TƯƠNG QUAN GIỮA GÓC NỀN SỌ VÀ XƯƠNG HÀM DƯỚI
TÓM TẮT
Mục tiêu nghiên cứu của đề tài này là nghiên cứu sự thay đổi do tăng trưởng của
góc nền sọ và mối tương quan giữa góc nền sọ và xương hàm dưới ở trẻ từ 3 đến
13 tuổi.
Phương pháp: Mẫu nghiên cứu bao gồm 503 phim sọ nghiêng của trẻ 3-13 tuổi
(60 trẻ 3 tuổi, 87 trẻ 5 tuổi, 71 trẻ 7 tuổi, 130 trẻ 9 tuổi, 94 trẻ 11 tuổi và 61 trẻ 13
tuổi), được lấy từ nhóm mẫu của dự án nghiên cứu hình thái sọ mặt răng của trẻ từ
3-18 tuổi tại khoa Răng Hàm Mặt- ĐHYD. Dựa vào bản vẽ nét của phim sọ
nghiêng, đo đạc góc nền sọ (BaSN) và góc đánh giá độ nhô và độ mở của xương
hàm dưới (SNB, SBaMe). Các đặc điểm nghiên cứu được đo đạc số trung bình và
độ lệch chuẩn ở tại các thời điểm cắt ngang lúc 3 tuổi, 5 tuổi, 7 tuổi, 9 tuổi, 11 tuổi
và 13 tuổi đồng thời phân tích mối tương quan của các đặc điểm từ 3 đến 13 tuổi.
Kết quả và kết luận: Kết quả nghiên cứu cho thấy không có sự khác biệt của góc
nền sọ từ 3- 13 tuổi. Tuy nhiên có mối tương quan nghịch có ý nghĩa thống kê
(p<0,001) giữa góc nền sọ với độ nhô và độ mở của xương hàm dưới.
ABSTRACT
The aim of this study was to evaluate the changes of the cranial base angle and its
relationship with the mandible in children from 3 to 13 years old.
Method: The study included 503 lateral cephalograms of children at age 3 (60); 5
(87); 7 (71); 9 (130); 11 (94) and 13 (61). Tracing landmarks (S, Ba, Me, N, B)
and meaasuring cranial base angles was done by an orthodontic expert from the
Faculty of Odonto-Stomatology at Ho Chi Minh city VietNam. The study
measured the degree of protrusion and divergence of mandibular components
(SNB and SBaMe) in relation to the cranial base angle (BaSN).
Results and Conclusion: The results of the study demonstrated that the cranial
base angle (BaSN) remained relatively constant from age 3 to 13. On the other
hand, the protrusion and divergence of mandibular components (SNB and SBaMe)
showed a statistically significant negative correlation to the cranial base angle
(BaSN).
MỞ ĐẦU
Sự tăng trưởng của khối sọ – nền sọ và ảnh hưởng của nó đến sự tăng trưởng và
phát triển của phức hợp hàm trên- hàm dưới là vấn đề quan tâm và đã được nhiều
tác giả trên thế giới và trong nước đề cập đến. Các tác giả đã nghiên cứu và đưa ra
các số liệu trung bình của các nhóm dân tộc, chủng tộc khác nhau cũng như mối
liên quan giữa các đặc điểm sọ mặt.
Theo Bjork (1955)(2), sự thay đổi hình dạng rõ rệt của nền sọ trong giai đoạn phôi
thai có vẻ liên quan rõ rệt với độ nhô của xương hàm dưới nhưng mối liên quan
này chưa được phân tích chi tiết. Jarvinen (1984)(8) đã chứng minh sự thay đổi của
góc nền sọ NSAr có liên quan với sự thay đổi của góc SNA. Enlow và cộng sự
(1971)(6); Enlow và Mc Namara (1973)(7) đã cho thấy nền sọ như là nền tảng cho
sự phát triển của phức hợp hàm mặt và kích thước hộp sọ giữa ảnh hưởng đáng kể
đến tương quan của phức hợp mũi – hàm trên và hàm dưới. Anderson và Popovich
(1983)(1) ghi nhận những trường hợp góc nền sọ mở (góc nền sọ tăng) có khuynh
hướng tương quan khớp cắn hạng II Angle. Như vậy dựa theo các tài liệu nghiên
cứu của các tác giả rõ ràng cấu trúc nền sọ ảnh hưởng đến hình thể và sự phát triển
của phức hợp hàm mặt(3,4,11,13,22).
