Đ bài: C m nh n v âm h ng văn h c dân gian qua bài th Th ng V c aề ả ậ ề ưở ọ ơ ươ ợ ủ
Tr n T X ngầ ế ươ
Bài làm
Ông Tú t lòng th ng v b t đu b ng s tính công. Đúng h n là s bi t n, s bi t nỏ ươ ợ ắ ầ ằ ự ơ ự ế ơ ự ế ơ
sâu s c công lao bà Tú:ắ
“Quanh năm bu n bán mom sôngồ ờ
Nuôi đ năm con v i m t ch ng”.ủ ớ ộ ồ
Ông Tú nói chuy n bà Tú buôn bán đ nuôi con và nuôi mình. Cách nói đáng l u ý. M tệ ể ư ộ
năm có 365 ngày. Ch nh bà ch y ch h t c 365? ít nh t bà cũng có m y ngày ngh T tả ẽ ạ ợ ế ả ấ ấ ỉ ế
nh t gi ch p ho c v bên ngo i thăm b m , em út… nh ng đâ ông Tú v n tính t tấ ỗ ạ ặ ề ạ ố ẹ ư ở ỵ ẫ ấ
cho bà tr n 365 ngày, tr n c quanh năm, mà “quanh năm” t c là “quanh nam” r i l iọ ọ ả ứ ồ ạ
“quanh năm”… Cách nói nh là s xô b , c ng đi u c a chuy n văn ch ng, trongư ự ồ ườ ệ ủ ệ ươ
tr ng h p này chính là s bày t lòng bi t n bà Tú m t cách tri t đ. Ng i dân laoườ ợ ự ỏ ế ơ ộ ệ ể ườ
đng x a, mu n nói c nh làm ăn c c c c a mình – cũng m t cách tri t đ đ t o raộ ư ố ả ơ ự ủ ộ ệ ể ể ạ
thành ng “quanh năm t n tháng” bên c nh thành ng “đu t t m t t i”. Ông Tú h c cáchữ ậ ạ ữ ầ ắ ặ ố ọ
nghĩ, cách nói đó c a qu n chúng đ ghi công lao c a bà Tú v m t th i gian lao đng.ủ ầ ể ủ ề ặ ờ ộ
Còn cái n i mà bà Tú buôn bán? – “ mom sông”. Có ng i ghi chú r ng: “Mom sông làơ ở ườ ằ
n i đt nhô ra sông(?).Mom sông V là vùng đt g n làng Phù Long, ch nhà máy n cơ ấ ị ấ ầ ở ỗ ướ
thành ph Nam Đnh bây gi ”, Có ng i còn cho bi t thêm: Mom sông V là n i đu chố ị ờ ườ ế ị ơ ầ ỗ
sông V Hoàng ch y thông ra sông Nam Đnh. Th i sông V Hoàng ch a b l p thì momị ả ị ờ ị ư ị ấ
sông này là n i buôn bán c a bà con ti u th ng, thuy n bè qua l i hay đu đy. Bà Túơ ủ ể ươ ề ạ ậ ờ ấ
có ngôi hàng buôn chung g o v i ng i khác mom sông đó. v sau, sông Vi Hoàng bạ ớ ườ ở ề # ị
l p. Ch n buôn bán c a bà Tú cũng tàn l i theo. Nh ng nh Xuân Di u nh n xét (ngayấ ố ủ ụ ư ư ệ ậ
khi sông V Hoàng ch a b l p): “ mom là cheo leo, chênh vênh ch không ph i m t cáiị ư ị ấ ở ứ ả ở ộ
b n ngang sông t p n p bình th ng. C nh ng làm ăn nh th mà bà Tú v n “Nuôi đế ấ ậ ườ ả ộ ư ế ẫ ủ
năm con v i m t ch ng”. T t c nh ng sáu mi ng ăn, tr bà Tú ch a tính. Thành tích này,ớ ộ ồ ấ ả ữ ệ ừ ư
nói là bà Tú tân t o v t v , nói là bà Tú v tha, cao c thì cũng là t n t o vât v , cũng là v ả ấ ả ị ả ầ ả ả ị
tha, cao c h t m c. Nh ng đây, nói s vi c là b t công, vô lí thì c ng là h t m c vô líả ế ự ư ở ự ệ ấ ủ ế ự
