SÁNG KIẾN KINH NGHIỆM
MỘT SỐ BIỆN PHÁP HỖ TRỢ
PHỤ HUYNH CÓ CON
BỊ KHIẾM THÍNH ĐỂ GIÚP
TRẺ PHÁT TRIỂN
KHẢ NĂNG NGHE VÀ NÓI
I. LÝ DO CHỌN ĐỀ TÀI
Khi con cất tiếng khóc chào đời là cả một trời hạnh phúc của các bậc làm
cha, làm mẹ trong mỗi gia đình. Tiếng cười và tiếng nói của trẻ làm cho căn
nhà như ấm áp, sinh động hẳn lên; giúp các bậc cha mẹ, ông bà vứt bỏ đi những
nỗi mệt nhọc, ưu phiền sau những giờ lao động vất vả; đó là khi ta nói đến trẻ
bình thường. Còn đối với những trẻ khi chào đời phải gánh chịu tật nguyền
(Câm điếc, mù, chậm phát triển trí tuệ...) thì đó lại là nỗi buồn, sự lo âu, sợ hãi,
mặc cảm tội lỗi to lớn đối với các bậc cha mẹ. Họ không biết phải bắt đầu từ
đâu. Sau một thời gian tìm đến các bác sĩ khoa tai mũi họng, họ được giới thiệu
đến những trường khuyết tật để nhờ sự hỗ trợ từ chương trình “Can thiệp sớm”
với một hy vọng là con họ có thể nghe và nói như bao trẻ em bình thường khác.
Nhìn những gương mặt ngây thơ, hồn nhiên của trẻ bù trừ với những nỗi
lo âu gần như tuyệt vọng của các bậc cha mẹ, làm tôi không khỏi băn khoăn,
trăn trở khi đang là một giáo viên dạy trẻ khiếm thính của trường chuyên biệt
kiêm công tác Can thiệp sớm. Tôi đã tiếp nhận rất nhiều ca với sự phân công từ
Ban Giám đốc, tôi cố gắng hết mình để giúp đỡ trẻ cũng như phụ huynh. Sau
một thời gian hỗ trợ tôi thấy vai trò của phụ huynh là vô cùng quan trọng trong
việc giúp đỡ cho con mình phát triển. Ngay từ khi ra đời đứa trẻ đã được mẹ bế
ẵm, chăm sóc suốt cả ngày. Mẹ là người thường xuyên theo dõi sự thay đổi
từng ngày của con mình. Do đó mẹ có thể là người phát hiện ra những điều
không bình thường ở con mình trước tiên. Chính vì vậy phụ huynh đặc biệt là
người mẹ đóng vai trò quyết định trong việc phát hiện sớm những biểu hiện
không bình thường của trẻ. Mối quan hệ giữa phụ huynh và trẻ là mối quan hệ
rất mật thiết gắn bó với nhau và nếu như có một người nào đó thay thế thì mối
quan hệ mật thiết này sẽ bị phá vỡ, gây khó khăn trong giao tiếp cho trẻ rất
nhiều. Phụ huynh là người có kỹ năng trò chuyện bẩm sinh với con mình. Nhờ
vậy đây là điều kiện thuận lợi cho trẻ phát triển ngôn ngữ và tiếng nói một cách
dễ dàng. Phụ huynh chính là người hiểu trẻ nhiều nhất, nắm bắt, dò đúng tần số
của trẻ rõ ràng, nhanh chóng, chính xác nhất những nhu cầu và khả năng của
trẻ về mọi mặt: giao tiếp, biểu lộ cảm xúc và phát triển thể chất. Hơn ai hết phụ
huynh còn là người chịu trách nhiệm trong suốt một thời gian dài, từ lúc trẻ
chào đời cho đến khi trưởng thành, trong khi những người khác (kể cả giáo
viên) sẽ chỉ quan hệ với trẻ trong một thời gian nhất định. Tóm lại phụ huynh là
nhân tố chính trong chương trình can thiệp sớm để quyết định sự thành công
hay thất bại của con mình. Chính vai trò quan trọng nêu trên nên nó đòi hỏi ở
phụ huynh rất nhiều sự nỗ lực cả về mặt vật chất lẫn tinh thần nhưng không hẳn
ai cũng đều làm được. Nhìn chung đại đa số phụ huynh đều vô cùng nóng vội,
thiếu kiên trì, thiếu kiến thức, kỹ năng để giúp con mình phát triển khả năng
nghe - nói, khiến trẻ không thích hợp tác, kéo dài thời gian mà không có hiệu
quả, làm cho phụ huynh dễ nản lòng dẫn đến hậu quả trẻ không tiến triển.
