Bài giảng Nguyên lý thống kê kinh tế: Chương 8 - TS. Trần Ngọc Minh

Trong phân tích dữ liệu và thống kê, việc hiểu rõ các hiện tượng biến đổi theo thời gian là vô cùng quan trọng. "Dãy số thời gian" đóng vai trò nền tảng, cung cấp cái nhìn sâu sắc về xu hướng, chu kỳ và các yếu tố ngẫu nhiên ảnh hưởng đến các chỉ tiêu kinh tế, xã hội, và kỹ thuật. Chương này nhằm mục đích giới thiệu những khái niệm cơ bản nhất về dãy số thời gian, tầm quan trọng của chúng trong việc theo dõi và đánh giá hiệu quả hoạt động, cũng như các phương pháp phân loại ban đầu, đặt nền móng cho việc phân tích chuyên sâu hơn. Việc nắm vững các khái niệm này sẽ giúp người đọc hiểu được bản chất của dữ liệu động, từ đó áp dụng vào thực tiễn một cách hiệu quả.

Sinh viên các ngành kinh tế, quản trị kinh doanh, thống kê, tài chính, cũng như các nhà nghiên cứu và phân tích dữ liệu cần nắm vững kiến thức cơ bản về dãy số thời gian và các phương pháp phân tích sơ cấp.

Tài liệu này tập trung vào khái niệm và các chỉ tiêu phân tích cơ bản của dãy số thời gian, một công cụ thống kê thiết yếu để nghiên cứu sự biến động của các hiện tượng theo thời gian. Dãy số thời gian được định nghĩa là chuỗi các trị số của một chỉ tiêu thống kê được sắp xếp theo trình tự thời gian, bao gồm hai thành phần chính là thời gian và chỉ tiêu nghiên cứu. Về phân loại, tài liệu phân biệt rõ hai loại chính: dãy số thời kỳ, biểu hiện quy mô hoặc khối lượng của hiện tượng trong một khoảng thời gian nhất định (ví dụ: giá trị sản xuất hàng năm); và dãy số thời điểm, phản ánh quy mô hoặc khối lượng của hiện tượng tại các thời điểm cụ thể (ví dụ: giá trị hàng tồn kho tại các ngày). Tiếp theo, tài liệu trình bày chi tiết các chỉ tiêu phân tích quan trọng. Đầu tiên là mức độ bình quân theo thời gian, bao gồm công thức tính cho cả dãy số thời kỳ và dãy số thời điểm với các trường hợp khoảng cách thời gian đều hoặc không đều. Thứ hai là lượng tăng (giảm) tuyệt đối, được chia thành lượng tăng giảm liên hoàn (chênh lệch giữa kỳ hiện tại và kỳ trước đó), lượng tăng giảm định gốc (chênh lệch so với kỳ đầu tiên), và lượng tăng giảm tuyệt đối bình quân. Cuối cùng, tài liệu giới thiệu khái niệm tốc độ phát triển, bao gồm tốc độ phát triển liên hoàn và tốc độ phát triển định gốc, cùng với mối quan hệ giữa chúng. Những khái niệm và công thức này cung cấp nền tảng vững chắc để người đọc có thể phân tích và hiểu rõ hơn về xu hướng, tốc độ tăng trưởng và sự thay đổi của các chỉ tiêu kinh tế – xã hội theo thời gian, phục vụ cho việc ra quyết định và dự báo trong thực tiễn.