Bµi 5
BIÖT L¹C (L¹C M¹CH)
Vµ C¸CH VËN DôNG
MôC TIªU
1. X¸c ®Þnh ®−îc vai trß cña c¸c lo¹i biÖt l¹c trong sinh lý b×nh th−êng vµ c¸ch
sö dông chóng trong ®iÒu trÞ.
2. M« t¶ ®−îc chÝnh x¸c lé tr×nh cña l¹c däc vµ l¹c ngang cña tõng ®−êng kinh.
3. Nªu lªn ®−îc triÖu chøng bÖnh lý khi cã rèi lo¹n ë biÖt l¹c cña tõng ®−êng
kinh vµ c¸ch thñ huyÖt ®iÒu trÞ t−¬ng øng.
I. §¹I C−¬NG
BiÖt l¹c lµ c¸c ®−êng dÉn truyÒn khÝ huyÕt, xuÊt ph¸t tõ c¸c l¹c huyÖt cña
12 kinh chÝnh vµ 2 m¹ch (Nh©m, §èc). Tæng céng cã 14 huyÖt l¹c, gåm 12 l¹c
huyÖt ë 12 ®−êng kinh chÝnh vµ 2 l¹c huyÖt trªn 2 m¹ch Nh©m - §èc.
Ngoµi ra do tÝnh chÊt quan träng riªng mµ Tú cßn cã thªm 1 l¹c ®Æc biÖt,
®ã lµ ®¹i l¹c cña Tú (®¹i bao).
C¸c nh¸nh l¹c ®i tõ 12 ®−êng kinh cã 2 lo¹i lé tr×nh däc vµ ngang. Do ®ã cã
2 nhãm l¹c kh¸c nhau.
A. C¸c l¹c ngang
C¸c nh¸nh l¹c nµy chØ khu tró trong vïng tõ khuûu ®Õn bµn tay, bµn
ch©n. Chóng nã nèi c¸c ®−êng kinh chÝnh l¹i víi nhau, nghÜa lµ nèi tõ mét kinh
©m ®Õn mét kinh d−¬ng hoÆc ng−îc l¹i (trong hÖ thèng quan hÖ biÓu - lý).
NhiÖm vô cña c¸c l¹c nµy lµ dÉn khÝ tõ huyÖt l¹c cña mét kinh sang huyÖt
nguyªn cña mét kinh kh¸c vµ t¹o thµnh tæng thÓ mét hÖ thèng t¨ng c−êng sù
l−u th«ng khÝ huyÕt cña 12 kinh chÝnh.
− Lé tr×nh cña c¸c l¹c ngang ®Òu gièng nhau: tõ huyÖt l¹c kinh nµy sang
huyÖt nguyªn cña kinh cã quan hÖ biÓu lý t−¬ng øng.
− Chóng kh«ng cã triÖu chøng riªng biÖt cña m×nh vµ khi bÞ rèi lo¹n ng−êi
ta ghi nhËn ®−îc c¸c dÊu h− chøng cña ®−êng kinh ®èi diÖn (trong mèi
99
quan hÖ trong ngoµi cña nã) vµ c¸ch ®iÒu trÞ lµ ch©m huyÖt nguyªn cña
®−êng kinh bÖnh vµ huyÖt l¹c cña kinh quan hÖ biÓu lý t−¬ng øng.
Mèi quan hÖ nguyªn - l¹c th«ng qua l¹c ngang ®−îc biÓu thÞ b»ng s¬ ®å sau:
Kinh A Kinh B
HuyÖt l¹c HuyÖt l¹c/kinh B
HuyÖt nguyªn/ HuyÖt nguyªn/
kinh A kinh B
B. C¸c l¹c däc
C¸c l¹c däc cã thÓ ®Õn trùc tiÕp c¸c t¹ng/phñ vµ vïng ®Çu mÆt. Mét c¸ch
tæng qu¸t, c¸c l¹c däc nµy kh«ng qu¸ s©u, kh«ng qu¸ dµi, kh«ng ®Çy ®ñ nh− c¸c
kinh chÝnh. C¸c rèi lo¹n cña chóng Ýt trÇm träng h¬n vµ còng dÔ ®iÒu trÞ h¬n.
