1
A. PHẦN MỞ ĐẦU
1. Lí do chọn đề tài
Chủ tịch Hồ Chí Minh - lãnh tụ kính yêu của dân tộc Việt Nam, danh nhân văn
hóa kiệt xuất của Việt nam, Người đã đi xa nhưng đã để lại cho dân tộc, cho nhân loại
một tài sản tinh thần vô giá đó là tư tưởng, đạo đức, phong cách Hồ Chí Minh. Học
tập và làm theo tư tưởng, đạo đức, phong cách Hồ Chí Minh là niềm vinh dự và tự
hào, trở thành nhiệm vụ quan trọng và thường xuyên đối với mỗi cán bộ, đảng viên
và Nhân dân Việt Nam trong quá trình rèn luyện, tu dưỡng để trở thành những công
dân tốt, người lao động tốt.
Quán triệt và thực hiện Chỉ thị số 05-CT/TW, ngày 15/5/2016 của Bộ Chính trị
về “Đẩy mạnh học tập và làm theo tư tưởng, đạo đức, phong cách Hồ Chí Minh” sâu
rộng trong mọi tầng lớp nhân dân, trong đó, việc tổ chức giáo dục, học tập cho thế
hệ trẻ được coi trọng. Đặc biệt là đối với các trường phổ thông, việc đưa nội dung
tư tưởng, đạo đức, phong cách Hồ Chí Minh vào dạy học một cách có hiệu quả là
hết sức cần thiết nhằm thực hiện mục tiêu giáo dục đạo đức, lối sống cho học sinh,
nhất là khi chúng ta đang thực hiện đổi mới giáo dục và đào tạo theo Nghị quyết 29
của Ban Chấp hành Trung ương về đổi mới căn bản toàn diện giáo dục và đào tạo,
đáp ứng yêu cầu công nghiệp hóa, hiện đại hóa trong điều kiện kinh tế thị trường
định hướng xã hội chủ nghĩa và hội nhập quốc tế.
Bộ Chính trị cũng đã chỉ rõ: “Tiếp tục chỉ đạo biên soạn chương trình, giáo
trình về tư tưởng, đạo đức, phong cách Hồ Chí Minh để giảng dạy trong hệ thống
giáo dục quốc dân và các học viện, trường chính trị, trường đào tạo, bồi dưỡng cán
bộ các cấp, bảo đảm phù hợp với từng cấp học, bậc học và với yêu cầu giáo dục, đào
tạo. Đối với học sinh phổ thông, dạy nghề, trung học chuyên nghiệp, học tập về đạo
đức, phong cách Hồ Chí Minh gắn với giáo dục công dân, đạo đức nghề nghiệp”.
Là đảng viên, là một giáo viên dạỵ lịch sử, là một cán bộ Đoàn thanh niên cộng
sản Hồ Chí Minh bản thân tôi luôn trăn trở tìm tòi, nghiên cứu, thực nghiệm, đôn
đốc để tìm ra giải pháp nâng cao chất lượng giáo dục nói chung, giáo dục đạo đức
nói riêng. Trường THPT Tương Dương 1- đơn vị tôi đang công tác, trong công tác
giáo dục vẫn luôn chú trọng giáo dục đạo đức cho học sinh. Thấm nhuần lời răn dạy
của Bác “đạo đức là gốc, là nền tảng của người cách mạng”; “Có tài mà không có
đức là người vô dụng, có đức mà không có tài thì làm việc gì cũng khó”, mỗi cán bộ,
đảng viên, giáo viên nhà trường đều chăm lo công tác giáo dục, thực hiện nhiều giải
pháp để nâng cao chất lượng giáo dục đạo đức học sinh, từ đó nâng cao chất lượng
dạy và học của trường. Với những nỗ lực không ngừng, chất lượng giáo dục ở trường
chúng tôi đã thực sự khởi sắc. Tuy nhiên, bên cạnh những thành tựu đạt được, vẫn
còn tồn tại một số hạn chế, chưa đáp ứng được yêu cầu chung của xã hội. Điều đó
khiến tôi cũng như nhiều đồng nghiệp khác day dứt, trăn trở. Vì vậy, tôi chọn đề tài:
“Thực trạng và giải pháp nhằm nâng cao chất lượng giáo dục đạo đức cho học
sinh theo tư tưởng đạo đức Hồ Chí Minh tại trường THPT Tương Dương 1 trong
2
giai đoạn hiện nay” làm đề tài sáng kiến kinh nghiệm trao đổi cùng đồng nghiệp, để
nâng cao giáo dục đạo đức cho học sinh THPT.
