Bµi 1
Lé TR×NH Vµ HéI CHøNG BÖNH
CñA 12 KINH CHÝNH
MôC TIªU
1. M« t¶ ®−îc lé tr×nh cña 12 ®−êng kinh chÝnh.
2. Nªu ®−îc c¸c triÖu chøng bÖnh lý chñ yÕu cña tõng ®−êng kinh vµ t¹ng phñ
t−¬ng øng.
3. Gi¶i thÝch ®−îc c¬ së lý luËn cña c¸c triÖu chøng bÖnh lý cña tõng ®−êng kinh.
I. §¹I C−¬NG
M−êi hai kinh chÝnh lµ phÇn chÝnh cña häc thuyÕt Kinh l¹c, gåm:
− Ba kinh ©m ë tay:
+ Kinh thñ th¸i ©m PhÕ
+ Kinh thñ thiÕu ©m T©m
+ Kinh thñ quyÕt ©m T©m bµo.
− Ba kinh d−¬ng ë tay :
+ Kinh thñ d−¬ng minh §¹i tr−êng
+ Kinh thñ thiÕu d−¬ng Tam tiªu
+ Kinh thñ th¸i d−¬ng TiÓu tr−êng.
− Ba kinh ©m ë ch©n:
+ Kinh tóc th¸i ©m Tú
+ Kinh tóc quyÕt ©m Can
+ Kinh tóc thiÕu ©m ThËn.
− Ba kinh d−¬ng ë ch©n :
+ Kinh tóc th¸i d−¬ng Bµng quang
+ Kinh tóc thiÕu d−¬ng §ëm
+ Kinh tóc d−¬ng minh VÞ.
23
Mçi kinh chÝnh ®Òu cã vïng ph©n bè nhÊt ®Þnh ë mÆt ngoµi cña th©n thÓ
vµ t¹ng phñ bªn trong. V× vËy, mçi kinh ®Òu bao gåm mét lé tr×nh bªn ngoµi vµ
mét lé tr×nh bªn trong.
Mçi kinh ®Òu cã sù liªn l¹c gi÷a t¹ng vµ phñ cã quan hÖ biÓu (ngoµi n«ng)
- lý (trong s©u), cho nªn mçi ®−êng kinh ®Òu cã nh÷ng ph©n nh¸nh ®Ó nèi liÒn
víi kinh cã quan hÖ biÓu lý víi nã (vÝ dô nèi gi÷a phÕ vµ ®¹i tr−êng, gi÷a can vµ
®ëm...
II. CHøC N¨NG SINH Lý CñA §−êNG KINH
VÒ chøc n¨ng, kinh m¹ch lµ n¬i tuÇn hoµn cña khÝ huyÕt ®i nu«i d−ìng
toµn th©n ®Ó duy tr× ho¹t ®éng b×nh th−êng cña c¬ thÓ, lµm tr¬n khíp, nhuËn
g©n x−¬ng (Linh khu - B¶n t¹ng luËn). “Kinh m¹ch gi¶, së dÜ hµnh huyÕt khÝ
nhi dinh ©m d−¬ng, nhu c©n cèt, lîi quan tiÕt gi¶ d·”.
§ång thêi, kinh m¹ch còng lµ con ®−êng mµ tµ khÝ bÖnh tËt theo ®ã x©m
nhËp vµo trong còng nh− lµ con ®−êng mµ bÖnh tËt dïng ®Ó biÓu hiÖn ra ngoµi
khi c«ng n¨ng cña t¹ng phñ t−¬ng øng bÞ rèi lo¹n.
T¸c dông cña 12 kinh chÝnh rÊt quan träng. Thiªn Kinh m¹ch, s¸ch Linh
khu cã c©u: “T¸c dông cña kinh m¹ch mét mÆt nãi lªn chøc n¨ng sinh lý b×nh
th−êng, sù thay ®æi bÖnh lý cña c¬ thÓ; mÆt kh¸c cã thÓ dùa vµo ®ã ®Ó quyÕt
®o¸n sù sèng chÕt, ®Ó chÈn ®o¸n mäi bÖnh, cßn dïng nã ®Ó ®iÒu hßa h− thùc,
lµm quy t¾c chØ ®¹o l©m sµng cho nªn kinh m¹ch kh«ng thÓ kh«ng th«ng ®−îc”.
“Kinh m¹ch gi¶, së dÜ n¨ng quyÕt tö sinh, xö b¸ch bÖnh, ®iÒu h− thùc, bÊt kh¶
bÊt th«ng”.
III. §−êNG TUÇN HOµN CñA 12 KINH CHÝNH
Mét c¸ch tæng qu¸t, ®−êng tuÇn hoµn khÝ huyÕt trong 12 kinh chÝnh nh− sau:
− Ba kinh ©m ë tay: ®i tõ bªn trong ra bµn tay.
− Ba kinh d−¬ng ë tay: ®i tõ bµn tay vµo trong vµ lªn ®Çu.