Chính điều đó đã thôi thúc tôi mạnh dạn áp dụng “Một số biện pháp hỗ trợ
phụ huynh có con bị khiếm thính để giúp trẻ phát triển khả năng nghe và
nói”, mong sau này trẻ tự tin hòa nhập cộng đồng, nuôi sống bản thân, gia đình
và giúp ích cho xã hội.
II. TỔ CHỨC THỰC HIỆN ĐỀ TÀI
1.Cơ sở lý luận
Trong phần mở đầu của Luật Bảo vệ chăm sóc trẻ em có viết “Trẻ em là
hạnh phúc của gia đình là tương lai của đất nước, là lớp người kế tục sự
nghiệp xây dựng và bảo vệ Tổ quốc”. Chính vì vậy việc giáo dục, chăm sóc và
bảo vệ trẻ em là trách nhiệm của gia đình, cơ quan nhà nước, nhà trường, tổ
chức xã hội và mọi công dân. Đặc biệt là trẻ em khuyết tật lại càng đáng được
quan tâm và chăm sóc hơn để các em có điều kiện hòa nhập vào cộng đồng xã
hội, quên đi khiếm khuyết của bản thân mình và không còn tự ti, mặc cảm với
các bạn đồng trang lứa. Bản thân là một giáo viên dạy trẻ khiếm thính kiêm
công tác can thiệp sớm, tôi nhận thấy rằng gia đình là môi trường giáo dục đặc
biệt quan trọng đối với trẻ em. Có thể nói đây là môi trường xã hội đầu tiên trẻ
được tiếp xúc và cũng là môi trường thích hợp nhất cho trẻ phát triển trong
những năm tháng đầu tiên của cuộc đời. Mỗi gia đình có những phản ứng khác
nhau, những suy nghĩ khác nhau khi có con khiếm thính. Tuy nhiên một điều
không thể phủ nhận là họ đóng vai trò quan trọng trong sự phát triển của đứa
trẻ. Cả lý luận và thực tiễn đã chứng minh rằng: bất kỳ một trẻ khuyết tật nào
muốn đạt hiệu quả đều cần phải có sự hợp tác chặt chẽ từ gia đình cộng với sự
nỗ lực và quan tâm của các thành viên là người thân của trẻ.
Gia đình là môi trường phù hợp với sự phát triển của trẻ, ở đó trẻ có
được cảm giác an toàn, trẻ được lớn lên trong tình thương yêu của những người
ruột thịt, nhờ cảm giác an toàn đó mà trẻ cảm thấy yên tâm, vui tươi, hồn nhiên,
mới mạnh dạn thăm dò, thử nghiệm tìm cách tác động lên sự vật xung quanh để
phát huy những khả năng về tâm, sinh lý đang sinh sôi nảy nở, mất đi cảm giác
đó đứa trẻ luôn buồn bã thụ động. Trong gia đình trẻ được nuôi dưỡng theo
phương thức đặc biệt, một phương thức mà nhà trường ít có được; đó là gia
đình không tiến hành giáo dục đồng loạt mà chăm sóc dạy dỗ từng cháu, do vậy
mà trẻ được chăm sóc bảo ban tỉ mỉ. Gia đình còn là môi trường phong phú,
trong gia đình còn có nhiều mối quan hệ đa dạng giữa nhiều người, nhiều thế
hệ, nhiều công việc, nhiều đồ dùng, vật nuôi… bởi vậy trẻ sẽ có được nhiều cơ
hội học tập được những kinh nghiệm sống cần thiết. Các thành viên trong gia
đình đều ít nhiều tham gia vào việc chăm sóc giáo dục trẻ. Điều này lại càng có
ý nghĩa hơn đối với trẻ khiếm thính, bởi ngoài sự hỗ trợ của máy trợ thính thì
việc tạo ra một môi trường giao tiếp phong phú với nhiều tình huống gần gũi là
yếu tố tích cực đối với sự phát triển ngôn ngữ của trẻ. Người lớn trong gia đình
dạy trẻ thường xuyên ở mọi lúc, mọi nơi trong các tình huống thực của cuộc
sống xung quanh. Sự hỗ trợ của máy trợ thính chỉ là điều kiện còn kết quả phát
triển ngôn ngữ và sự phát triển toàn diện nhân cách của trẻ phụ thuộc vào chính
sự chăm sóc, giáo dục của gia đình.
