Đâu « u Tiên S M tƯ »
trong v n đ giáo d c tr em t k ?
(gi i thi u cu n sách « Phát huy quan h xã h i, trong v n đ giáo d c
tr em t k )
Nh m gi i thi u và trình bày v H i Ch ng T K tôi đã l n l t xu t ượ
b n ba tác ph m khác nhau.
Cu n sách th nh t mang t a đ « Tr Em T K », xu t b n l n đ u
tiên vào năm 2005, trên các t báo thông tin vi tính, trong và ngoài N c. ướ
M t cách đ c bi t trong tác ph m n y, tôi đã kh o sát 5 tri u ch ng, nh m
giúp đ cha m và nh ng nh ng ng i có liên h xa g n, trong vai trò phát ườ
hi n nh ng tr em mang h i ch ng t k , t nh ng giây phút đ u tiên, khi
m t vài r i lo n v a m i thoáng l di n.
Càng phát hi n s m, nh tôi đã nh n m nh, chúng ta càng h i t nhi u ư
c may, kh dĩ giúp đ nh ng tr em n y mau chóng thích nghi v i đ i s ngơ
và môi tr ng xã h i.ườ
H n th c, t 0 đ n 6 tu i, tr em đang còn trong giai đo n tăng tr ng ế ưở
và phát tri n, trên m i bình di n, thu c đ i s ng c th cũng nh trong đ i ơ ư
s ng xã h i, t nh ng sinh ho t vui đùa v i b n bè cùng trang l a đ n nh ng ế
qui lu t c n tuân hành môi tr ng h c đ ng…Cũng trong th i gian và l a ườ ườ
tu i n y, h th n kinh trung ng hay là não b , v i ba giai t ng khác nhau ươ
là Thân Não (Brainstem), H Vi n (Limbic) và Tân V Não (Neocortex), còn
trong tình tr ng m m d o, d u n n n và đi u ch nh. Th m chí nh ng
ch ng trình mang tên là b m sinh hay di truy n còn tùy thu c vào kh năngươ
tác đ ng c a môi tr ng giáo d c gia đình. Nh ng quan h c a cha m , ườ
gi ng nh n c t i, đ t màu hay là ánh sáng m t tr i, có th m ra hai con ư ướ ướ
đ ngườ : làm cho h t gi ng b m sinh phát tri n thành cây l n m nh, hay là
tàn l i ung th i, vì không h i t đ y đ đi u ki n d ng sinh thu n l i. ưỡ
Cu n sách th hai, xu t b n vào năm 2006, v i t a đ « Nguy C Tơ
K , t 0 đ n 7 tu i ế », đ xu t hai m c đích rõ r t :
Th nh t, đ can thi p m t cách khoa h c và h u hi u, nghĩa là có kh
năng mang l i nh ng thành qu c th và khách quan, cho con em đang có
nh ng r i lo n thu c h i ch ng t k , chúng ta c n c u mang trong n i tâm, ư
thái đ sáng su t và t nh th c. Ng i làm cha m , các giáo viên cũng nh ườ ư
chuyên vi n thu c nhi u ngành ng khác nhau, không th « ch m chày may
r i », nh m m t đ a chân, áp d ng m t cách máy móc t đ ng nh ng ư
ch ng trình có s n trong t m tay, hay là nh ng ph ng pháp tr ng tr cươ ươ
ch . ế
T duy c u trúc, trái l i, đ ngh chúng ta hãy ý th c m t cách sáng su tư :
Tôi đang đâu ? B t đ u t kh i đi m nào ? Đi đ n đâuế ? Đi con đ ngườ
nào ? Vì lý do gì ? Đi v i ph ng ti n nào ươ ? Đi theo nh ng b c ti n lên t ướ ế
d đ n khó nh th nào ế ư ế ? Sau m t th i gian tác đ ng hay là can thi p, chúng
ta c n làm gì, nh m đánh giá công vi c và k t qu ế ? Khi nh n th y mình đã
đi sai đ ng, chúng ta s v n d ng nh ng bi n pháp chuy n hóa nh thườ ư ế
nào ?
M t câu h i cu i cùng, nh ng r t quan tr ng mà chúng ta th ng b ư ườ
quên, n m trong lãnh v c xúc đ ng : chúng ta th c hi n bao nhiêu đ ng tác đi
lên y, v i m t thái đ và tâm tr ng nh th nào ư ế ? H nh phúc và tho i mái,
an l c và t tin ? Hay là xao xuy n, căng th ng và lo n đ ng, nh t là v i m tế
ý đ toàn năng, siêu ý đ nh và siêu ý chí ? Cho nên, chúng ta có xu th áp đ tế
t ngoài và t trên, nh ng ch ng trình ph n nh tham v ng c a chúng ta, ươ
thay vì l ng nghe, tìm hi u nhu c u chính đáng c a tr em.