− Ba kinh d−¬ng ë ch©n: ®i tõ ®Çu xuèng bµn ch©n.
− Ba kinh ©m ë ch©n: ®i tõ bµn ch©n lªn bông ngùc.
ChiÒu cña c¸c ®−êng kinh ®−îc x¸c ®Þnh dùa vµo 2 lý thuyÕt:
Lý thuyÕt ©m th¨ng (®i lªn trªn) d−¬ng gi¸ng (®i xuèng).
Lý thuyÕt con ng−êi hßa hîp víi vò trô: Thiªn - §Þa - Nh©n.
24
Trêi
D−¬ng
gi¸ng
(Thuéc tÝnh d−¬ng)
(Thuéc tÝnh ©m)
¢m th¨ng
§Êt
H×nh 1.1. Quy luËt ©m th¨ng - d−¬ng gi¸ng
KhÝ huyÕt vËn hµnh trong kinh m¹ch, kinh sau tiÕp kinh r−íc vµ t¹o
thµnh mét ®−êng tuÇn hoµn kÝn ®i kh¾p c¬ thÓ theo s¬ ®å d−íi ®©y:
t
Thñ th¸i ©m hÕ
p
Thñ d−¬n nhg mi §¹i tr−êng
Tóc d−¬ng minh VÞ
Tóc th¸i ©m Tú
Thñ thiÕu ©m T©m
Ngùc
Thñ th¸i d−¬ng TiÓu tr−êng
Tóc th¸i d−¬ng Bµng quang
Gß m¸
Tóc thiÕu ©m ThËn
Thñ quyÕt ©m Can Tóc thiÕu d−¬ng §ëm
Thñ quyÕt ©m T©m bµo Thñ thiÕu d−¬ng Tam tiªu
Ngãn ch©n
Ngãn tay
Ngãn ch©n Mòi
Ngãn tay
Ngãn ch©n
§u«i m¾t
Ngãn tay
Ngùc
25
IV. K
1. Kh ièng nhau
− t khÝ.
− Ý nhiÒu.
−
2. Kh gµy
− µn luËn vÒ thñ thuËt
(®Õn) (vÝ dô:
ó vµo ®¹i tr−êng).
, ph¶i dïng lóc
®o¹t ®Ó ch©m t¶...”.
yÕt trong tõng ®−êng kinh trong ngµy
: giê dÇn (giê cña PhÕ).
giê m·o (giê cña §¹i tr−êng).
u).
+Tõ 23 giê ®Õn 1 giê giê tý giê cña §ëm .
: ( ).
V. M− CHÝN
A. Kinh phÕ
1. Lé tr×nh ®
B ung tiªu (r−, vßng lªn d¹ dµy (m«n vÞ,
m« lªn PhÕ. Tõ PhÕ tiÕp tôc lªn khÝ qu¶n, thanh qu¶n,
®Ó xuÊt hiÖn ngoµi mÆt da t¹i giao ®iÓm khe liªn s−ên 2
vµ r· xuèng khuûu ë bê ngoµi
tÊm g
(ng− tÕ) vµ tËn cïng ë gãc ngoµi mãng tay c¸i.
HÝ HUYÕT TRONG C¸C §−êNG KINH
Ý huyÕt trong c¸c ®−êng kinh kh«ng g
Kinh th¸i d−¬ng, kinh quyÕt ©m: huyÕt nhiÒu, Ý
Kinh thiÕu d−¬ng, kinh thiÕu ©m, kinh th¸i ©m: huyÕt Ýt, kh
Kinh d−¬ng minh: huyÕt nhiÒu, khÝ nhiÒu.
Ý huyÕt trong c¸c ®−êng kinh thay ®æi trong n
Tr−¬ng C¶nh Nh¹c dÉn lêi cña Cao Vâ (khi b
ch©m cøu) nãi r»ng: “Nghªnh cã nghÜa lµ gÆp lóc khÝ lai
dÇn thêi, khÝ lai chó vµo phÕ; m·o thêi, khÝ lai ch
BÊy giê lµ lóc mµ khÝ cña phÕ vµ ®¹i tr−êng võa thÞnh
− Sù thÞnh suy cña khÝ hu
+ Tõ 3 giê ®Õn 5 giê
+ Tõ 5 giê ®Õn 7 giê:
+ Tõ 7 giê ®Õn 9 giê: giê th×n (giê cña VÞ).
+ Tõ 9 giê ®Õn 11 giê: giê tþ (giê cña Tú).
+ Tõ 11 giê ®Õn 13 giê: giê ngä (giê cña T©m).
+ Tõ 13 giê ®Õn 15 giê: giê mïi (giê cña TiÓu tr−êng) .
+ Tõ 15 giê ®Õn 17 giê: giê th©n (giê cña Bµng quang).
+ Tõ 17 giê ®Õn 19 giê: giê dËu (giê cña ThËn).
