Sinh lý ®éng tng cao
PhÇn I
tiªuho¸ë®éngvËt d¹dµy ®¬n
Ng êibiªn so¹n:PGS.Ts. NguyÔnB¸Mïi
1.
CÊu
t
¹
o,
ch
ø
c
ng
®
êng
tiªuh
ü1.1 Chøcn¨ngc¬b¶n cñ êngtiªuho¸lµ:
vnchuyÓn: Thøc¨n ® a vµo ® êngtuho¸, chón îcvËn
chuyÓnqua tõngphÇn êngtiªuho¸
vTiªuho¸c¬häc: thøc¨n ® îcc¾t, nghiÒnnhánhêr¨ng, bµn nhai
sùco bãpad¹dµy
vTiªuho¸ho¸häc: nhêc¸c enzyma®éngthay cñavi sinhvËt,
thøc¨n ® îcbiÕn®æithµnhc¸c d¹ng ®¬n gi¶n®éngtcãthÓ
dôn îc
vSùpthuc¸c chÊtdinhd ìng: saukh îcbiÕn®æithµnhd¹ng
®¬n gi¶n, c¸c chÊtdinhd ìn îcpthuqua thµn êngtiªu
ho¸
1.2 vÞtrÝut¹o c¬quantiªuho¸
TûlÖc phÇntron êngtiªuho¸
tûlÖc¸c vïnd¹y
uo chung
vBiÓum«niªmm¹c cãvïngcãcÊutróctuyÕn, cãvïng
tænghîpenzymhoÆchormonvµnhiÒus¶n phÈmkh¸c
+ D íilípniªmm¹c th ênglµtlípngcãnhiÒu
m¹ch m¸u nhá, tÕbµo thÇnkinhvµc¸c ithÇnkinht¹o
thµnh®¸m rèi
vpc¬th ênggåm2 lípc¬tr¬n: däctrongvßngngoµi,
gi÷avµliÒnkÒgi÷a2 lípc¬tr¬nlµc¸c tÕbµo thÇnkinh
vµhÖthèngthÇnkinh
7
Sùph¸ttriÓncñac tÕbµo biÓu
vC¸c tÕbµo tronglípniªmc ® êngtiªuho¸thay®æirÊt
nhanh
vëthùcqu¶n, biÓum«thclo¹i xÕpthµnhtÇngcãvÈy,
c¸c tÕbµo nµy pttriÓnnhanhëd íilípmµngnhµy
vëchuétlípniªmc thùcqu¶ îcthayikho¶ng
n7 ngµy
vC¸c lo¹i tÕbµo niªmm¹c d¹y ®æiitheottû
kh¸cnhau
8
* Tuæithätrungb×nh3 -6 ngµy
* V¸chd¹dµy vµc tÕbµo ph©ntiÕtpttrncmh¬n
so víibiÓum«bÒt. C¸c tÕo nµy cãtuæithän3
th¸ng
* ëruétnon, vïngph¸ttriÓnnhanhn»m ëkhetuyÕn
Lieberkuun, niªmm¹c ® îcphñtlípl«ngnhungh íng
vµo xoangruét
* Trªnlípl«ngnhungcãvil«ngnhung, dµi 0,5 -1,5 mm,
t®é10 -40 c¸i /mm2, nhêcãlípnhungmaom cho
diÖnchbÒtcñaruétnon t¨ng25 lÇn. Tuæithäkho¶ng
4-6 ngµy
* ëruétgiµniªmm¹c kh«ngcãl«ngnhung
+ Ngùa: ruétgiµvµttrµngcãkÝchth íclín.
Rtgiµcãchudµi trungnhkho¶ng1,25
m; dung tÝchtõ25 ®Õn30 lÝt
+n: ruétgiµh×nhtrô, kho¶ng20 -30 cm
dµi vµ8 -10 cm churéng.
10
1.3 C¨ncøvµothµnhphÇnthøc¨n vµ®Æc®iÓmgi¶i
phÉ êngtiªuho¸, ®éngtcãthÓ® îcchiamba
nhãm:
v§éngt¨n thÞt
+ ThÞthay x¸cchÕt®éngtlµthøc¨n chñyÕu
+ Thøc¨n tùnhiªnachóngbaogåmc¬, c¸cc¬quanit¹ng,
uvµm«mì.
+ C¸clo¹i thøc¨n nµycãgi¸trÞn¨ngl îngcaovµdÔtiªuho¸.
+ §éngt¨n thÞt®·thÝchnghiilo¹i thøc¨n nµy êngtiªu
ho¸ng¾n vµ®¬n gi¶n.
+ Chúng¨n con måinhanhvµph¶ichêtthêigianii¨n b÷a
sau. Nhãmycãd¹yréng, cãthÓdùtr÷® îctl înglín
thøc¨n.