Ngoài ra – đây là m c đích th hai c a tác ph m – m i tr em t k là
m t th gi i đ c thù và riêng bi t. V a khi ra kh i lòng m , và th m chí ế
trong lúc còn trong t cung, b t kỳ tr em nào không ph i là m t lo i
« v n không nhà tr ngườ ». Chúng ta mu n tr ng gì vào đó, thì tr ng. Xây gì
lên trên y, thì xây. Trái l i, trong m i t bào th n kinh c a não b , th theo ế
l i nhìn và k t qu nghiên c u công phu c a tác gi Douglas M. ARONE, ế
bao nhiêu ch ng trình đã đ c cài đ t và kh c sâu đ m nét.ươ ượ
Trong t m tay và đi u ki n c th c a mình, môi tr ng có trách nhi m ườ
làm nh ng gì, t khi tr em v a sinh ra chào đ i ?
- Tr c h t, ướ ế đ vun t i và c ng c nh ng ch ng trình c n c ng c ướ ươ
vun t iướ ?
- Th hai, t o đi u ki n thu n l i, đ chuy n hoá, u n n n l i hay là
đi u ch nh nh ng gì đã b t đ u có h ng đi l ch l c ướ ?
- Sau cùng, khi m m m ng t k đã có m t, môi tr ng có th làm đ c ườ ượ
nh ng gì t c kh c, không ch n ch , h n rày h n mai, đ c n tr m m m ng
y ngày ngày tr nên m t cây c th , « m t s đã r i », lúc tr em lên 7
tu i ?
Môi tr ng là ai, n u không ph i là chính chúng ta t t c , không tr sótườ ế
m t ai ?
Thay vì xuyên qua li c nhìn l n tránh hay là l i nói xiên x o, nh m đế
l i, t cáo cho các b c làm cha m … ai trong chúng ta c m th y mình có vai
trò nâng đ các bà m tr đang kh đau, tê li t ? Ph i chăng chúng ta hãy
b c l i g n, gi i thoát nh ng m c c m t i l i vô căn c , đang đè n ng lênướ
tâm t c a hư ?
Ngoài ra, nh m chu toàn ba trách v v a đ c nói t i, là ượ : Vun t i,ướ
Chuy n hóa và C n tr , chúng ta không th không h c.
- H c nhìn đ a con, v i m t l i nhìn trinh nguyên, trong tr ng, ch a ư
có v t tích c a kh đau bóp méo và xuyên t c. ế
- H c nghe đ a con, v i vành tai xôn xao, ch a v ng m c vào m t ư ướ
n i lo s đang tr n áp m i s c s ng v n lên. ươ
- H c ti p xúc và trao đ i, th m chí v i đ a con đang g p nh ng ế
khó khăn l n lao, trong lãnh v c quan h xã h i thông th ng, h ng ngày. ườ
H n th c, tr c khi có kh năng phát huy ngôn ng đang đ c s d ng ướ ượ
trong môi tr ng gia đình, ph i chăng đ a bé s sinh đã «ườ ơ chuy n trò » v i
ng i m b ng cách n y hay cách khác, b t đ u v i «ườ ti ng khóc chào đ iế ».
Trong câu chuy n đ u tiên y, ph i chăng đ a con đã đ c đón nh n và ượ
ch p nh n vô đi u ki n, v i t cách là m t con ngu i toàn bích và toàn di n, ư
đang t t m ra cánh c a n i tâm, đ thu hóa nh ng đóng góp c a môi
tr ng và th gi i bên ngoàiườ ế ? M i đ a con có m t t c đ nhanh hay ch m
khác nhau. M t g c tre, ch ng h n, t ngày đ c tr ng xu ng lòng đ t, ph i ượ
đ i ch chung quanh 3 năm, m i có th n y ra m t ch i măng đ u tiên. M t
ng i t k cũng v y, gi ng nh tr ng h p c a Sean BARON, ph i đ iườ ư ườ
ch 25 năm, m i b t đ u trao đ i chuy n trò qua l i v i ng i m sinh ra ườ
mình.
Chính vì bao nhiêu lý do v a đ c gi i thi u m t cách s phác, cu n sách ượ ơ
th ba n y v H i Ch ng T K , mang t a đ : « Phát huy nh ng quan h
xã h i, trong v n đ giáo d c tr em t k ».
Lý do đ u tiên thúc d c tôi x p đ t quan h xã h i, lên hàng u tiên s ế ư
m t, vì t t c tr em t k đang g p nh ng khó khăn tr m tr ng và ch y u, ế
trong lãnh v c n y.