Thông thường trong các gia đình có trẻ khuyết tật nói chung và trẻ khiếm
thính nói riêng thường có xu hướng đánh giá thấp khả năng của trẻ, ít cho trẻ
tham gia vào các công việc hằng ngày, vì nghĩ rằng trẻ sẽ khó hoàn thành và
nếu có làm được chăng thì cũng mất rất nhiều thời gian, cho nên có nhiều gia
đình đã làm thay trẻ mọi việc dẫn đến trẻ ngày càng thụ động, thiếu tự tin, ngại
giao tiếp. Gia đình không tin tưởng nơi trẻ, không hiểu trẻ. Hay nói đúng hơn là
phụ huynh chưa nắm rõ về tật khiếm thính, chưa biết cách dạy và chơi cùng trẻ
để giúp trẻ phát triển.
Từ những cơ sở nêu trên đã thôi thúc tôi mạnh dạn giúp đỡ phụ huynh.
Có thể bằng nhiều con đường, nhiều biện pháp, nhiều hình thức hỗ trợ khác
nhau; nhưng điều quan trọng là phụ huynh tin tưởng và cùng hợp tác chặt chẽ
để đi đến điểm chung cuối cùng là giúp trẻ khiếm thính phát triển khả năng
nghe và nói một cách thật tốt, giúp trẻ mạnh dạn, tự tin trong giao tiếp trên con
đường hòa nhập cộng đồng xã hội.
2. Nội dung, biện pháp thực hiện các giải pháp của đề tài
2.1. Mục tiêu, yêu cầu đối với giáo viên hướng dẫn và phụ huynh
a. Mục tiêu hướng dẫn:
Giai đoạn đầu của cuộc sống con người có rất nhiều biến đổi to lớn và
vô cùng quan trọng trong quá trình phát triển. Từ sơ sinh cho đến 6 tuổi, trẻ trải
qua những sự phát triển nhanh chóng về trí tuệ, tình cảm, tính cách và đặc biệt
giai đoạn này trẻ phát triển ngôn ngữ nhanh nhất. Do vậy giai đoạn này cần có
những tác động giáo dục một cách kịp thời để giúp trẻ phát triển đầy đủ các
tiềm năng của mình, đặc biệt là về ngôn ngữ, nhờ đó hạn chế đến mức tối đa
những hậu quả xấu do tật nguyền gây ra.Ở giai đoạn đầu, phần lớn trẻ tiếp xúc
với phụ huynh hoặc người chăm sóc tại nhà, nên công tác hướng dẫn phụ
huynh khiếm thính tại gia đình đóng vai trò trọng yếu đối với sự thành công
của chương trình trợ giúp trẻ khiếm thính phát triển ngôn ngữ - giao tiếp (còn
gọi là Can thiệp sớm với trẻ khiếm thính). Mục tiêu của công tác này là giúp
cho phụ huynh biết cách chăm sóc thính học, cách giao tiếp với trẻ cũng như
cách giúp trẻ phát triển ngôn ngữ và nhận thức.
b. Yêu cầu đối với giáo viên:
- Chuẩn bị nội dung, kế hoạch thật cụ thể trước khi gặp gỡ phụ huynh.
- Có kiến thức về thính học:
+ Nắm bắt được khả năng nghe còn lại của trẻ.
+ Có một số kỹ năng: sử dụng máy trợ thính, hướng dẫn trẻ sử dụng
và luyện tập cho trẻ nghe qua máy.
+ Nhận biết và giải quyết ngay các sự cố của máy trợ thính.
- Biết cách tạo điều kiện cho trẻ nghe tốt.
+ Giọng nói của người giao tiếp (nói to hơn tiếng động nền).
+ Khoảng cách trẻ nghe càng gần càng tốt (< 2m).
+ Môi trường nghe yên tĩnh.
- Biết cách giao tiếp với trẻ và dạy trẻ học.
+ Nắm được đặc điểm giao tiếp của trẻ.
+ Biết cách giao tiếp với trẻ.
+ Có kỹ năng hướng dẫn trẻ phát triển ngôn ngữ nói.
+ Biết tận dụng những tình huống để phát triển ngôn ngữ cho trẻ.
+ Nắm bắt được ý tưởng của trẻ để có kế hoạch kịp thời giải quyết, bổ
sung và sửa sai cho trẻ.
- Có kỹ năng hợp tác.
+ Nhạy cảm và nắm bắt được ý tưởng của phụ huynh và những khó
khăn mà họ đang gặp phải.
