BỘ NỘI VỤ
TRƯỜNG ĐẠI HỌC LAO ĐỘNG – XÃ HỘI
Ban biên soạn:
1. Chủ biên: TS. Mai Thị Dung
2. Thành viên: ThS. Ngô Thị Liên
BÀI GIẢNG
TÀI CHÍNH BẢO HIỂM 1
Hà Nội, tháng 3 năm 2026
2
MỤC LỤC
LỜI MỞ ĐẦU ............................................................................................................................... 5
CHƯƠNG 1: TỔNG QUAN VỀ TIỀN TỆ .................................................................................. 6
1.1. Lịch sử ra đời và phát triển của tiền tệ ................................................................................... 6
1.1.1. Khái niệm tiền tệ ................................................................................................................. 6
1.1.2. Lịch sử ra đời của tiền tệ ..................................................................................................... 7
1.1.3. Sự phát triển các hình thái tiền tệ ........................................................................................ 8
1.2 Bản chất, chức năng của tiền tệ ............................................................................................. 12
1.2.1 Bản chất của tiền ................................................................................................................ 12
1.2.2 Chức năng của tiền ............................................................................................................. 12
1.3. Các chế độ lưu thông tiền tệ ................................................................................................. 16
1.4. Các khối tiền tệ trong lưu thông ........................................................................................... 18
CÂU HỎI ÔN TẬP CHƯƠNG 1 ................................................................................................ 20
CHƯƠNG 2: TỔNG QUAN VỀ TÀI CHÍNH ........................................................................... 22
2.1. Sự ra đời và phát triển của tài chính ..................................................................................... 22
2.1.1. Tiền đề sự phát triển của sản xuất hàng hóa, tiền tệ .......................................................... 22
2.1.2. Tiền đề ra đời của nhà nước .............................................................................................. 23
2.2. Bản chất của tài chính .......................................................................................................... 24
2.2.1. Hiện tượng tài chính .......................................................................................................... 24
2.2.2. Bản chất của tài chính ....................................................................................................... 24
2.3. Chức năng của tài chính ....................................................................................................... 26
2.3.1. Chức năng phân phối ......................................................................................................... 26
2.3.2. Chức năng giám đốc .......................................................................................................... 29
2.4. Hệ thống tài chính ................................................................................................................ 30
2.4.1. Khái niệm .......................................................................................................................... 30
2.4.2. Cấu trúc của hệ thống tài chính ......................................................................................... 31
CÂU HỎI ÔN TẬP CHƯƠNG 2 ................................................................................................ 35
CHƯƠNG 3: NGÂN SÁCH NHÀ NƯỚC ................................................................................. 37
3.1. Khái niệm, vai trò của ngân sách nhà nước ......................................................................... 37
3.1.1. Khái niệm .......................................................................................................................... 37
3.1.2. Vai trò của NSNN ............................................................................................................. 39
3
3.2. Thu NSNN ........................................................................................................................... 41
3.2.1. Khái niệm .......................................................................................................................... 41
3.2.2. Phân loại thu NSNN .......................................................................................................... 41
3.3. Chi NSNN ............................................................................................................................ 46
3.3.1. Khái niệm, đặc điểm chi NSNN ........................................................................................ 46
3.3.2. Nội dung kinh tế các khoản chi NSNN ............................................................................. 47
3.4. Bội chi NSNN ...................................................................................................................... 49
3.4.1. Khái niệm, nguyên nhân ................................................................................................... 49
CÂU HỎI ÔN TẬP CHƯƠNG 3 ................................................................................................ 52
CHƯƠNG 4: TÀI CHÍNH DOANH NGHIỆP ........................................................................... 54
4.1. Những vấn đề chung về tài chính doanh nghiệp .................................................................. 54
4.1.1. Khái niệm .......................................................................................................................... 54
4.1.2. Đặc điểm tài chính doanh nghiệp ...................................................................................... 55
4.1.3. Vai trò tài chính trong doanh nghiệp ................................................................................. 57
4.2. Vốn và nguồn vốn của doanh nghiệp ................................................................................... 58
4.2.1. Vốn của doanh nghiệp ....................................................................................................... 59
4.2.2. Nguồn vốn của doanh nghiệp ............................................................................................ 60
4.3. Chi phí sản xuất kinh doanh và giá thành sản phẩm ............................................................ 60
4.3.1. Chi phí sản xuất kinh doanh .............................................................................................. 60
4.3.2. Giá thành sản phẩm ........................................................................................................... 61
4.4. Thu nhập và lợi nhuận của doanh nghiệp ............................................................................ 62
4.4.1. Thu nhập của doanh nghiệp .............................................................................................. 62
