Hay nói
cách khác, giáo dục ra đời từ khi xã hội loài người ra đời, nó chỉ mất đi khi không còn
xã hội loài người, vì vậy giáo dục mang tính vĩnh hằng.
- Giáo dục là một hiện tượng phổ biến và tất yếu
+ Phổ biến: Giáo dục tồn tại trong bất kỳ chế độ xã hội nào và trong bất kỳ giai
đoạn lịch sử nào. Ở đâu có con người ở đó có giáo dục.
+ Tất yếu: Giáo dục ra đời do đòi hỏi tất yếu của xã hội. Vì xã hội muốn tồn tại
và phát triển thì cần phải tổ chức lao động, chinh phục tự nhiên, đấu tranh xã hội và tổ
chức các quan hệ cuộc sống.
1.1.4. Các tính chất của giáo dục
- Giáo dục mang tính lịch sử cụ thể: Giáo dục là một hoạt động gắn liền với tiến
trình đi lên của xã hội, ở mỗi giai đoạn phát triển của lịch sử đều có nền giáo dục
tương ứng, khi xã hội chuyển từ hình thái kinh tế xã hội này sang hình thái kinh tế xã
hội khác thì nền giáo dục tương ứng cũng sẽ có sự biến đổi.
+ Mỗi quốc gia, mỗi địa phương khác nhau thì trình độ phát triển của giáo dục
cũng khác nhau.
+ Trong một chế độ xã hội, giáo dục cũng phát triển khác nhau qua từng giai
đoạn lịch sử, tương ứngvới sự phát triển kinh tế trong các giai đoạn lịch sử đó.
- Giáo dục mang tính giai cấp: Trong xã hội có giai cấp giáo dục tất yếu mang
tính giai cấp.
+ Giáo dục là công cụ phục vụ và bảo vệ quyền lợi của giai cấp thống trị, đồng
thời cũng là phương tiện để đấu tranh giai cấp. Giai cấp thống trị sử dụng giáo dục để
truyền bá những quan điểm, chủ trương, đường lối, chính sách của mình đến toàn xã
hội; sử dụng giáo dục để đào tạo những con người phục vụ, bảo vệ cho quyền lợi của
giai cấp thống trị.
+ Tính giai cấp thể hiện đậm nét trong tất cả các mặt khác nhau của nền giáo dục,
đặc biệt là trong mục đích giáo dục, nội dung giáo dục, phương pháp giáo dục,…
+ Nền giáo dục xã hội chủ nghĩa ở Việt Nam vẫn mang tính giai cấp thể hiện ở
tính dân chủ rộng rãi, nhân văn sâu sắc và hướng đến sự phát triển toàn diện của mỗi
cá nhân.
- Giáo dục mang tính kế thừa:
2
+ Giáo dục tiếp nhận có chọn lọc những yếu tố tích cực của nền giáo dục cũ
làm cho nó phù hợp hơn với hoàn cảnh mới.
+ Giáo dục xoá bỏ, loại trừ, những yếu tố lạc hậu, lỗi thời, thay thế vào đó
những yếu tố mới mẻ, tích cực và tiên tiến của thế giới; để xây dựng một nền giáo dục
vừa hiện đại vừa mang tính truyền thống.
Trong quá trình giáo dục người giáo dục cần phải có sự sáng tạo, thay đổi sao
cho phù hợp với hoàn cảnh, đối tượng…khi chuyển tải nội dung, sử dụng phương pháp
và phương tiện giáo dục; tránh sự rập khuôn, máy móc.
1.2. Giáo dục học là một khoa học
1.2.1. Sự ra đời và phát triển của giáo dục học
Giáo dục với tư cách là một hiện tượng xã hội, không những chịu ảnh hưởng
của lực lượng sản xuất và quan hệ sản xuất mà còn chịu ảnh hưởng của các tư tưởng
giáo dục được nảy sinh và phát triển trong các thời kỳ lịch sử.
Nếu như giáo dục được xuất hiện cùng với sự xuất hiện của xã hội loài người
thì giáo dục học với tư cách là một khoa học về giáo dục con người lại được hình
thành muộn hơn nhiều.