Thordarson và cộng sự (2006)(19) đã khuyên sử dụng các số liệu phân tích trên
phim sọ nghiêng của trẻ trong thời kỳ răng sữa có thể giúp chẩn đoán sớm và thiết
lập kế hoạch điều trị những bất hài hòa hàm mặt.
Các nghiên cứu về sự tăng trưởng của người nói chung đa số được nghiên cứu cắt
ngang tại một số thời điểm ở các lứa tuổi khác nhau. Các nghiên cứu dọc sự tăng
trưởng tương đối hiếm. Ở Việt Nam, Hoàng Tử Hùng (1991)(9,10); Trần Thúy Nga
(1999)(21) đã nghiên cứu các đặc điểm sọ mặt ở trẻ em từ 3-5 (6) tuổi theo phương
pháp nghiên cứu dọc trên phim sọ nghiêng đã cho thấy có mối tương quan giữa
góc nền sọ và độ nhô mặt.
Trong nghiên cứu này chúng tôi nghiên cứu đặc điểm góc nền sọ với xương hàm
dưới và mối tương quan của hai đặc điểm này của trẻ em từ 3- 13 tuổi.
ĐỐI TƯỢNG - PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU
Mẫu nghiên cứu gồm các nghiên cứu cắt ngang 503 trẻ em từ 3 – 13 tuổi tại các
thời điểm 3 tuổi (60 trẻ); 5 tuổi (87 trẻ); 7 tuổi (71 trẻ); 9 tuổi (130 trẻ); 11tuổi (94
trẻ) và 13 tuổi (61 trẻ). Các đối tượng được chụp phim sọ nghiêng, vẽ nét và đo
đạc để xác định sự phát triển của nền sọ và hệ thống sọ mặt.
- Tiêu chuẩn chọn mẫu
+ Còn đủ răng trên cung hàm.
+ Có ông-bà, cha-mẹ là người Việt Nam, dân tộc Kinh.
+ Mặt nhìn nghiêng chấp nhận được với hai môi khép kín ở tư thế tự nhiên.
Trang thiết bị
Loại phim sử dụng: Phim tia X hiệu Kodak Dental Film cỡ 8 x 10 (T.MartTM
CAT 2589852) (20,3 x 25,4cm) được tăng cường độ nhạy của phim với tia X bằng
cassette hiệu Kodak Lanex Regular Screen 8x10 inch có chứa cửa sổ để ghi mã số
của đối tượng nghiên cứu.
Máy chụp phim: Hiệu PANEX – EX số hiệu X100 EC-9405, với loại ống đầu dài
65KVP, 10mA trong thời gian từ ½ đến 1½ giây.
Kỹ thuật chụp phim
Đối tượng đuợc chụp phim ở tư thế đứng, với đầu ở tư thế tự nhiên, hai môi khép
kín, răng ở cắn khít trung tâm. Đầu bên trái của đối tượng nghiên cứu tiếp xúc với
phim để giảm độ phóng đại và độ méo lệch. Chùm tia X đi qua tai ngoài vào thẳng
góc với phim. Khoảng cách từ đầu côn đến mặt phẳng dọc giữa của đối tượng
nghiên cứu là 1,52m.
Tất cả các phim được chụp bởi duy nhất một kỹ thuật viên tại bộ môn tia X, khoa
RHM, ĐHYD TP.HCM. Điều này giúp giảm thiểu sai số do thay đổi kỹ thuật chụp
phim.
Vẽ nét trên phim sọ nghiêng
Tất cả các phim sọ nghiêng đạt yêu cầu nghiên cứu (phim chụp phải rõ nét, chụp
đúng kỹ thuật, khớp cắn ở tư thế cắn khít trung tâm) đều do một người vẽ nét trên
giấy vẽ nét chuyên dùng trong chỉnh hình răng mặt với viết chì đường kính nhỏ
0,5 mm.
Để vẽ nét: đặt phim lên hộp xem phim với mặt quay sang phải; sử dụng giấy can 0,003
matte và viết chì đầu nhọn 0,5mm vẽ lại các cấu trúc cần nghiên cứu theo phương pháp vẽ
nét đã được thống nhất trên thế giới (nếu cấu trúc có hai hình ảnh, vẽ theo đường giữa của
hai hình ảnh).
Các điểm chuẩn
- Điểm S: tâm của hố yên xương bướm.
- Điểm N: điểm trước nhất của đường khớp trán-mũi.
- Điểm Ba: điểm dưới nhất của bờ trước
lổ chẫm.
- Điểm B: điểm lõm nhất của bờ xương ổ răng hàm dưới.
- Điểm Me: điểm dưới nhất của cằm trên mặt phẳng dọc giữa.
Các số đo góc