4.4.2. Lợi nhuận của doanh nghiệp ............................................................................................. 63
CÂU HỎI ÔN TẬP CHƯƠNG 4 ................................................................................................ 65
A. CÂU HỎI TỰ LUẬN ............................................................................................................. 65
CHƯƠNG 5: THỊ TRƯỜNG TÀI CHÍNH ................................................................................. 67
5.1. Tổng quan chung về thị trường tài chính ............................................................................. 67
5.1.1. Khái niệm .......................................................................................................................... 67
5.1.2. Phân loại thị trường tài chính ............................................................................................ 68
5.1.3. Vai trò của thị trường tài chính ......................................................................................... 70
5.2. Thị trường tiền tệ .................................................................................................................. 72
5.2.1. Khái niệm và đặc điểm của thị trường tiền tệ ........................................................... 72
5.2.2. Các công cụ và hoạt động chủ yếu trên thị trường tiền tệ ................................................. 74
5.2.3. Cấu trúc và tổ chức thị trường tiền tệ ................................................................................ 75
4
5.3. Thị trường vốn ...................................................................................................................... 76
5.3.1 Khái niệm và đặc điểm ....................................................................................................... 76
5.3.2. Các công cụ tài chính trên thị trường vốn ......................................................................... 77
5.3.3. Cấu trúc và tổ chức thị trường ........................................................................................... 79
CÂU HỎI ÔN TẬP CHƯƠNG 5 ................................................................................................ 81
CHƯƠNG 6: CÁC ĐỊNH CHẾ TÀI CHÍNH TRUNG GIAN ................................................... 84
6.1. Khái niệm, chức năng, vai trò của các định chế tài chính trung gian .................................. 84
6.1.1. Khái niệm .......................................................................................................................... 84
6.1.2. Chức năng của các định chế tài chính trung gian .............................................................. 85
6.1.3. Vai trò của các định chế tài chính trung gian .................................................................... 87
6.1.4. Phân loại các định chế tài chính trung gian ....................................................................... 90
6.2. Một số định chế tài chính trung gian chủ yếu ...................................................................... 92
6.2.1. Các định chế ngân hàng .................................................................................................... 92
6.2.2. Các định chế phi ngân hàng .............................................................................................. 93
CÂU HỎI ÔN TẬP CHƯƠNG 6 ................................................................................................ 96
CHƯƠNG 7: MỘT SỐ VẤN ĐỀ CƠ BẢN VỀ LÃI SUẤT. ..................................................... 99
7.1. Các lãi suất cơ bản và phương pháp đo lường. .................................................................... 99
7.1.1. Khái niệm và vai trò của lãi suất ....................................................................................... 99
7.1.2. Giá trị thời gian của tiền .................................................................................................. 100
7.1.3. Quy đổi và đo lường lãi suất ........................................................................................... 108
7.2. Một số phân biệt về lãi suất. ............................................................................................... 110
7.2.1. Lãi suất thực và lãi suất danh nghĩa ................................................................................ 110
7.2.2. Lãi suất và tỷ suất lợi tức ................................................................................................ 111
7.2.3. Lãi suất cơ bản của ngân hàng ........................................................................................ 111
7.3. Cấu trúc kỳ hạn và cấu trúc rủi ro của lãi suất. .................................................................. 112
CÂU HỎI ÔN TẬP CHƯƠNG 7 .............................................................................................. 115
5
LỜI MỞ ĐẦU
Bài giảng “Tài chính bảo hiểm 1” được biên soạn nhằm phục vụ cho hoạt động giảng
dạy, học tập và nghiên cứu học phần “Tài chính bảo hiểm 1” trong chương trình đào tạo
đại học ngành Tài chính, Ngân hàng và Bảo hiểm. Nội dung bài giảng được xây dựng trên
cơ sở kết hợp giữa lý luận cơ bản của kinh tế học tài chính với thực tiễn vận hành của hệ
thống tài chính tiền tệ, đặc biệt là trong bối cảnh phát triển của nền kinh tế Việt Nam hiện
nay. Bài giảng cung cấp cho người học những kiến thức cơ bản và hệ thống về tiền tệ, tài
chính, ngân sách nhà nước, tài chính doanh nghiệp, thị trường tài chính, các định chế tài
chính trung gian và lãi suất.
Thông qua nội dung của học phần, người học có thể: (i) Hiểu rõ bản chất, chức năng
và vai trò của tiền tệ và tài chính trong nền kinh tế thị trường; (ii) Nắm được cấu trúc và cơ
chế vận hành của hệ thống tài chính và các cấu phần quan trọng của hệ thống thành chính;
(iii) Nắm được cấu trúc và cơ chế vận hành của thị trường tài chính; (iv) Hiểu được vai trò
của các định chế tài chính trung gian trong quá trình huy động và phân bổ nguồn vốn trong
nền kinh tế; (v) Vận dụng các kiến thức về lãi suất và giá trị thời gian của tiền trong phân
tích và ra quyết định tài chính.
Nội dung bài giảng được cấu trúc thành 7 chương, bao quát các nội dung cơ bản của
môn học như: tổng quan về tiền tệ, tổng quan về tài chính, ngân sách nhà nước, tài chính
doanh nghiệp, thị trường tài chính, các định chế tài chính trung gian và một số vấn đề cơ
bản về lãi suất. Các nội dung được trình bày theo hướng kết hợp giữa lý thuyết và liên hệ
thực tiễn, giúp người học có thể hiểu rõ bản chất của các vấn đề tài chính tiền tệ và vận
dụng vào thực tiễn kinh tế.
Việc hoàn thành bài giảng là kết quả của quá trình nghiên cứu, tổng hợp tài liệu và
trao đổi học thuật của nhóm biên soạn. Trong quá trình biên soạn, nhóm tác giả đã nhận
được nhiều ý kiến đóng góp quý báu từ các đồng nghiệp. Nhóm biên soạn xin chân thành
cảm ơn những ý kiến đóng góp đó. Mặc dù đã có nhiều cố gắng, nhưng bài giảng khó tránh
khỏi những hạn chế nhất định. Nhóm tác giả rất mong nhận được các ý kiến đóng góp của
quý đồng nghiệp và bạn đọc để tài liệu ngày càng được hoàn thiện hơn, phục vụ tốt hơn
cho công tác giảng dạy và học tập.
Thay mặt tập thể ban biên soạn
TS. Mai Thị Dung