Ng−îc l¹i víi c¸c l¹c ngang, c¸c l¹c däc cã c¸c triÖu chøng riªng. Do vËy,
viÖc chÈn ®o¸n bÖnh ë c¸c l¹c däc nµy ph¶i rÊt cô thÓ. ViÖc chÈn ®o¸n ®−îc dùa
trªn tr¹ng th¸i h− thùc.
S¸ch Linh khu (Ch−¬ng 10) cã ®Ò cËp ®Õn toµn bé c¸c biÖt l¹c cña tõng
®−êng kinh, tõ lé tr×nh, triÖu chøng bÖnh vµ huyÖt sö dông. LÊy vÝ dô biÖt l¹c
cña thñ th¸i d−¬ng (TiÓu tr−êng): “BiÖt cña thñ th¸i d−¬ng tªn gäi lµ chi chÝnh,
lªn khái cæ tay 5 thèn, bªn trong chó vµo thiÕu ©m. Chi biÖt cña nã lªn trªn ®i
vµo khuûu tay, l¹c víi huyÖt kiªn ngung. BÖnh thùc sÏ lµm cho c¸c khíp x−¬ng
bu«ng láng, khuûu tay kh«ng cö ®éng ®−îc; bÖnh h− sÏ lµm cho mäc nhiÒu môn
c¬m nhá ë khe tay. Nªn thñ huyÖt l¹c ®Ó ch©m”.
L¹c m¹ch cã ®−êng ®i riªng vµ ph©n nh¸nh nhá dÇn. Nh¸nh nhá t¸ch ra
tõ l¹c m¹ch gäi lµ “t«n l¹c”. Nh¸nh næi ë mÆt da cã thÓ nh×n thÊy ®−îc lµ “phï
l¹c”. T¹i ®©y cã khi thÊy ®−îc nh÷ng m¹ch m¸u nhá ®−îc gäi lµ “huyÕt l¹c”,
th−êng ®−îc sö dông trong chÝch lÓ, ch©m nÆn m¸u.
Nhê hÖ thèng nµy, l¹c m¹ch tõ nh÷ng nh¸nh lín ®· ph©n nhá dÇn vµ ph©n
bè kh¾p mÆt ngoµi c¬ thÓ, t¹o thµnh m¹ng l−íi ch»ng chÞt nu«i d−ìng toµn th©n
vµ liªn l¹c kh¾p n¬i trong c¬ thÓ.
100
§Æc ®iÓm chung cña biÖt l¹c
- HÖ thèng biÖt l¹c bao gåm 12 l¹c cña 12 kinh chÝnh, 2 l¹c cña 2 m¹ch Nh©m - §èc vµ 2 l¹c
®Æc biÖt cña Tú vµ VÞ.
- TÊt c¶ c¸c l¹c m¹ch ®Òu khëi ph¸t tõ huyÖt l¹c.
- BiÖt l¹c cña 12 kinh chÝnh cã 2 lo¹i: l¹c ngang vµ l¹c däc.
- L¹c ngang cã nh÷ng ®Æc ®iÓm:
+ §i tõ huyÖt l¹c cña kinh A ®Õn huyÖt nguyªn cña kinh B (kinh cã quan hÖ biÓu lý víi kinh
A), ®¶m b¶o chøc n¨ng dÉn khÝ huyÕt tõ kinh A sang kinh B. Do ®ã dïng ®Ó trÞ bÖnh h−
cña kinh B.
+ L¹c ngang kh«ng cã biÓu hiÖn bÖnh lý riªng biÖt.
+ Ch©m bæ huyÖt nguyªn kinh B vµ huyÖt l¹c kinh A ®Ó trÞ h− chøng cña kinh B.
- L¹c däc cã nh÷ng ®Æc ®iÓm:
+ Cã lé tr×nh riªng biÖt, th−êng ®i gÇn víi lé tr×nh kinh chÝnh.
+ Ph©n nh¸nh n«ng dÇn vµ nhá dÇn: gäi lµ t«n l¹c, phï l¹c, huyÕt l¹c.