2. Mục tiêu, nhiệm vụ của đề tài
2.1. Mục tiêu
- Tìm ra các giải pháp mới nhằm mang lại hiệu quả tích cực trong công tác giáo
dục đạo đức cho học sinh theo tư tưởng đạo đức Hồ Chí Minh trong giai đoạn hiện
nay.
2.2. Nhiệm vụ
- Nghiên cứu cơ sở lý luận và thực tiễn.
- Thu thập, đánh giá kết quả áp dụng các giải pháp giáo dục đạo đức cho học
sinh theo tư tưởng đạo đức Hồ Chí Minh
- Căn cứ từ thực tế quá trình giảng dạy, thực hiện để đúc kết kinh nghiệm, tìm
ra những khó khăn trong quá trình làm việc, thông qua đó rút ra một số kinh
nghiệm chung có thể áp dụng rộng rãi trong trường vào thực tiễn nơi tôi đang công
tác.
3. Đối tượng nghiên cứu
Các giải pháp nâng cao giáo dục đạo đức cho học sinh theo tư tưởng đạo đức Hồ
Chí Minh
4. Giới hạn phạm vi nghiên cứu:
Trong phạm vi đề tài sáng kiến kinh nghiệm này, tôi tập trung nghiên cứu, áp dụng
cho học sinh Trường THPT Tương Dương 1.
5. Phương pháp nghiên cứu
- Phương pháp nghiên cứu tài liệu: Đọc các tài liệu giáo trình có liên quan đến
vấn đề nghiên cứu.Tham khảo sáng kiến, kinh nghiệm của đồng nghiệp. Tham khảo
tư liệu thông qua mạng Internet, tạp chí giáo dục.....
-Phương pháp quan sát: Thông qua quan sát quá trình hoạt động học tập của
học sinh
- Phương pháp điều tra: Tìm hiểu thực trạng việc dạy học bộ môn. Qua kinh
nghiệm trao đổi, học tập với đồng nghiệp. Qua trò chuyện, trao đổi với học sinh.
- Phương pháp thực nghiệm: Kiểm nghiệm tính khả thi của đề tài thông qua
kết quả rèn luyện đạo đức, học tập của học sinh.
6. Tính mới của đề tài
- Thực hiện đồng bộ các giải pháp để nâng cao hiệu quả việc giáo dục đạo đức
cho học sinh theo tư tưởng đạo đức Hồ Chí Minh trong giai đoạn hiện nay.
3
B. NỘI DUNG
CHƯƠNG 1: CƠ SỞ LÍ LUẬN VÀ THỰC TIỄN CỦA VIỆC GIÁO DỤC
ĐẠO ĐỨC CHO HỌC SINH THEO TƯ TƯỞNG HỒ CHÍ MINH
1.1. Một số khái niệm chung
1.1.1. Đạo đức
Đạo đức là một khái niệm hiện đang tồn tại nhiều cách hiểu khác nhau. Đạo
đức được hiểu theo nghĩa chung nhất là một hình thái ý thức xã hội, bao gồm những
nguyên tắc, chuẩn mực, định hướng giá trị được xã hội thừa nhận, có tác dụng chi
phối, điều chỉnh hành vi của con người trong quan hệ với người khác và toàn xã hôi.
Tuy nhiên, trong mỗi lĩnh vực chuyên sâu, đạo đức được hiểu cụ thể hơn.
Đạo đức là một từ Hán Việt, được dùng từ xa xưa để chỉ một thành tố trong
tính cách và giá trị của một con người. Đạo là con đường, đức là tính tốt hoặc những
công trạng tạo nên. Khi nói một người có đạo đức là ý nói người đó có sự rèn luyện
thực hành các lời răn dạy về đạo đức, sống chuẩn mực và có nét đẹp trong đời sống
và tâm hồn.
Trong tâm lý học, đạo đức được định nghĩa như sau:
Nghĩa hẹp: Theo Phạm Khắc Chương, Hà Nhật Thăng "Đạo đức là một hình
thái ý thức xã hội, là tổng hợp các qui tắc, nguyên tắc, chuẩn mực xã hội nhờ nó con
người tự giác điều chỉnh hành vi của mình sao cho phù hợp với lợi ích và hạnh phúc
của con người, với tiến bộ xã hội trong quan hệ cá nhân - cá nhân và quan hệ cá
nhân - xã hội ".
Nghĩa rộng: Đạo đức là hệ thống các quy tắc, chuẩn mực biểu hiện sự tự giác
trong quan hệ con người với con người, con người với cộng đồng xã hội, với tự nhiên
và với cả bản thân mình. Đạo đức là toàn bộ những quy tắc, chuẩn mực nhằm điều
chỉnh và đánh giá cách ứng xử của con người với nhau trong quan hệ xã hội và quan
hệ với tự nhiên.