11
v§éngt¨n cá
+ Thøc¨n tùnhiªnanhãmylàthùcvËt, chyếulµcarbohydrat,
nãkh«ngbÞph¸huûicenzymdo c¸ctuyÕncu¶® êngtiªu
ho¸tiÕtra.
+ Tuynhiª êngtuho¸a®éngt¨n cácãthÓtÝchtn
hÖvi sinhtcãthÓphavđượccchtuc¬sang c¸cthµnh
phÇncãkhn¨ngtiªuho¸, cungpcchât dinhdưỡngchovËt
chñ.
+ Sùph©ngi¶iavi sinhtdiÔnratrong®iÒukiÖnthiÕuoxy, ® îc
ilµsùnmen.
+ ë®éngtnhail¹i vµcaguru, sùph©ngi¶iavi sinhtdiÔnr
d¹ytr íc
12
vë®éngt¨n cád¹y®¬n nh ngùa, lîn, limnhÊm,
khoangnmen ëphÇncuè êngtuho¸.
+Sùs¾p xÕpnh ychophÐpphÇncarbohydratthùctdÔtiªuho¸
cãthÓ® îctiªuho¸ëruétnon, phÇnnl¹i ® îcnmen ëruét
sau.
v§éngtnhail¹i vµ®éngt¨n cád¹y®¬n ® îcchiaram3
nhãmtrªnc¬sëkh¸cnhauvÒchiÕnl îcdinhd ìng.
* §éngt¨n cµnhnon (l¸vµnôlµtc¨n chñyÕu). Nhãm®éng
tythÝch¨n qu¶, h¹t, chåi, rÔnon vµl¸. ChóngthÝch¨n phÇn
thùctdÔtiªu ho¸. VÝ dônh thá, tÊtc®«ngtnhail¹i nhá
ti®éngtnhail¹i lín, nh h ¬u caocævµnhiÒulo¹i h ¬u
nai.
13
* §éngt¨n cá(cávµx¬lµthøc¨n chñyÕu).
+ Chóng¨n métl îngnthøc¨n giµux¬, khn¨ngtiªu ho¸thÊp.
Nhãm®éngtycãdungtÝchkhoanglªn menlín. VÝ dônh
ngùa, bß, tr©u, cõu, hµm·, voi, caguruvµsèl îngnloµilinh
d ¬ng.
* §éngttrunggian(thÝchøngvíic¸c lo¹i thøc¨n).
+ Nhãmy¨n nhiÒulo¹i thùctkh¸c nhautuútheomïa. Nh÷ng
loµiysènvïngrõngnói, ®ångcá, nh dª, nai, tuÇnléc, l¹c
®µvµtiloµilinhd ¬ng.
v§Æc®iÓmgi¶i phÈ êngtiªu ho¸®·thÝchnghiic¸c lo¹i thøc
¨n. vÝdônh ®éngt¨n chåinon cãmhÑp, m«i vµl ìilinh
®éng, tuyÕnn íctnvµd¹ytr ícnháh¬n nhãm¨n cá
x¬.
14
v§éngvËt¨n t¹p
+ Nhãmylinhho¹t h¬n ®éngvËt¨n thÞtvµ¨n cátrong
viÖcachäntc¨n.
+ Th«ngth êng®éngvËt¨n t¹p ¨n hoaqu¶, rÔy vµc¸c
thµnhphÇnthùcvËtkh¸c, còngnh sèl îngntc¨n
cãnguånc®éngvËt.
+ VÝ dônh lîn, gÊu, ng êi. C¸c loµinµykh¸c nhaulín
chiÕnl îcdinhd ìngvµut¹o ® êngtiªu ho¸.
+ VÝ dôgÊucã® êngtiªu ho¸ng¾n vµ®¬n gi¶n, nãkh«ng
kh¸c ysovíi®éngt¨n thÞt. Tuynhiªn, lînvµng êi
cã® êngtiªu ho¸dµi.
15
2. §iÒukhiÓnchøcn¨ngho¹t ®én êngtiªuho¸
2.1 §iÒukhiÓntnkinh
v§ êngtiªuho¸® îcph©nbèibaphÇnahÖthÇnkinh
vSùph©nbèhÖgiaomvµphãgiaomt¹o thµnhhÖthÇnkinh
ngoµivµo.
vnth©nit¹i ® êngtiªuho¸cãhÖth©nkinhntrongi
c®¸m rèiruét, ph©nbèëph¹niªmm¹c vµgi÷acpc¬.
vPhÇntr íccu¶® êngtiªuho¸® îcph©nbèithÇnkinhmªtÈu
vPhÇnsauaruét îcph©nbèithÇnkinhchËu, cãnguån
ctõycïng. Sîiphãgiaocmtr ích¹ch tiÕtraacetylcholin
nh tchÊttruyÒntin. ThÇnkinhphãgiaomkÝchthÝchho¹t
®éngchung êngtiªuho¸.