+ Cã biÓu hiÖn triÖu chøng bÖnh lý riªng biÖt cho tõng l¹c m¹ch.
+ Ch©m bæ hoÆc t¶ huyÖt l¹c ®Ó trÞ h− chøng hoÆc thùc chøng cña ®−êng kinh t−¬ng øng.
II. Lé TR×NH C¸C L¹C Vµ C¸CH Sö DôNG
A. L¹C CñA THñ TH¸I ©M PHÕ KINH
1. L¹c ngang cña PhÕ kinh
− XuÊt ph¸t tõ huyÖt liÖt khuyÕt ®i ®Õn tËn cïng ë hîp cèc.
− Khi cã rèi lo¹n, ta thÊy c¸c triÖu chøng h− cña kinh quan hÖ biÓu lý víi
kinh phÕ: ®ã lµ thñ d−¬ng minh §¹i tr−êng.
§iÒu trÞ: lÊy huyÖt nguyªn cña kinh cã bÖnh (hîp cèc cña kinh §¹i tr−êng)
vµ l¹c cña kinh quan hÖ biÓu lý (liÖt khuyÕt cña kinh PhÕ).
2. L¹c däc cña PhÕ kinh
− Nh¸nh nµy còng xuÊt ph¸t tõ huyÖt liÖt khuyÕt ch¹y theo c¹nh trong gß
ngãn c¸i ®Õn tËn cïng gãc ngoµi gèc ngãn trá t¹i huyÖt th−¬ng d−¬ng.
− Trong tr−êng hîp rèi lo¹n l¹c däc cña PhÕ:
+ Thùc chøng: c¶m gi¸c nãng ë lßng bµn tay.
+ H− chøng: h¾t h¬i, ®¸i dÇm, ®¸i l¸o hay ®¸i d¾t.
“BiÖt cña thñ th¸i ©m tªn gäi lµ liÖt khuyÕt...... BÖnh thùc sÏ lµm cho ®Çu
nhän cæ tay vµ gan tay bÞ nhiÖt; bÖnh h− sÏ ng¸p vµ vÆn m×nh, ®¸i sãn vµ ®¸i
nhiÒu lÇn” (Linh khu - thiªn Kinh m¹ch).
§iÒu trÞ: ch©m huyÖt l¹c kinh PhÕ (liÖt khuyÕt).
101
B. L¹C CñA THñ THIÕU ©M T©M KINH
1. L¹c ngang cña T©m kinh
− XuÊt ph¸t tõ huyÖt th«ng lý (c¸ch thÇn m«n 1,5 thèn) ®Õn tËn cïng ë uyÓn
cèt cña kinh TiÓu tr−êng.
− Khi cã rèi lo¹n ta thÊy xuÊt hiÖn c¸c triÖu chøng mang tÝnh chÊt h− cña
kinh ®èi diÖn: thñ th¸i d−¬ng TiÓu tr−êng.
§iÒu trÞ: lÊy huyÖt nguyªn cña kinh cã bÖnh (uyÓn cèt cña kinh TiÓu
tr−êng) vµ l¹c cña kinh quan hÖ biÓu lý (th«ng lý cña kinh T©m).
2. L¹c däc cña T©m kinh
− XuÊt ph¸t tõ huyÖt th«ng lý, ch¹y däc theo kinh chÝnh cña T©m, ng−îc lªn
ngùc ®i vµo T©m, ®Õn nèi víi ®¸y l−ìi, lªn m¾t vµ nèi víi tóc th¸i d−¬ng
Bµng quang ë huyÖt t×nh minh.
− Trong tr−êng hîp rèi lo¹n l¹c däc cña T©m.
+ Thùc chøng: c¶m gi¸c ®au tøc, trë ng¹i trong ngùc.
+ H− chøng: nãi khã.
“BiÖt cña thñ thiÕu ©m tªn gäi lµ th«ng lý........... BÖnh thùc sÏ lµm cho
mµn hoµnh c¸ch nh− bÞ trãi vµo, bÖnh h− sÏ lµm cho kh«ng nãi chuyÖn ®−îc”.