Theo từ điển Tiếng Việt của Viện ngôn ngữ học, Nhà xuất bản Đà Nẵng 2002:
“Đạo đức là những nguyên tắc được dư luận xã hội thừa nhận, quy định hành vi
quan hệ của con người đối với nhau và đối với xã hội”, “là phẩm chất tốt đẹp của con
người do tu dưỡng theo những chuẩn mực đạo đức mà có”. Đạo đức được xem là khái
niệm luân thường đạo lý của con người, nó thuộc về vấn đề tốt - xấu, hơn nữa xem
như là đúng - sai, được sử dụng trong 3 phạm vi: lương tâm con người, hệ thống phép
tắc đạo đức và trừng phạt đôi lúc còn được gọi giá trị đạo đức; nó gắn với nền văn
hoá, tôn giáo, chủ nghĩa nhân văn, triết học và những luật lệ của một xã hội về cách
đối xử từ hệ thống này. Đạo đức thuộc hình thái ý thức xã hội, là tập hợp những nguyên
tắc, qui tắc nhằm điều chỉnh và đánh giá cách ứng xử của con người trong quan hệ với
nhau, với xã hội, với tự nhiên trong hiện tại hoặc quá khứ cũng như tương lai chúng
được thực hiện bởi niềm tin cá nhân, bởi truyền thống và sức mạnh của dư luận xã hội.
4
1.1.1.1. Giáo dục đạo đức
Từ xưa, ông cha ta đã đúc kết kinh nghiệm về giáo dục: “Tiên học lễ, hậu học
văn”. Ngày nay, phương châm: “Dạy người, dạy chữ, dạy nghề” cũng thể hiện rõ
tầm quan trọng của giáo dục đạo đức, như Bác Hồ đã dạy: “Dạy cũng như học, phải
chú trọng cả tài lẫn đức. Đức là đạo đức cách mạng. Đó là cái gốc quan trọng. Nếu
thiếu đạo đức, con người sẽ không phải là con người bình thường và cuộc sống xã
hội sẽ không phải là cuộc sống xã hội bình thường, ổn định...”.
Giáo dục đạo đức cho học sinh là giáo dục lòng trung thành đối với Đảng, hiếu
với Dân, yêu quê hương đất nước, có lòng vị tha, nhân ái, cần cù liêm khiết và chính
trực. Đó là đạo đức xã hội chủ nghĩa là đạo đức của cá nhân, tập thể và chủ nghĩa
nhân đạo mang tính chân thực, tích cực, khác với đạo đức vị kỷ, cá nhân. Giáo dục
đạo đức học sinh gắn chặt với giáo dục tư tưởng - chính trị, giáo dục truyền thống
và giáo dục bản sắc văn hóa dân tộc, giáo dục pháp luật nhà nước xã hội chủ nghĩa,
cung cấp cho học sinh những phương thức ứng xử đúng đắn trước vấn đề của xã
hội,…. giúp cho các em có khả năng tự kiểm soát được hành vi của bản thân một
cách tự giác, có khả năng chống lại những biểu hiện lệch lạc về lối sống.
1.1.1.2. Sự cần thiết phải giáo dục đạo đức học sinh theo tư tưởng đạo đức
Hồ Chí Minh
Một trong những vấn đề đáng lo ngại hiện nay là đạo đức học đường của một bộ
phận học sinh đang xuống cấp dẫn đến bạo lực học đường xảy ra ngày càng phổ biến. Đó
không chỉ là những biểu hiện lệch lạc trong hành vi, nhân cách đạo đức như: thiếu lễ độ
với người lớn, tụ tập gây gổ đánh nhau, thói lười học, ham chơi, sống đua đòi và vi
phạm pháp luật... mà còn là hồi chuông cảnh báo xuống cấp về lối sống đạo đức, nhân
cách của học sinh.
Giáo dục tư tưởng đạo đức Hồ Chí Minh là giúp cho học sinh có nếp sống giản dị,
lành mạnh, trong sáng. Đồng thời góp phần chấn chỉnh đạo đức nếp sống trì trệ, thờ ơ,
vô cảm. Hạn chế những hành vi, suy nghĩ tiêu cực ở học sinh thông qua tư tưởng đạo
đức Hồ Chí Minh, các em có suy nghĩ, việc làm đẹp, thể hiện quan niệm sống nhân
văn và ý thức công dân cao hơn. Quan niệm “Gương sáng để học tập” là quan niệm
sống, là triết lí sống mà con người Á Đông đã nhận thức, phát huy tự bao đời nay.
Tư tưởng và đạo đức Hồ Chí Minh có vai trò rất tích cực đối với việc nâng cao
lý tưởng và nhận thức của học sinh hiện nay. Đạo đức Hồ Chí Minh không chỉ
giúp cho các bạn trẻ nâng cao thế giới quan, nhân sinh quan mà còn có lý tưởng,
nhận thức, lối sống phù hợp. Chẳng hạn, đạo đức Hồ Chí Minh về lòng yêu thương con
người giúp cho các bạn trẻ giàu lòng nhân ái hơn, quan tâm hơn đến người khác,
sống có trách nhiệm hơn với bản thân, gia đình và xã hội. Hay đạo đức Bác Hồ về
tiết kiệm rất phù hợp với bối cảnh kinh tế - xã hội hiện nay; bản thân những lời dạy
của Bác cũng rất gần gũi, có thể áp dụng trong đời sống thực tiễn. Không chỉ vậy,
với học sinh, những người đang hoàn thiện nhân cách, thì đạo đức Bác Hồ là chuẩn
mực để các em học tập và noi theo.
5
Thực hiện những tiêu chuẩn về đạo đức và nguyên tắc rèn luyện đạo đức theo
tư tưởng Hồ Chí Minh sẽ tạo ra phong trào thi đua rèn luyện đạo đức mới, là một
biện pháp tốt để xây dựng đạo đức trong tình hình hiện nay. Khi đất nước bước vào
thời kỳ đẩy mạnh công nghiệp hoá, hiện đại hoá, việc học tập và thực hành theo tấm
gương và tư tưởng đạo đức Hồ Chí Minh trở nên cần thiết hơn bao giờ hết. Quán
triệt tư tưởng đạo đức Hồ Chí Minh trong sự nghiệp đổi mới, trước hết phải thấm
nhuần tư tưởng của Người về vai trò và các phẩm chất đạo đức, đặc biệt kiên quyết
khắc phục những biểu hiện xuống cấp về đạo đức con người nói chung, đạo đức học
sinh nói riêng. Đây là một quá trình tạo ra những chuẩn mực giá trị đạo đức mới phù
hợp với tiến trình phát triển nền kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa.
1.2. Nội dung tư tưởng Hồ Chí Minh về đạo đức
1.2.1. Vai trò của đạo đức
Hồ Chí Minh đã khẳng định đạo đức chính là gốc của con người. Điều này
không chỉ thể hiện trong suốt cuộc đời thực hành đạo đức mẫu mực của Người mà
còn được nhận thấy rất rõ qua các tác phẩm Người để lại cho chúng ta. Với mỗi
người, Bác so sánh đạo đức là nguồn nuôi dưỡng và phát triển con người, như gốc của
cây, như ngọn nguồn của sông suối.
Vai trò của đạo đức còn thể hiện ở chỗ đó là thước đo lòng cao thượng của con
người. Theo quan điểm của Hồ Chí Minh, mỗi người có công việc, tài năng, vị trí
khác nhau, người làm việc to, người làm việc nhỏ nhưng ai giữ được đạo đức là
người cao thượng.
Đạo đức là một hình thái ý thức xã hội, không phải một chiều phụ thuộc vào
tồn tại xã hội, vào những điều kiện vật chất kinh tế. Nó có khả năng tác động tích cực
trở lại, cải biến tồn tại xã hội. Giá trị đạo đức tinh thần một khi được con người tiếp
nhận sẽ biến thành một sức mạnh vật chất. Chính vì vậy mà Người luôn luôn quan tâm
đến vấn đề đạo đức và giáo dục đạo đức cho cán bộ, Đảng viên. Người yêu cầu mỗi
cán bộ Đảng viên phải thật sự thấm nhuần đạo đức cách mạng, Đảng phải quan tâm
chăm lo giáo dục đạo đức cho đoàn viên và thanh niên, đào tạo họ thành những người
thừa kế xây dựng chủ nghĩa xă hội vừa “hồng” vừa “chuyên”.
Ngoài ra, quan niệm lấy đức làm gốc của Hồ Chí Minh không có nghĩa là tuyệt
đối hoá mặt đức, coi nhẹ mặt tài. Người cho rằng người có tài năng mà không có đạo
đức thì đó là người vô dụng, nhưng ngược lại, người có đạo đức mà không có tài năng
thì trong bất kể công việc nào cũng sẽ gặp nhiều khó khăn. Cho nên, đức là gốc nhưng
đức và tài phải kết hợp với nhau để hoàn thành nhiệm vụ cách mạng.
1.2.2. Những phẩm chất đạo đức cơ bản
1.2.2.1. Trung với nước, hiếu với dân
Trung, hiếu là đạo đức truyền thống của dân tộc Việt Nam và phương Đông,
được Chủ tịch Hồ Chí Minh kế thừa và phát triển trong điều kiện mới.Đây là phẩm
chất đạo đức bao trùm quan trọng nhất và chi phối các phẩm chất khác. Trung, hiếu