Thiên hai mươi chín: THÁI ÂM DƯƠNG MINH
Hoàng Đế hỏi:
Thái Aâm, Dương minh làm biểu lý, cùng là mạch của Tỳ, Vị. Đến lúc sinh
bệnh lại khác nhau, là vì sao? [1]
Kỳ Bá thưa rằng:
Aâm dương khác vị, thay đổi nhau thực hư, thay đổi nhau thuận nghịch, hoặc
do bên trong phát ra, hoặc do bên ngoài phạm vào... Nơi phát sinh khác nhau
nên bệnh danh cũng khác [2].
Hoàng Đế hỏi:
Xin cho biết cái chỗ khác thế nào? [3]
Kỳ Bá thưa rằng:
Dương thuộc thiên khí, chủ về bên ngoài, âm thực địa khí chủ về bên trong [4].
Dương đạo thời thực, âm đạo thời hư [5]. Nếu do tặc phong hư tà phạm vào,
thời dương, nếu do ăn uống không chừng mực, khỏi cư không điều độ, thời âm
chịu đựng [6].
Dương chịu đựng thời vào sáu Phủ, âm chịu đựng thời vào năm Tàng [7].
Vào sáu Phủ thời mình nóùng, thường không thể nằm, hơi thở gấp và khó
khăn [8].
Vào năm Tàng thời đầy nghẽn, bế tắc, ở dưới thành chứng, xôn tiết, lâu thành
Trướng tích [9].
“Hậu” chủ về về thiện khí, “Yết” chủ về địa khí [10].
Dương chịu đựng phong khí, Aâm chịu đựng thấp khí [11].
Aâm khí từ chân dẫn lên đến đầu, rồi quay xuống theo cách tay đến đầu ngón
tay. Dương khí do từ nay dẫn lên đến đầu, rồi quay xuống đến chân. Cho nên
nóùi: bệnh thuộc dương, dẫn lên bộ phận trên, lâu rồi quay trở xuống, bệnh
thuộc âm, dẫn xuống bộ phận dưới, lâu rồi quặt trở lên [12].
Cho nên, bị thương vì phong, bộ phận trên mắc trước, bị thương vì thấp, bộ
phận dưới mắc trước [13].
Hoàng Đế hỏi:
Tỳ mắc bệnh mà tứ chi không cử động được, là vì sao? [14]
Kỳ Bá thưa rằng:
Tứ chi đều nhờ khí ở Vị, mà không thể tự dẫn đến kinh, phải nhờ Tỳ mới dẫn
đến được. Giờ Tỳ mắc bệnh, không thể vì Vị dẫn tân dịch, tứ chi không được
nhờ khí của thủy cốc, khí do đó kém sút, đường mạch không thông, cân, cốt,
cơ, nhục đều không có khí để thấm nhuần, nên không cử động được [15].
Hoàng Đế hỏi:
Tỳ không chủ về mùa nào, là vì sao? [16]
Kỳ Bá thưa rằng:
Tỳ thuộc Thổ, chủ về trung ương, thường do bốn mùa để phân tưởng về bốn
Tàng, mỗi Tàng đều ký trị mưới tám ngày, nên không riêng chủ về mùa nào
[17].
Tỳ, thường được tiếp xúc trước cái tinh khí của Vị, “thổ”, sinh ra muôn vật mà
bắt chước sự biến hóa của trời đất, nên trên dưới tới khắp cả đầu và chân, mà
không chuyên chủ một mùa nào [18].
Hoàng Đế hỏi:
Tỳ với Vị, chỉ nhờ lượt da vàng (mạc) để cùng liền với nhau, thế mà lại vì Vị
dẫn hành được tân dịch, là vì sao? [19]
Kỳ Bá thưa rằng:
Túc Thái âm thuộc về Tam âm, mạch của nóù suốt từ Vị, liền sang Tỳ, chằng
lên họng (ách), cho nên Thái âm mới hành khi tới cả tam âm [20].
Dương minh thuộc biểu, nóù là cáo bể của năm Tàng sáu Phủ, cũng gọi là
Tam dương. Tàng và Phu đều nhận kinh mạch của mình để tiếp thụ khi ở
Dương minh, vì thế nên mới có thể vì Vị dẫn hành tân dịch [21].
Thiên hai mươi bốn: HUYẾT KHI HÌNH CHÍ
Cái số thường ở con người. Kinh Thái dương thường nhiều huyết, ít khí, kinh
Thiếu dương thường ít huyết, nhiều khí, kinh Dương minh thường nhiều khí,
nhiều huyết, kinh Thiếu âm thường ít huyết, nhiều khí, kinh quết âm thường nhiều
huyết, ít khí, kinh Thái âm thường ít huyết, nhiều khí [1].
Túc Thái dương với Thiếu âm làm biểu lý. Thiếu dương với quyết âm làm biểu lý,
Dương minh với Thái âm làm biểu, lý... Đó là những kinh thuộc về Thu [2].
Thủ Thái dương với Thiếu âm làm biểu lý, Thiếu dương với Tâm chủ (tức bào lạc)
làm biểu lý, Dương minh với Thái âm làm biểu lý (1). Đó là những kinh thuộc về
Thu [3].
Muốn biết huyệt Phế du, lấy một cái dây, đo từ đầu vú bên nóï sang đầu vú bên kia
rồi gấp đôi lại, lại lấy một đoạn dây khác, cắt bằng cái dây gập đôi nóï. Tức là có 3
đoạn bằng nhau. Rồi đem ra sau lưng, để một đều vào giữa xương Đại trùy (tức
huyệt Bạch lao, một cục xương nóái liền với cổ), buông đầu kia xuống dọc đường
xương sống, còn hai đầu kia chia chẽ ra hai bên. (Đầu dây nóï cách đầu dây kia 3
tấc, tức từ đường xương sống ra đến đầu dây kia, mỗi bên một tấc 5 phân). Tại nơi
đầu hai dây hai bên đó, là huyệt Phế du. Cứ để in đầu day giữa thế, quặt xuống do
một lần nữa, chỗ chỉ của hai đầu dây hai bên sẽ là Tâm du lại đo xuống lần nữa, tại
hai đầu dây hai bên, bên tả là Can du, bên hữu là Tỳ du, lại đo quặt xuống một lần
nữa, tại hai đầu dây hai bên là Thận du. Đó là du huyệt của 5 Tàng, muốn dùng
phương pháp “cứu, thích” phải theo phương pháp đo thế [4].
Hình vui, chí khổ, bệnh đó sinh ra bởi mạch, nên dùng Cứu, thích để điều trị [5].
Hình vui, chí vui, bệnh đó sinh ra bởi nhục, nên dùng Châm, thạch để điều trị [6].
Hình khổ, chí vui, bệnh đó sinh ra bởi Cân, nên dùng phép úy (chườm) dẫn để
điều trị [7].
Hình khổ, chí khổ, bệnh đó sinh ra bởi cuống họng, nên dùng thứ thuốc có vị ngọt
để điều trị [8].
9) Thường bị kinh khủng, kinh lạc không thông, bệnh đó sinh ra bởi “bất nhân” (da
thịt tê dại không biết gì), nên dùng phép nặn, bóp và rượu thuốc để điều trị [9].
10) Thích ở huyệt kinh Dương minh, cho tiết bớt khí huyết, thích ở huyết kinh
Thái dương, cho tiết bớt huyết, không nên để cho tiết khí, thích ở huyệt kinh Thái