(Linh khu - thiªn Kinh m¹ch).
§iÒu trÞ: ch©m l¹c huyÖt th«ng lý cña kinh T©m.
C. L¹C CñA THñ THIÕU ©M T©M BµO KINH
1. L¹c ngang cña T©m bµo kinh
− XuÊt ph¸t tõ huyÖt néi quan cña kinh T©m bµo vµ ®Õn tËn cïng ë nguyªn
huyÖt d−¬ng tr× cña kinh Tam tiªu.
− Trong tr−êng hîp rèi lo¹n, ta quan s¸t ®−îc c¸c dÊu chøng h− cña kinh Tam
tiªu.
§iÒu trÞ: lÊy huyÖt nguyªn cña kinh cã bÖnh (d−¬ng tr× cña Tam tiªu) vµ
l¹c cña kinh quan hÖ biÓu lý (néi quan cña kinh T©m bµo).
2. L¹c däc cña T©m bµo kinh
− L¹c däc cña kinh T©m bµo còng xuÊt ph¸t tõ huyÖt néi quan, ®i däc trë lªn
theo lé tr×nh cña kinh chÝnh, ch¹y lªn lång ngùc vµ ®Õn T©m bµo.
− C¸c tr−êng hîp rèi lo¹n l¹c däc cña T©m bµo:
+ Thùc chøng: ®au vïng tim.
+ H− chøng: cøng cæ g¸y.
102
“BiÖt cña thñ quyÕt ©m chñ tªn gäi Néi quan............. BÖnh thùc sÏ lµm cho
t©m thèng, bÖnh h− sÏ lµm cho ®Çu g¸y bÞ cøng”. (Linh khu, thiªn Kinh m¹ch).
§iÒu trÞ: ch©m huyÖt l¹c néi quan cña kinh T©m bµo
H×nh 5.1. BiÖt l¹c cña thñ tam ©m kinh H×nh 5.2. BiÖt l¹c cña thñ tam d−¬ng kinh
D. L¹C CñA THñ TH¸I D−¬NG TIÓU TR−êNG KINH
1. L¹c ngang cña TiÓu tr−êng kinh
− XuÊt ph¸t tõ huyÖt chi chÝnh n»m trªn d−¬ng cèc 5 thèn, tõ chi chÝnh ch¹y
nèi ®Õn huyÖt thÇn m«n.
− Do kh«ng cã triÖu chøng riªng cña l¹c ngang TiÓu tr−êng nªn khi cã rèi
lo¹n nã lµm xuÊt hiÖn c¸c triÖu chøng h− cña kinh thñ thiÕu ©m T©m (tøc
lµ kinh cã quan hÖ biÓu lý víi kinh TiÓu tr−êng).
§iÒu trÞ: lÊy huyÖt nguyªn cña kinh cã bÖnh (thÇn m«n cña kinh T©m) vµ
l¹c cña kinh quan hÖ biÓu lý (chi chÝnh cña kinh TiÓu tr−êng).
2. L¹c däc cña TiÓu tr−êng kinh
− L¹c däc cña kinh TiÓu tr−êng còng xuÊt ph¸t tõ huyÖt chi chÝnh, ch¹y theo
lé tr×nh cña kinh chÝnh lªn cïi chá, ®Õn vai liªn l¹c víi huyÖt kiªn ngung
cña kinh §¹i tr−êng.
− Khi l¹c däc cña TiÓu tr−êng bÞ rèi lo¹n:
+ Thùc chøng: yÕu mái c¸c khíp, rèi lo¹n cö ®éng khíp khuûu.
+ H− chøng: bÖnh lý ngoµi da (th−êng lµ môn c¬m). “H− t¾c sinh v−u”.
Theo §¬n Ba Nguyªn Gi¶n chó thÝch th× v−u ë ®©y lµ ë c¸c khe tay ch©n
næi lªn nh÷ng môn nh− h¹t ®Ëu nhá, th« vµ cøng h¬n thÞt. Theo tµi liÖu
cña ViÖn §«ng y Hµ Néi (Ch©m cøu häc) th× lµ môn c¬m to nhá.
103