§ VẬN ĐỘNG BIÊN CỦA ĐIỂM RĂNG CỬA
GHI TRÊN MẶT PHẲNG DỌC GIỮA
(SƠ ĐỒ POSSELT)
MỤC TIÊU
1. Mô tả được sơ đồ đường đi của điểm răng cửa trong vận động biên ghi trên mặt
phẳng dọc giữa (sơ đồ Posselt).
2. Trình bày và thảo luận được đặc điểm của đoạn vận động bản lề.
3. Trình bày và thảo luận được đặc điểm của đoạn trượt trung tâm.
MỞ ĐẦU
Vận động biên của điểm răng cửa ghi trên mặt phẳng dọc giữa được Posselt mô
tả lần đầu tiên năm 1957.
Để ghi vận động biên, người ta có thể sử dụng nhiều phương pháp khác nhau.
Đơn giản nhất và cũng là phương pháp được Posselt sử dụng là dùng bút ghi lên giấy: bút
chì được cố định vào vùng răng cửa dưới, ghi trên một bản ghi đặt trên mặt phẳng đứng
dọc, nghĩa là song song với mặt phẳng dọc giữa (Hình 4-1). Ngày nay, người ta có thể
dùng nhiều phương tiện cơ-điện tử, kết hợp với camera hoặc các phương tiện điện toán,
để ghi lại sơ đồ này.
Ở nước ta, năm 1994, Hoàng Tử Hùng, Nguyễn Phúc Diên Thảo đã ghi vận động biên
của điểm răng cửa trên mặt phẳng dọc giữa và nghiên cứu các thông số cắn khớp cơ
bản(1).
Trong phần dưới đây, sơ đồ Posselt sẽ được mô tả theo từng đoạn.
1. ĐOẠN HÁ-LUI SAU
Nếu thầy thuốc (hoặc bệnh nhân) giữ hàm dưới được ra sau và hướng dẫn thực
hiện động tác mở-đóng, một vận động bản lề có thể được thực hiện, điểm răng cửa vạch
đoạn S – B (đoạn này dài khoảng 16 – 20 mm) (Hình 4-2). Trục quay của vận động bản lề
là một trục ngang cố định qua hai lồi cầu (Hình 4-3), tức đi qua hai khớp thái dương hàm.
Vận động của hàm dưới trong vị trí này được gọi là vận động bản lề tận cùng. Lúc này,
lồi cầu ở vị trí sau nhất, cao nhất, tựa vào đĩa khớp ở đáy của hõm khớp và xương hàm
dưới nằm cân xứng trên đường giữa.
S
B
Hình 4-2. Trong vận động bản lề
của hàm dưới, điểm răng cửa vạch
đoạn S – B (khoảng 16 – 20 mm).
(1) Hòang Tử Hùng, Nguyễn Phúc Diên Thảo: Nghiên cứu thăm dò một số đặc trưng vận động biên
của hàm dưới trên mặt phẳng dọc giữa (sơ đồ Posselt) và một số thông số về quan hệ hai hàm ở người
Việt, Hình Thái Học, tập 5, số 1, 1995.
hoangtuhung.com 1
T
L
N
S
H
T
L
S
N
D
B
Hình 4-1. Sơ đồ Posselt: S - vị trí tiếp xúc lui sau, L – vị trí lồng múi tối đa, D – vị trí đối đầu các
răng cửa, T – vị trí tiếp xúc ra trước tối đa, H – điểm há tối đa, B – điểm tận cùng của đoạn vận
động bản lề, N – vị trí nghỉ.
Hình 4-3. Trục quay của vận động
bản lề là một trục ngang cố định
qua hai lồi cầu.
Vận động bản lề là vận động mở-đóng hàm dưới, được thực hiện chỉ khi có sự hướng
dẫn: hàm dưới được giữ ra sau, các cơ hàm ở trạng thái thư dãn, nghĩa là một vận động
mở-đóng hàm dưới do hướng dẫn, không có sự tham gia của các cơ, biên độ được quyết
định bởi dây chằng khớp thái dương hàm.
