a)Pheùp bieän chöùng chaát phaùc
PBC chaát phaùc ñöôïc hieåu nhö:
Caùch nhìn nhaän theá giôùi theo quan nieäm nhaân duyeân, voâ
ngaõ, voâ thöôøng (P.Thích Ca)
Ñaáu tranh - chuyeån hoùa cuûa caùc maët ñoái laäp (Th.Aâm döông);
Söï vaän ñoäng cuûa vaïn vaät theo QL töông sinh, QL töông
khaéc (Th.Nguõ haønh)
Thoáng nhaát, ñaáu tranh cuûa caùc maët ñoái laäp; Söï vaän ñoäng
cuûa vaïn vaät theo QL quaân bình & QL phaûn phuïc (Laõo Töû)
Ngheä thuaät tranh luaän saùng taïo (Xoâcraùt - Platoâng)
Caùch xem xeùt söï vaät trong moái lieân heä, trong söï VÑ, PT
ñeå nhaän thöùc ñöôïc loâgoát cuûa söï vaät. “Khoâng ai 2 laàn
taém trong cuøng 1 doøng soâng” (Heâraclit).
PBC chaát phaùc mang tính töï phaùt vaø moäc maïc
Tính töï phaùt: Chæ laø söï caûm nhaän tröïc tieáp TG nhö moät
heä thoáng chænh theå (moïi caùi lieân heä, taùc ñoäng laãn nhau,
luoân naèm trong quaù trình sinh thaønh, bieán hoùa & dieät vong)
maø chöa laø heä thoáng tri thöùc lyù luaän veà söï VÑ, PT.
Tính moäc maïc: Chæ laø nhöõng suy luaän, phoûng ñoaùn cuûa
tröïc giaùc hay döïa treân kinh nghieäm maø chöa ñöôïc chöùng
minh baèng tri thöùc khoa hoïc, nhöng veà caên baûn laø ñuùng.
“Nhöõng nhaø trieát hoïc Hilaïp ñeàu laø nhöõng nhaø bieän
chöùng töï phaùt baåm sinh” [Aêngghen].
“Trong trieát hoïc naøy (TH Hilaïp coå ñaïi), tö duy bieän
chöùng xuaát hieän vôùi tính chaát thuaàn phaùc töï nhieân chöa
bò khuaáy ñuïc bôûi nhöõng trôû ngaïi ñaùng yeâu”, vaø “neáu veà
chi tieát, chuû nghóa sieâu hình laø ñuùng hôn so vôùi nhöõng
ngöôøi Hilaïp, thì veà toaøn theå nhöõng ngöôøi Hilaïp laïi ñuùng
hôn so vôùi chuû nghóa sieâu hình” [Aêngghen].
b)Pheùp bieän chöùng duy taâm coå ñieån Ñöùc
Theå hieän trong TH cuûa Caêntô, Phíchtô, Senlinh & Heâghen
Caêntô: Tö töôûng veà söï thoáng nhaát (thaâm nhaäp) cuûa caùc MÑL
taïo thaønh ñoäng löïc cuûa söï VÑ, PT.
Phíchtô: Tö töôûng veà maâu thuaãn laø nguoàn goác cuûa söï VÑ,
PT; laø baûn tính cuûa tö duy (tinh thaàn, nhaän thöùc).
Senlinh: Tö töôûng veà MLH phoå bieán; veà söï ñoàng nhaát,
th.nhaát, ñ.tranh cuûa caùc MÑL (l.löôïng TT) trong GTN.
Heâghen: Tö töôûng veà MLH phoå bieán & veà SPT cuûa caùi tinh
thaàn. PBC Heâghen:
Laø heä thoáng LL veà q.trình töï VÑ, PT cuûa YNTÑ [noù töï VÑ trong
chính noù (TD thuaàn tuùy), roài noù töï tha hoaù ñeå bieán noù thaønh caùi khaùc noù
(GTN), sau ñoù, noù töï khaéc phuïc söï tha hoùa ñoù ñeå quay veà vôùi noù trong
TTTÑ (XH)].
Goàm: LL veà toàn taïi (beân ngoaøi, tröïc tieáp cuûa YNTÑ, coù theå nhaän bieát
baèng caûm tính) theå hieän qua caùc p.truø: chaát, löôïng, ñoä; LL veà baûn chaát
(beân trong, giaùn tieáp, ñaày söï ñoái laäp, maâu thuaãn cuûa YNTÑ, chæ nhaän bieát
baèng lyù tính) theå hieän qua caùc p.truø: h.töôïng–b.chaát, n.nhieân–t.nhieân,
n.dung–h.thöùc,...; LL veà khaùi nieäm (söï th.nhaát giöõa toàn taïi & baûn chaát)
theå hieän qua caùc p.truø: c.ñ.nhaát-c.ñ.thuø–c.p.bieán, c.t.töôïng–c.c.theå,