TƯ TƯỞNG NHÂN VĂN ĐẠO ĐỨC TRONG DI CHÚC
CỦA CHỦ TỊCH HỒ CHÍ MINH
Di chúc HồChí Minh là những lời căn dặn của Người trước lúc lâm chung với toàn Đảng, toàn
dân ta vềnhững việc cần làm và nên làm. Trong thểvăn đặc biệt đó, toát lên tất cảtâm hồn, tính
cách, và trí tuệcủa một anh hùng giải phóng dân tộc và danh nhân văn hóa. Đặc biệt, xuyên suốt
Di Chúc là một chủnghĩa nhân văn và tưtưởng, tấm gương đạo đức cách mạng của một con
người chân chính, một vĩ nhân sẽsống mãi cùng dân tộc Việt Nam.
1- Quan tâm, thương yêu con người, đấu tranh giải phóng con người khỏi mọi áp bức bóc lột và
đau khổ, đểphát triển toàn diện.
Cốt lõi của chủnghĩa nhân văn là quan điểm coi trọng nhân cách, phẩm giá con người, thương
yêu con người, điều đó ởHồChí Minh thật sựsâu sắc và có điểm đặc biệt. Con người trong thiên
hạcó nhiều tầng lớp, thứhạng khác nhau, song, tầng lớp được HồChí Minh dành cho nhiều tâm
hồn, tình cảm, trí tuệcủa mình chính là những người lao động và người nghèo khổnhất. Họbao
gồm đến hơn 90% dân ta và nay cũng hãy còn là đa sốtrong nhân loại.
Muốn giải phóng những người cùng khổđó, HồChí Minh đã hiến cảđời mình cho cuộc đấu tranh
giải phóng dân tộc, giải phóng giai cấp và giải phóng con người. Những mong muốn sao cho
nước ta được hoàn toàn độc lập, dân ta được hoàn toàn tựdo, ai cũng có cơm ăn, áo mặc, ai cũng
được học hành, ai cũng có quyền mưu cầu hạnh phúc và phát triển toàn diện. Và, trong toàn
bộsựnghiệp cách mạng vĩ đại, thấm đậm sâu sắc chủnghĩa nhân văn đó, HồChí Minh đã quan
tâm đến tất cảcác tầng lớp, các loại người, không bỏsótmột ai trong quốc gia dân tộc.
Đến khi chuẩn bịtừbiệt thếgiới này, sựquan tâm và tình thương yêu, quýtrọng với mọi con người
của HồChí Minh thấm đậm sâu sắc trong tất cảcác lời căn dặn.
Trước hết nói vềĐảng, gồm những người ưu tú từtất cảcác tầng lớp nhân dân lao động mà ra,
Người căn dặn Đảng phải tiếp tục một lòng, một dạphục vụgiai cấp, phục vụnhân dân, phục
vụTổquốc. Đặc biệt trong điều kiện Đảng cầm quyền, có quyền lực con người dễbịtha hóa, cho
nên mỗi cán bộ, Đảng viên phải thểhiện tính nhân văn cao cảnhất của con người làm lãnh đạo
kiểu mới. Nghĩa là phải “ Là người lãnh đạo, là người đầy tớtrung thành của nhân dân.”1. Người
lãnh đạo phải hết lòng hết sức phục vụnhân dân, tôn trọng quyền làm chủcủa nhân dân. Vì,
chỉthật sựyêu thương, kính trọng và phục vụcon người, phục vụnhân dân, thì cán bộ, cũng
nhưtoàn Đảng mới giữvững được vai trò một đảng cầm quyền.
Đối với nhân dân lao động, HồChí Minh có một sựcảm thông sâu sắc với họvì đã bao đời nay
họphải chịu đựng gian khổ, bịchếđộphong kiến và thực dân áp bức bóc lột lại phải kinh qua
nhiều năm chiến tranh. Cho nên, hòa bình lập lại, Đảng, Nhà nước phải có trách nhiệm và có
kếhoạch thật tốt đểphát triển kinh tế, văn hóa, nhằm không ngừng nâng cao đời sống của nhân
dân.