+ Biết lắng nghe, thông cảm và chia sẻ với phụ huynh trong việc chăm
sóc, giáo dục trẻ.
+ Biết truyền đạt thông tin một cách có sức thuyết phục với gia đình
trẻ để thúc đẩy họ tích cực hợp tác.
+ Luôn trao đổi với các nhóm chuyên môn.
- Ghi chép nhanh nội dung cần ghi nhớ của cuộc trao đổi vào sổ.
- Đánh giá sau mỗi cuộc gặp gỡ và chuẩn bị kế hoạch cho lần gặp gỡ tiếp
theo.
c. Yêu cầu đối với phụ huynh:
- Cha mẹ là một đối tác quan trọng và cũng là một khách hàng chính
trong việc giúp trẻ phát triển khả năng nghe - nói. Vì phần lớn thời gian họ đều
ở cùng với con nên điều này tạo cho đứa trẻ có nhiều cơ hội phát triển ngôn
ngữ và kỹ năng nghe trong quá trình giao tiếp hằng ngày.
- Cha mẹ là người hiểu rõ con mình nhất và là đối tượng rất cần thiết
trong việc cung cấp, nắm bắt và xử lý các thông tin từ người hướng dẫn.
- Tóm lại gia đình là nơi có tác động mạnh mẽ, có ảnh hưởng nhiều nhất
đến cuộc đời của mỗi đứa trẻ. Việc chúng ta giáo dục, nuôi dưỡng, hướng dẫn
trẻ như thế nào và đặc biệt là sự trợ giúp của cha mẹ và gia đình sẽ có những
ảnh hưởng quan trọng đến quá trình phát triển của trẻ.
Để thực hiện tốt vai trò của một phụ huynh có con bị khiếm thính, đòi
hỏi gia đình phải có sự hợp tác tốt đối với các nhà chuyên môn (chuyên viên
thính học, giáo viên hướng dẫn…) các thành viên trong gia đình cần xóa bỏ
mặc cảm, cởi mở bày tỏ những mong muốn, chủ động đề xuất những vấn đề
cần hỗ trợ, cần có những hiểu biết khoa học để phát huy những điểm mạnh của
mình hỗ trợ đắc lực cho sự phát triển của trẻ. Như vậy, không chỉ người trực
tiếp chăm sóc trẻ cần có kiến thức về quá trình phát triển những nhu cầu đặc
biệt của trẻ mà các thành viên khác trong gia đình, những người ít nhiều có
tham gia vào quá trình hỗ trợ trẻ cũng cần được chia sẻ các kiến thức này.
Để có được một kết quả tối ưu cho sự hướng dẫn các bậc phụ huynh có
con bị khiếm thính, người giáo viên cần thực hiện các nội dung và các biện
pháp sau:
2.2. Gặp gỡ phụ huynh:
- Giai đoạn đầu giáo viên cần gặp gỡ trực tiếp với gia đình. Điều này có
thể tiến hành dưới các hình thức:
+ Giáo viên đến thăm gia đình để tìm hiểu thêm về hoàn cảnh, các
thành viên, cách sinh hoạt, các hoạt động… nhằm hỗ trợ cho việc lập kế hoạch
sau này.
+ Gia đình đến trung tâm để có thêm nhiều cơ hội trao đổi với giáo
viên.
+ Tốt hơn hết là giáo viên linh động kết hợp cả hai hình thức.
- Hỗ trợ về mặt tâm lý cho gia đình: Khi biết con bị điếc nhiều gia đình
bị ảnh hưởng về mặt tâm lý rất nhiều. Gia đình cần được hỗ trợ, không phải chỉ
là những thông tin mà họ cần chia sẻ về mặt tình cảm. Buổi gặp mặt đầu tiên
giữa gia đình và giáo viên là cơ hội tốt để xây dựng mối quan hệ tốt đẹp. Giáo
viên có những cơ hội để tìm hiểu gia đình, tìm ra những khó khăn mà gia đình
đang vướng mắc hay tìm ra những điểm mạnh của gia đình. Gia đình có thể tìm
thấy ở giáo viên không đơn thuần chỉ là một cán bộ chuyên môn có kiến thức
mà còn là một người gần gũi, thông cảm cho gia đình và còn là người mà phụ
huynh có thể trông cậy vào để có được sự hỗ trợ, lời khuyên và sự hướng dẫn
thích hợp.
2.3. Hỗ trợ về mặt thính học: