Bài giảng Tài chính công: Chương 3 - TS. Nguyễn Thị Ngọc Diễm

Trong kinh tế học, khái niệm "ngoại tác" đóng vai trò trung tâm trong việc phân tích hiệu quả của thị trường. Hiện tượng này phát sinh khi hành vi của một cá nhân hoặc tổ chức tác động trực tiếp đến phúc lợi của người khác mà không thông qua cơ chế giá cả thị trường, dẫn đến sự thiếu hụt hoặc dư thừa nguồn lực so với mức tối ưu xã hội. Ví dụ điển hình như vấn đề dioxin gây hại sức khỏe, đặt ra câu hỏi về hiệu quả thực sự của các hoạt động kinh tế. Phần trình bày này sẽ cung cấp một cái nhìn tổng quan về định nghĩa, bản chất và những lý do vì sao ngoại tác được coi là một dạng "thất bại thị trường", đồng thời phác thảo các phương pháp tiếp cận để giải quyết chúng.

Sinh viên, học giả và nhà hoạch định chính sách trong lĩnh vực kinh tế học, đặc biệt là kinh tế học phúc lợi và kinh tế môi trường.

Tài liệu này đi sâu vào phân tích toàn diện về "ngoại tác", một khái niệm trọng yếu trong "kinh tế học phúc lợi" chỉ sự tác động gián tiếp từ hoạt động của một chủ thể lên lợi ích hoặc chi phí của chủ thể khác mà không được phản ánh qua giá cả thị trường. Nghiên cứu bắt đầu bằng việc định nghĩa rõ ràng ngoại tác, phân biệt giữa ngoại tác tích cực (làm tăng lợi ích hoặc giảm chi phí) và ngoại tác tiêu cực (làm giảm lợi ích hoặc tăng chi phí), đồng thời nhấn mạnh bản chất tương hỗ của chúng. Đặc biệt, nó lý giải vì sao ngoại tác được xem là "thất bại thị trường", do dẫn đến phân bổ nguồn lực kém hiệu quả: sản xuất quá mức các mặt hàng gây ngoại tác tiêu cực và cung cấp không đủ các mặt hàng tạo ngoại tác tích cực, làm giảm phúc lợi xã hội tổng thể. Để khắc phục những hạn chế này, tài liệu đề xuất và phân tích các "giải pháp" đa dạng. Các tiếp cận từ "khu vực tư" có thể bao gồm đàm phán Coase, hợp nhất các bên liên quan hoặc xây dựng các chuẩn mực xã hội. Song song đó, các "giải pháp" từ "khu vực công" được trình bày chi tiết, bao gồm việc áp dụng thuế Pigou để nội hóa chi phí của ngoại tác tiêu cực, trợ cấp cho ngoại tác tích cực, thiết lập các quy định, hoặc cấp phát giấy phép gây ô nhiễm. Cuối cùng, tài liệu cũng so sánh sự khác biệt trong cách tiếp cận "giá cả" và "số lượng" khi giải quyết vấn đề ngoại tác, cung cấp cái nhìn sâu sắc về ưu nhược điểm của từng phương pháp. Thông qua việc làm rõ các cơ chế này, nghiên cứu cung cấp cơ sở quan trọng cho việc thiết kế các "chính sách công" nhằm tối ưu hóa hiệu quả kinh tế và nâng cao phúc lợi xã hội trong môi trường có ngoại tác.