- Thời kỳ cổ đại, những kinh nghiệm giáo dục đã bắt đầu được tổng kết, song
mới ở dạng những tư tưởng giáo dục. Có điều đáng chú ý là những tư tưởng giáo dục
này được hình thành với những tư tưởng triết học và được trình bày trong những hệ
thống triết học. Chẳng hạn, những tư tưởng triết học của Xôcrat (469-399 tr.CN),
Đêmôcrit (460-370 tr.CN), Aristốt (384-322 tr. CN). Trong các hệ thống triết học này
đã đề cập những tư tưởng có liên quan đến những vấn đề giáo dục con người, hình
thành nhân cách, xác định vị thế của họ trong xã hội…
- Đến thời kỳ trung cổ thì giáo dục chịu ảnh hưởng rất to lớn của nhà thờ.
Những tư tưởng giáo dục được phát triển trong khuôn khổ thần học. Người ta chủ
trương kết hợp và dung hoà lý trí, sự phát triển trí tuệ với niềm tin tôn giáo.
- Trong thời kỳ phục hưng, các nhà tư tưởng, các nhà giáo dục tiến bộ đã kịch
liệt phê phán, chống lại giáo dục nhà thờ, đòi hỏi phải xây dựng một nền giáo dục
nhân văn thoát khỏi thần học, con người không bị đè nén, áp đặt mà còn được phát
triển toàn diện qua con đường giáo dục. Giáo dục phải được giải phóng khỏi thần học.
Ở đây chúng ta có thể nói đến T.More (1478-1535). T.Campanenlla (1568-1639).
- Đến đầu thế kỷ thứ XVII, giáo dục học với tư cách là một khoa học lần đầu
3
tiên mới được tách ra từ triết học. Bêcơn (1561-1626) - nhà triết học, nhà tự nhiên học
người Anh, vào năm 1623 có ý định phân loại các khoa học, trong đó có giáo dục học
mà lúc đó được hiểu giản đơn là “Hướng dẫn đọc sách”.
Song, giáo dục học thực sự trở thành một khoa học độc lập gắn liền với tên tuổi
của J.A.Cômenxki - nhà giáo dục học người Sec vĩ đại (1592-1670). Tác phẩm lớn
nhất của ông là “Phép giảng dạy vĩ đại” được coi là cuốn sách khoa học giáo dục đầu
tiên. Có thể nói rằng, nội dung của nó rất phong phú. Trong đó ông đã trình bày một
cách có hệ thống những quan điểm chặt chẽ về vai trò và ý nghĩa của học vấn rộng rãi
cần thiết cho mọi đứa trẻ. Nhiều nguyên tắc và hình thức tổ chức dạy học do ông đề
xuất cho đến nay vẫn còn giá trị. Ví dụ, nguyên tắc trực quan, nguyên tắc hệ thống,
nguyên tắc phát huy tính tích cực nhận thức của học sinh,…và đặc biệt là hình thức tổ
chức dạy học trên lớp (hình thức dạy học theo lớp).
Kế theo J.A.Cômenxki, nhiều nhà hoạt động xuất sắc tiếp tục góp phần phát
triển giáo dục như J.Lôc - nhà triết học ở Anh (1632-1704), Rutxô (1712-1778),
Usinki (1824-1870),…
- Đến giữa thế kỷ XIX, với sự xuất hiện chủ nghĩa Marx - học thuyết mang tính
khoa học và mang tính cách mạng cao đã vạch ra những quy luật khách quan của sự
vận động và phát triển xã hội, hình thành nhân cách; đã mở ra những khả năng thực tế
cho sự nghiệp cải tiến xã hội và con người, giáo dục đã thực sự trở thành một khoa học
về giáo dục con người có cơ sở phương pháp luận đúng đắn và vững chắc.
Ở đây cần nhấn mạnh rằng, Marx và Ăngghen đã xây dựng được học thuyết về
giáo dục với tư cách là một bộ phận hữu cơ của học thuyết chủ nghĩa cộng sản khoa
học. Marx đã tạo ra một bước ngoặt cơ bản trong lý thuyết giáo dục, đã giải phóng nó
khỏi chủ nghĩa siêu hình, khỏi tình trạng tách rời cuộc sống, đã vũ trang phương pháp
khoa học nhằm giúp chúng ta phát hiện những quy luật của giáo dục như là một hiện
tượng xã hội.
Như vậy giáo dục đã được hình thành và và phát triển qua một quá trình lịch sử
lâu dài. Cho đến nay, giáo dục đã phát triển, trở thành một hệ thống khoa học giáo dục,
phát triển nhanh và góp phần rất đắc lực cho sự nghiệp phát triển giáo dục, đáp ứng
yêu cầu phát triển của xã hội.
4