Lý do th hai ph n nh nh ng thành qu m i nh t, trong các công trình
nghiên c u v H i Ch ng T K , Âu Tây cũng nh B c M . H n th c, ư
đ u năm 2006, trong m t tác ph m có t m c qu c t , tác gi Daniel ế
GOLEMAN đã nh n m nh vai trò c a Trí Thông Minh Xã H i, trong m i
lãnh v c sinh ho t thu c đ i s ng làm ng i. ườ
Trí thông minh xã h i b t đ u ch m n , khi tr s sinh nhìn th ng vào ơ
hai m t c a ng i m . ườ
Trí thông minh xã h i đã có m t, n y m m đâm m ng, vào nh ng lúc hai
m con sung s ng trao đ i n c i v i nhau, nh t là sau khi tr s sinh đi ướ ườ ơ
vào l a tu i 2-3 tháng.
Trí thông minh xã h i đã có m t, khi đ a bé bi t ngo nh m t nhìn n i ế ơ
khác, trong m t vài giây đ ng h , nh m gi i t a nh ng căng th ng đang leo
thang trong n i tâm c a mình. Chính lúc y, n u ý th c đ c r ng nh ng ế ượ
kích thích hi n t i c a mình đang v t quá ng ng ch u đ ng c a đ a con, ượ ưỡ
bà m s bi t d ng l i. Làm đ c nh v y, bà đang giúp đ a con phát huy ế ượ ư
trí thông minh xã h i c a mình, b ng cách h c ch n l a và quy t đ nh khi ế
nào m ra, khi nào đóng l i kh năng ti p thu và h i nh p c a mình. ế
Ngoài ra, khi trí thông minh xã h i đ c ngày ngày phát tri n nh v y, ượ ư
m t đ ng giây th n kinh s xu t hi n trong não b , nh m n i k t các trung ườ ế
tâm khác nhau c a H Vi n và Tân V Não. Nh vào đó, nh ng xung năng
t nhiên và b ng b t c a H nh Nhân (Amygdala) s t t nh n đ c ánh ượ
sáng đi u h ng và đi u h p c a Thùy Trán (Frontal) thu c Tân V Não đ a ướ ư
xu ng. Ng c l i, H nh Nhân thu c H Vi n g i lên nh ng tin t c, sau khi ượ
tham c u Kho tàng hoài ni m là H i Mã (Hippocampus). D a vào đó, Thùy
Trán có th đ xu t nh ng ch ng trình hành đ ng v a có tình, v a có lý, ươ
v a ph n nh nh ng giá tr và ý nghĩa làm ng i, v a thích ng v i nh ng ườ
nhu c u c a th c t và th c t i. ế
Khi hi u rõ nh ng c ch sinh ho t c a Trí thông minh xã h i, đ c th ơ ế ượ
hi n m t cách c th trong nh ng đ ng dây th n kinh đi lên và đi xu ng ườ
nh v y, cha m , ng i giáo viên và các chuyên viên có th h p tác v iư ườ
nhau. Cùng nhau, h s sáng t o nh ng d ng c , nh ng ph ng ti n, nh ng ươ
cách làm, nh m b túc nh ng gì đang còn thi u v ng, đi u ch nh l i nh ng ế
gì đang sai l ch và ki n toàn nh ng gì ch a hoàn ch nh, trong b n thân và đ i ư
s ng c a m t tr em có nguy c t kỳ. ơ
Trong tinh th n và ý h ng giáo d c nh v y, cu n sách th ba n y s ướ ư
l n l t trình bày và gi i thi u trong nh ng ch ng k ti p, nh ng tr ng ượ ươ ế ế
đi m chính y u nh sau ế ư :
- Trong ch ng M t, tôi s trùng tuyên, m t cách đ y đ và t ngươ
h p v 3 Tri u Ch ng chính qui và đ c hi u thu c h i ch ng t k V ng
C u (Spectrum Autism). Thay vì ch mô t nh ng hi n t ng bên ngoài, tôi ượ
s nh n m nh m t s ki n có t m m c quan tr ng, trong lãnh v c quan h
ti p xúc và trao đ i. H n th c, khi t gi cung lòng m cúng c a ng i m ,ế ườ
đ a bé s sinh c n m t cung lòng m cúng khác, đ l n lên và phát tri n, ơ
trong môi tr ng xã h i. Cung lòng m cúng n y không còn là T Cung c aườ
bà m . Cung lòng n y đ c k t d t b ng nh ng n hôn, b ng nh ng bàn tay ượ ế
xoa bóp. B ng nh ng gi ng hò ru con, ng i m và nh ng ai « ườ đ i di n
m », g i v trong gi c m và tâm tu ng c a con, c m t giang s n đ t ơ ơ
n c, bao nhiêu t ng t ng l p l p anh ch em đ ng bào. Trong khung c nhướ
h n thiêng sông núi y, khi n m m t mình trong nôi đ a bé đã bi t nh ch ế ế
mi ng m m c i – m t n c i sinh lý - ườ ườ « v i Bà M , Bà Tiên, Bà Âu C ơ ».