Trong nhân dân lao động, nông dân là những người chiếm sốđông nhất, hơn nữa lại là những
đồng bào hết sức trung thành với Đảng, Chính phủ, đã góp nhiều của, nhiều người cho cách
mạng, đã vui lòng chịu đựng mọi khó khăn gian khổ. Nên người rất quan tâm chia sẻvới những
đồng bào đó. Người đềnghịkhi cuộc kháng chiến chống Mỹ, cứu nước hoàn toàn thắng lợi, Nhà
nước miễn thuếnông nghiệp một năm cho bà con nông dân hỉhả, mát dạ, mát lòng, thêm niềm
phấn khởi, đẩy mạnh sản xuất.
Với truyền thống “ Ăn quảnhớkẻtrồng cây” của dân tộc ta, HồChí Minh ân cần dặn dò Đảng,
Chính phủcó chếđộ, chính sách đối xửchuđáo với những người có công với cách mạng.
“Đối với những người đã dũng cảm hy sinh một phần xương máu của mình (cán bộ, binh sĩ, dân
quân, du kích, thanh niên xung phong...), Đảng, Chính phủđồng bào phải tìm mọi cách làm cho
họcó nơi ăn chốn ởyên ổn, đồng thời phải mởnhững lớp dạy nghềthích hợp với mỗi người
đểhọcó thểdần dần “tựlực cánh sinh”1.
Đối với các liệt sĩ, mỗi địa phương (thành phố, làng xã) cần xây dựng vườn hoa và bia kỷniệm
ghi nhớsựhy sinh anh dũng của các liệt sĩ, đểđời đời giáo dục tinh thần yêu nước cho nhân dân
ta.
Với những người là cha mẹ, vợcon (của thương binh liệt sĩ), Người chỉrõ: Họmà thiếu sức lao
động và túng thiếu, thì chính quyền địa phương phải giúp đỡhọcó công ăn việc làm thích hợp,
quyết không đểhọbịđói rét.
Từtrong chiến tranh, với tầm nhìn xa của một nhà lãnh đạo lớn, HồChí Minh vạch rõ trong công
tác đào tạo, bồi dưỡng, phải chú ý quan tâm đến những người trẻtuổi có công trong kháng chiến.
Nhưvới các chiến sĩ trẻtuổi trong các lực lượng vũ trang nhân dân và thanh niên xung phong đã
được rèn luyện trong chiến đấu, Đảng và Chính phủcần chọn một sốngười ưu tú nhất đưa đi học
thêm các ngành, các nghề, để“Tạo thành những cán bộvà công nhân có kỹthuật giỏi, tưtưởng tốt,
lập trường cách mạng vững chắc. Đó là đội quân chủlực trong công cuộc xây dựng thắng lợi
chủnghĩa xã hội ởnước ta”2.
Đó là một sựquan tâm đối xửcông bằng, hợp lý vềlợi ích trong sựnghiệp đấu tranh giải phóng và
phát triển toàn diện của con người, nhất là trong điều kiện thời bình, mọi người đều lo làm ăn,
phát triển kinh tếvăn hóa.
Chủnghĩa nhân văn HồChí Minh đềcao, kính trọng con người, nhất là quan tâm đến đấu tranh
giải phóng một nửa nhân loại là phụnữ. Phải làm cho phụnữcó quyền bình đẳng với nam giới
trong mọi lĩnhvực. Trong Di Chúc, HồChí Minh đánh giá cao công lao của người phụnữđảm
đang trong sựnghiệp chống Mỹ, cứu nước. Đồng thời, chỉrõ trách nhiệm của Đảng, Chính phủ:
“Cần phải có kếhoạch thiết thực đểbồi dưỡng cất nhắc và giúp đỡđểngày có thêm nhiều
phụnữphụtrách mọi công việc kểcảcông việc lãnh đạo. Bản thân phụnữthì phải cốgắng vươn lên.
Đó là một cuộc cách mạng đưa đến quyền bình đẳng thật sựcho phụnữ”1.
2- Lòng khoan dung độlượng đối với con người. Kính trọng, tin tưởng vào sức mạnh và trí sáng
tạo to lớn của con người và nhân dân.
HồChí Minh là người có lòng khoan dung độlượng vĩ đại. Người đã đoàn kết được tất cảmọi
tầng lớp nhân dân Việt Nam gắn liền với đại đoàn kết quốc tế. Người thường khuyên cán bộ,
Đảng viên không nên có tưtưởng, tác phong cô độc, hẹp hòi. Lòng dạnhưcái chén nhỏ, cái đĩa
cạn, chỉmột chút nước cũng đã tràn đầy. Còn khoan dung, đại độví nhưsông to, biển rộng, bao
nhiêu nước cũng chứa được. Cán bộ, Đảng viên nên có lòng dạrộng rãi, sâu xa nhưthế.
Nhưvậy,mới có thểquan tâm hết thảy mọi người, đoàn kết được cảvới người mình không ưa. Tha
thứ, khoan hồng cho những kẻlầm đường, lạc lối, biết hối cải. Hòa bình lập lại, công việc đầu
tiên của Đảng, Nhà nước là phải quan tâm đến công việc đối với con người, không bỏsót một ai.
HồChí Minh căn dặn Đảng, Nhà nước ta một mặt quan tâm đến những người có công với cách
mạng, mặt khác, cần chú ý đến những kẻyếu thếtrong xã hội. Nên vừa dùng giáo dục, vừa dùng
pháp luật đểcải tạo những nạn nhân của chếđộxã hội cũ, nhưtrộm cắp, gái điếm, cờbạc, buôn lậu,
v,v, đểcải tạo họ, giúp họtrởnên những người lao động lương thiện.
Tin tưởng ởnhững phẩm chất tốt đẹp của con người, HồChí Minh khẳng định trong bầu trời
không gì quý bằng nhân dân. Trên thếgiới này khôngcó sức mạnh nào to lớn bằng sức mạnh
đoàn kết của nhân dân. Viết Di chúc trong lúc cuộc kháng chiến chống Mỹ, cứu nước còn đang
diễn ra gay go quyết liệt, nhưng tin tưởng vào toàn Đảng, toàn dân ta, Người khẳng định rằng:
Nhân dân ta nhất định sẽhoàn toàn thắng lợi. Đếquốc Mỹnhất định phải cút khỏi nước ta. Tổquốc
ta nhất định sẽthống nhất. Đồng bào Nam Bắc nhất định sẽxum họp một nhà. Tin tưởng rằng:
“Còn non, còn nước , còn người,
Thắng giặc Mỹta sẽxây dựng hơn mười ngày nay’’1.
Rất lạc quan, tintưởng vào sức mạnh và trí tuệsáng tạo của con người, và tương lai tươi sáng của
dân tộc Việt Nam, song, Người vẫn đồng thời căn dặn Đảng, Nhà nước ta không nên chủquan
sau thắng lợi của cuộc kháng chiến chống Mỹ, cứu nước. Công việc mà toàn Đảng, toàn quân và
toàn dân ta phải ra sức làm ngay là nhanh chóng hàn gắn vết thương nghiêm trọng do đếquốc
Mỹgây ra trong cuộc chiến tranh xâm lược dã man của chúng. Đó là một công việc cực kỳ to lớn,
phức tạp và khó khăn. Đảng, Nhà nước phải có kếhoạch sẵn sàng,rõ ràng, chu đáo, đểtránh khỏi
bịđộng, thiếu sót, sai lầm. Đó là một tinh thần trách nhiệm cao trước nhân dân, hết lòng hết sức
phục vụnhân dân của một lãnh tụvĩ đại suốt đời vì dân, vì nước. Chính vì công cuộc hàn gắn vết
thương chiến tranh, khôi phục, phát triển kinh tếvăn hóa, cũng là công cuộc giáo dục, xây dựng
con người mới rất to lớn, nặng nềvà phức tạp, nên Người cũng chỉra chìa khóa vàng đểkhắc
phục. Đó là Đảng, Nhà nước, Người lãnh đạo, quản lý phải biết tin vào dân, dựa vào dân mới có
thểthành công.
Trong Di Chúc, HồChí Minh khẳng định rõ :
’’ Đây là một cuộc chiến đấu chống lại những gì đã cũ kỹ, hưhỏng, đểtạo ra những cái mới mẻtốt
tươi. Đểgiành lấy thắng lợi trong cuộc chiến đấu khổng lồnày cần phải động viên toàn dân,
tổchức và giáo dục toàn dân, dựa vào lực lượng vĩ đại của nhân dân’’2.
Ngày nay, chúng ta cũng phải biết dựa vào con người, dựa vào nhân dân mới có thểvượt qua
được khó khăn, nguy cơvà thửthách đểđi tới thành công.
3- Con người vừa là mục tiêu, vừa là động lựccủa cách mạng, xây dựng con người là chiến lược
hàng đầu.
Tưtưởng nhân văn HồChí Minh không cao siêu trìu tượng, mà nó cụthểtrong kếhoạch lâu dài có
tính chiến lược với cách mạng nước ta. Chiến lược trồng người. Vì lợi ích mười năm thì phải
trồng cây, vì lợi ích trăm năm thì phải trồng người.
Trong Di chúc HồChí Minh thểhiện rõ lòng yêu quý, tin tưởng của một vĩ nhân với thếhệtrẻ.
Người đánh giá rất tốt bản chất Đoàn viên, thanh niên nước ta. Mọi việc đều hăng hái xung
phong, có chí tiến thủ. Nhưng thương yêu, tin tưởng thếhệtrẻkhông phải là đểmặc họmuốn làm gì
thì làm. Người xác định rõ tránh nhiệm của Đảng, Nhà nước ta:
“ Cần chăm lo giáo dục đạo đức cách mạng cho họ, đào tạo họthành những người thừa kếxây
dựng chủnghĩa xã hội vừa “hồng” vừa “chuyên”1 .
Đó chính là định hướng đào tạo, giáo dục lâu dài cho thếhệtrẻhiện nay. Đảng, Nhà nước, các
Đoàn thể, đặc biệt là Đoàn thanh niên, và hệthống giáo dục quốc dân đều cần quán triệt định
hướng đó trong chiến lược con người của mình. HồChíMinh vĩ đại hơn nhiều lãnh tụ, chính
khách khác chính ởđiểm này. Người rất quan tâm và định hướng đúng việc đào tạo bồi dưỡng
những người thừa kếsựnghiệp cách mạng của những người đi trước. Coi đó công việc hết sức
quan trọng và cần thiết, đảm bảo đểcách mạng không bịgián đoạn, nửa chừng đổvỡ, mà phải liên
tục phát triển đi lên cùng với thời đại.
4- Trong Di chúc, việc riêng của con người HồChí Minh cũng thành việc lo chung cho nhân dân
ta.
Di chúc là một văn bản dân sựcủa một con người trước khimất, nên không thểkhông nói đến việc
riêng của người viết di chúc. Song, điều độc đáo của Di chúc HồChí Minh là ởchỗ: Người bàn
vềviệc riêng thật thấm đậm tình người với bản sắc dân tộc Việt Nam, nhưng cũng lại là việc
HồChí Minh lo cho cái chung, vìcái chung, việc chung của nhân dân Việt Nam.
Ấy là khi HồChí Minh nói vềcái chết của mình. Người ung dung tựtại chuẩn bịđi vào cõi vĩnh
hằng theo quy luật của tựnhiên. Không tham sống. Không sợcái chết đã đành, Người viết Di
Chúc còn muốn đểcho “đồng bào, đồng chí trong Đảng khỏi cảm thấy đột ngột”. Thật là một
sựchuẩn bịchu đáo nặng tình nghĩa với đồng bào, đồng chí.
Cuộc đời trong sáng, nhân văn cao cảhiện lên rõ nét nhất khi HồChí Minh nói vềbản thân:
“Suốt đời tôi hết lòng hết sức phục vụTổquốc, phục vụcách mạng, phục vụnhân dân. Nay dù phải
từbiệt thếgiới này, tôi không có điều gì phải hối hận, chỉtiếc là tiếc rằng không được phục vụlâu
hơn nữa, nhiều hơn nữa”1.
Phải yêu thương con người lắm, nhất là yêu thương đất nước và đa sốnhân dân ta còn nghèo, nên
Người căn dặn rằng:
“Sau khi tôi đã qua đời, chớnên tổchức điếu phúng linh đình, đểkhỏi lãng phí thì giờvà tiền bạc
của nhân dân”2.
Đến khi chết và mai táng HồChí Minh vẫn lo cho người sống. Người muốn ‘hỏa táng” để“ Đối
với người sống đã tốt vềmặt vệsinh, lại không tốn đất ruộng”. Người muốn việc hỏa táng thân