Vận động bản lề được xác định trên người Việt (theo nghiên cứu của Hoàng Tử
Hùng và Nguyễn Phúc Diên Thảo (2) là khoảng 17 đến 23 mm (trung bình 19,98 ± 2,84
mm).
Vị trí mà lồi cầu thực hiện được vận động bản lề được gọi là vị trí tương quan
trung tâm, (còn gọi là vị trí bản lề, vị trí lui sau). Do vị trí và đường vận động bản lề được
quyết định bởi dây chằng và các cấu trúc khác của khớp thái dương hàm, nó còn được gọi
(2) Hòang Tử Hùng , Nguyễn Phúc Diên Thảo, (1995), Tài liệu đã dẫn.
hoangtuhung.com 2
là vị trí dây chằng, vị trí dây chằng hướng dẫn (Posselt, 1961), vị trí đĩa khớp hướng dẫn
(Ash và Ramfjord, 1995). Thuật ngữ thường dùng nhất để chỉ vị trí này của lồi cầu (và
của hàm dưới) là tương quan trung tâm. Như vậy, tương quan trung tâm là một tương
quan hàm- sọ, hay gần hơn là tương quan giữa lồi cầu xương hàm dưới và hõm khớp
xương thái dương qua trung gian đĩa khớp.
Từ vị trí tương quan trung tâm (mà khi được hướng dẫn và không có sự tham gia
của các cơ hàm, hàm dưới thực hiện được vận động bản lề), khi không có hướng dẫn và
có sự tham gia của các cơ, hàm dưới có thể thực hiện các động tác há, ngậm, sang bên, ra
trước; như vậy, đây là tư thế chức năng sau nhất của hàm dưới.
Trong thực hành làm hàm giả toàn bộ, vị trí tương quan trung tâm được xác định
như một trong những căn cứ quan trọng nhất để xác lập khớp cắn trung tâm cho hàm giả.
Trong suốt đoạn vận động bản lề của hàm dưới, lồi cầu chỉ xoay quanh trục nằm ngay tại
các lồi cầu (trục bản lề). Các điểm của xương hàm dưới và của chính lồi cầu vạch những
cung tròn với tâm là trục bản lề. Vị trí tương quan trung tâm cũng như các vị trí khác (của
hàm dưới nói chung và của lồi cầu nói riêng) trên đường vận động bản lề là những vị trí
tham chiếu theo chiều ngang.
Tương quan trung tâm, như vậy, không liên quan đến việc còn răng hay mất răng.
Người ta có thể mô tả tương quan giữa các răng ở vị trí này trên những người còn răng. Ở
vị trí này (tức vị trí kết thúc của vận động đóng hàm ở tương quan trung tâm), các răng
trên và dưới có tiếp xúc nhau ở một số điểm, tập trung hoặc phân tán trên bản nhai, đó là
vị trí tiếp xúc lui sau (Hình 4-4).
Hình 4-4. Tương quan khớp cắn ở vị trí tiếp xúc lui sau.
Trong điều kiện sinh lý của hệ thống nhai, trục quay và đường vận động quanh
trục bản lề tận cùng của hàm dưới là không thay đổi và có thể lặp lại, vì vậy tương quan
trung tâm được coi là vị trí tham chiếu quan trọng của hàm dưới (xem Phần thứ ba: Giá
khớp, cung mặt và lên giá khớp).
Từ điểm B (điểm tận cùng của đường vận động bản lề), nếu cố gắng tiếp tục động
tác há, điểm răng cửa vạch đoạn BH, điểm H là điểm kết thúc vận động há – lui sau tức
điểm há tối đa. Tại điểm H (há tối đa), các vận động theo chiều ngang của hàm dưới bị
giới hạn, điểm há tối đa là chung cho các vận động há miệng đến tối đa.
Khi điểm răng cửa vạch đoạn BH, lồi cầu rời khỏi hõm khớp, dịch chuyển ra
trước và xuống dưới, tại điểm H (há tối đa), lồi cầu ở trước dưới lồi khớp (Hình 4-5).
Trục quay của vận động hàm dưới cũng rời khỏi lồi cầu, di chuyển xuống dưới và ra
trước, nằm gần phía dưới lỗ hàm.
hoangtuhung.com 3
S
B
H
Hình 4-5. Pha thứ hai của đoạn há lui sau.
Lồi cầu dịch chuyển ra trước và xuống dưới.
Như vậy, toàn bộ đoạn SH gồm đường đi của điểm răng cửa trong vận động từ vị
trí tiếp xúc lui sau (điểm S) đến há tối đa (điểm H) là một đường cong gồm hai pha với
cung trên (SB) và cung dưới (BH) cong lõm ra sau với một điểm uốn lõm ra trước ở B.
Đoạn BH thường dài hơn đoạn SB. Điểm uốn B là do dây chằng không tiếp tục căng
thêm nữa, lồi cầu rời khỏi hõm khớp, dịch chuyển ra trước và xuống dưới (Hình 4-6).
Hình 4-6. Tại vị trí kết thúc vận động bản lề, Dây chằng không tiếp tục căng thêm nữa,
lồi cầu rời khỏi hõm khớp, dịch chuyển ra trước và xuống dưới.
2. ĐOẠN ĐÓNG-RA TRƯỚC VÀ TRƯỢT TỪ TIẾP XÚC LUI SAU ĐẾN RA
TRƯỚC TỐI ĐA
Từ điểm há tối đa, nếu hàm dưới thực hiện động tác đóng-ra trước cho đến khi
răng dưới chạm răng trên, điểm răng cửa vạch cung HT (Hình 4-7).
hoangtuhung.com 4
H
B
Hình 4-7. Đoạn đóng-ra trước của điểm răng cửa.
Điểm T là điểm tiếp xúc ra trước tối đa. Điểm này ở 10 – 12 mm trước điểm tiếp
xúc lui sau (S). Cung HT là một cung lõm về sau, không phân đoạn. Trong quá trình
đóng ra trước, lồi cầu ở dưới lồi khớp.
Đoạn gấp khúc ST được quyết định bởi quan hệ giữa mặt nhai và bờ cắn của hai
cung răng. Đó là đoạn từ tiếp xúc lui sau đến tiếp xúc ra trước tối đa.
Trên đoạn này có thể thấy: thoạt tiên một đoạn ngắn SL lên trên và ra trước, điểm
L là vị trí lồng múi tối đa (Hình 4-8). Tại vị trí này có sự tiếp xúc tối đa giữa các răng
trên và dưới, đó là tư thế đóng (cắn) khít nhất giữa hai hàm và tạo nên sự ổn định cơ học
nhất đối với xương hàm dưới. Tư thế này thường được gọi là khớp cắn trung tâm, và còn
được gọi bằng nhiều thuật ngữ khác : vị trí lồng múi, vị trí răng, vị trí trung tâm tập
nhiễm, vị trí trung tâm thông thường.
S
L
Hình 4-8. Đoạn SL: điểm răng cửa từ vị trí tiếp xúc lui
sau (S) trượt một đoạn ngắn lên trên và ra trước, đến
vị trí lồng múi tối đa (L).
Các thuật ngữ thường dùng nhất để chỉ vị trí này là lồng múi tối đa, vị trí lồng múi
(trong giải phẫu răng và cắn khớp học), khớp cắn/cắn khớp trung tâm hoặc cắn khít trung
tâm (trong lâm sàng cắn khớp học và các môn lâm sàng nha khoa khác).
Lồng múi tối đa là một vị trí tương quan răng – răng, (khác với tương quan trung
tâm đã nói trên là vị trí tương quan hàm sọ) trong đó mặt chức năng của các răng hướng
dẫn và xác định vị trí của hàm dưới, vì vậy còn được gọi là vị trí “ răng hướng dẫn”. Vị
hoangtuhung.com 5