N c i vô th c y s t t chuy n qua n c i xã h i có ý th c, n u có ườ ườ ế
ng i đang có m t v i con, ch p th i c , đ nhìn con, khen con, chuy n tròườ ơ
v i con. B c lên cho con nh ng nh p c u, v i ng i có m t, cũng nh v i ườ ư
ng i không có m t, nh ng đang hi n di n tràn đ y, đ ki n t o m t vòngườ ư ế
cung bao b c chi c nôi c a con. ế
- Ch ng Hai s li t kê và trình bày 5 lo i sinh ho t khác nhau,ươ
nh ng b túc và ki n toàn cho nhau, nh m hình thành, xây d ng và khôngư
ng ng tô đi m n i tâm c a con ng i. Tôi đ ng ý m t ph n nào v i Simon ườ
BARON-COHEN, khi tác gi n y kh ng đ nh r ng tr em t k không có
N I TÂM. Nh ng tôi mu n nh n m nh ư : N i tâm, trong t m nhìn c a tác
gi , ch là Thinking hay là Thinking Mind, nghĩa là T Duy mà thôi. Th theo ư
l i nhìn c a tôi, t duy ch m t công đo n duy nh t, thu c v m t quá ư
trình g m có nhi u thành t khác nh ư : Năm giác quan, Xúc đ ng, Ngôn ng
và Quan h qua l i gi a ng i v i ng i. Vì lý do s ph m và v n đ ngôn ườ ườ ư
ng , tôi không th KHÔNG phân bi t trong và ngoài, tru c và sau, gi a 5
thành t y. Tuy nhiên, trong th c t sinh ho t, năm thành t mà tôi v a li t ế
kê, tác đ ng qua l i hai chi u, giao thoa ch ng ch t v i nhau, c u mang và ư
phát huy nhau, nh ng cũng có th c n tr và h n ch nhau. Bao nhiêu nh nư ế
xét y nh m nh n m nh m t s ki n ch t ch a nhi u ý nghĩa : khi tr em
không có hay là t ch i quan h , ph i chăng đó là m t cách kh ng đ nh
r ng : Tôi mu n, tôi c n m t lo i quan h hoàn toàn khác. Thay vì nh ng
lo i quan h đ c chi u, nh t cáo, tr ng ph t, áp đ t…đ làm ng i và ư ườ
thành ng i, tôi c n nh t là nh ng quan h đ ng c m và l ng nghe. Khi tôiườ
không nói, không nhìn, chính khi y, tôi đang di n t mình, v i m t lo i
« ngôn ng không l i ». S dĩ tôi rút lui, thu mình trong v c t k , ph i
chăng vì tôi đang c n m t quan h an toàn. Và lo i quan h an toàn y đang
còn v ng m t, m t cách tr m tr ng, trong môi tr ng giáo d c ngày hôm ườ
nay. Ai trong chúng ta có kh năng nh y bén, đ l ng nghe, ghi nh n và tôn
tr ng ý nghĩa c a « câu chuy n không l i » y ?
- Ch ng Ba ph n nh công trình nghiên c u và t ng h p c aươ
Daniel GOLEMAN. Toàn b tác ph m c a tác gi n y, nh m tr l i m t
cách r t ráo cho v n n n : Trí Thông Minh Xã H i là gì ? Trong hi n t i,
quan ni m v Trí Thông Minh T ng quát, đang đ c d y d trong môi ượ
tr ng h c đ ng, đã đ y đ a toàn th nhân lo i kh p đó đây, t đông quaườ ườ ư
tây, t b c xu ng nam, vào vòng s n xu t, tiêu th , ô nhi m môi tr ng, ch ườ ế
t o vũ khí và b c l t con ng i. Cho nên đã đ n lúc, v n đ c n đ c đ t ra ườ ế ượ
và kh o sát v Trí Thông Minh Xã H i, nh m l t tr n và ph i bày m t cách ơ
can đ m, tr c m t m i ng i, hai câu h i c b n. ướ ườ ơ
- Câu h i th nh t : M c đích c a con ng i sinh ra trong tr i đ t, ph i ườ
chăng là S NG H NH PHÚC ?