+ Tõ 19 giê ®Õn 21 giê: giê tuÊt (giê cña T©m bµo).
+ Tõ 21 giê ®Õn 23 giê: giê hîi (giê cña Tam tiª
: ( )
+ Tõ 1 giê ®Õn 3 giê giê söu giê cña Can
êI HAI KINH H
(thñ th¸i ©m)
−êng kinh
¾t ®Çu tõ tr vÞ) vßng xuèng ®¹i t êng
t©m vÞ), xuyªn qua c¸ch
häng, rÏ ngang xuèng
nh delta - ngùc, råi ®i ë mÆt tr−íc ngoµi c¸nh tay,
©n c¬ nhÞ ®Çu, tiÕp tôc ®i ë mÆt tr−íc c¼ng tay ®Õn r·nh ®éng m¹ch quay
(ë bê trong tr−íc ®Çu d−íi x−¬ng quay). TiÕp tôc xuèng bê ngoµi ngãn tay c¸i
26
Ph©n nh¸nh: tõ huyÖt liÖt khuyÕt t¸ch ra mét nh¸nh ®i ë phÝa l−ng bµn
tay ®Õn gãc ngoµi gãc mãng tay trá ®Ó nèi víi kinh ®¹i tr−êng
2. C¸c huyÖt trªn ®−êng kinh PhÕ
Cã tÊt c¶ 11 huyÖt cña ®−êng kinh phÕ. Nh÷ng huyÖt tªn nghiªng lµ
nh÷ng huyÖt th«ng dông
1. Trung phñ 2. V©n m«n 3. Thiªn phñ
4. HiÖp b¹ch 5. XÝch tr¹ch 6. Khæng tèi
7. LiÖt khuyÕt 8. Kinh cõ 9. Th¸i uyªn
10. Ng− tÕ 11. ThiÕu th−¬ng
3.
¹ch, s¸ch Linh khu cã c©u:
c ThÞ ®éng sÏ lµm cho phÕ bÞ tr−íng m·n, ngùc c¨ng ø
lªn th n bÞ ®au, nÕu ®au nÆng th× 2 tay ph¶i b¾t
chÐo ta gäi ®©y lµ chøng tý quyÕt . NÕu lµ bÖnh
thuéc
phiÒn t t ë mÐp tr−íc phÝa trong tõ c¸nh tay ®Õn
c¼ −ng bÞ thèng;
bÞ phong hµn − th× vai vµ
l−ng khÝ ®Õn kh«ng ®ñ ®Ó thë; mµu n−íc tiÓu bÞ biÕn…”.
bÖnh phÕ tr−íng m·n bµnh bµnh nhi suyÔn kh¸i. KhuyÕt
bån trung thèng thËm t¾c giao l−ìng thñ nhi mËu. Thö vi tý quyÕt. ThÞ chñ PhÕ
së sinh bÖnh gi¶. Kh¸i th Ý suyÔn kh¸t, phiÒn t©m hung m·n, nao tý néi
tiÒn l g nhiÖt. KhÝ thÞnh h÷u d− t¾c kiªn bèi thèng,
phon n sæ nhi khiÕm, khÝ h− t¾c kiªn bèi
thèng c niÖu s¾c biÕn vi thö ch− bÖnh”.
− nh©n bªn ngoµi:
−íng.
g xuÊt hiÖn do nguyªn nh©n bªn trong:
.
BiÓu hiÖn bÖnh lý
§o¹n 2, thiªn Kinh m
“NÕu lµ bÖnh thué
µnh suyÔn, ho; gi÷a khuyÕt bå
nhau mµ c¶m thÊy phiÒn lo¹n,
Së sinh cña phÕ sÏ g©y thµnh bÖnh ho, th−îng khÝ, suyÔn, h¬i thë th«,
©m, ngùc bÞ ®Çy thèng quyÕ
ng tay, trong lßng bµn tay bÞ nhiÖt. KhÝ thÞnh h÷u d− th× vai vµ l
, må h«i ra; tróng phong, ®i tiÓu nhiÒu lÇn mµ Ýt. KhÝ h
bÞ thèng hµn, thiÓu
“ThÞ ®éng t¾c
−¬ng kh
iªm thèng quyÕt ch−ëng trun
g hµn h¹n xuÊt, tróng phong tiÓu tiÖ
, hµn thiÓu khÝ bÊt tóc dÜ tø
TriÖu chøng xuÊt hiÖn do nguyªn
+ Ngùc ®Çy tr
+ Ho vµ khã thë.
+ §au nhiÒu ë hè th−îng ®ßn.
+ Trong tr−êng hîp nÆng: bÖnh nh©n «m lÊy ngùc (víi 2 tay chÐo nhau),
ng−êi phiÒn lo¹n (tý quyÕt).
− TriÖu chøn
+ Ho vµ khã thë.
+ KhÝ nghÞch
+ Kh¸t n−íc, lo l¾ng.
27