b t công. Đ con ra, có ít đâu. Nh ng năm đa. Ph i nuôi chúng nó khôn l n. Trách nhi mấ ẻ ữ ứ ả ớ ệ
đó là c a bà Tú. Dĩ nhiên r i, Nh ng anh ch ng “Trên đng c n, d i đng sâu, Ch ngủ ồ ư ồ ồ ạ ướ ồ ồ
cày v c y con trâu đi b a” đâu? Thì đây làm gì có. ông Tu không ph i lo i chông đó, ợ ấ ừ ở ả ạ
Ông là lo i ch ng “Ti n b c phó cho con m ki m” lo i chông “Th ng đu nh l ngạ ồ ề ạ ụ ế ạ ư ấ ờ ư
m t m mày”, ông Tú không cùng bà nuôi con đã đành. Mà nh có k ác kh u đã châmộ ẹ ư ẻ ẩ
bi m: ông còn là m t “th con” đc bi t đ bà Tú ph i nuôi riêng! Đo ng th là cùng!ế ộ ứ ặ ệ ể ả ả ế
Ch đ xah i cu đa san sinh ra lo i ông ch ng đo ng, lo i ông ch ng “dài l ng t n v i, ế ộ ộ ( ạ ồ ả ạ ổ ư ố ả
ăn no l i n m” nh ông Tú không ít.ạ ằ ư
Nh ng ông Tú, có m t đi u này là khác, là r t khác: Ông t ra bi t nh n l i, bi t đn bùư ở ộ ề ấ ỏ ế ậ ỗ ế ề
l i b ng cái tình, b ng t m lòng. Cái thái đ c a Tú X ng tr nên d th ng đi mạ ằ ằ ấ ộ ủ ươ ở ễ ươ ở ể
này. Bài th c a Tú X ng hay b t đu t đi m này. Ông nói chuy n bà Tú nuôi con đãơ ủ ươ ắ ầ ừ ể ệ
đành, mà còn là nuôi mình, nói theo ki u nói to c, không m t chút ng ng bút, ng ngể ạ ộ ượ ượ
mi ng, l i nh v a nói v a t m t m c i, t trách sao mình vô tích s , l i đ v ph iệ ạ ư ừ ừ ủ ỉ ườ ự ự ạ ể ợ ả
nuôi. Vi c nuôi ch ng c a bà Tú, có th là ông ch a xem là sung s ng. Cái c nh “C mệ ồ ủ ể ư ướ ả ơ
hai b a; c kho rau mu ng; quá m t chi u: khoai lang lúa ngô” thì có gì là sung s ng,ữ ả ố ộ ề ướ
ch c còn xa s sung s ng. Nh ng xem ra ông Tú đã không dám đòi h i gì h n. Ông đãắ ự ướ ư ỏ ơ
th y vui, đã ra v b ng lòng, và đc bi t là đã c m cái n c a bà Tú l m l m r i. Và doấ ẻ ằ ặ ệ ả ơ ủ ắ ắ ồ
nh th mà ngay trong c p th đ, hình nh bà Tú đã th p thoáng hi n lên l n, đp vôư ế ặ ơ ề ả ấ ệ ớ ẹ
cùng. C đám cha con ông Tú s ng trong s c u mang c a bà Tú, t a nh đàn gà con đangả ố ự ư ủ ự ư
đc “m gà p ”. Văn ch ng ch nghĩa c a ông Tú đây đn gi n mà thân tình đnượ ẹ ấ ủ ươ ữ ủ ở ơ ả ế
k l , có s c g i phong phú vô cùng. Ông nói: “Nuôi đ năm con v i m t ch ng”, nói nhỳ ạ ứ ợ ủ ớ ộ ồ ư
nói ch i mà ý tình sâu n ng, chân thành bi t bao nhiêu. Ông Tú không g p sáu cha con l iơ ặ ế ộ ạ
mà nói. Ông nói “năm con” riêng, “m t ch ng” riêng. Nh th là vì con n m là chuy nộ ồ ư ế ơ ẹ ệ
con v i m đã đành. Còn ph n ông, ông ch u n v thì ông ph i nói riêng ra cho th t rõ,ớ ẹ ầ ị ơ ợ ả ậ
nói riêng ra đ kh i m p m dù là m t chút. Cũng nh trong ý th , ông không tính đn bàể ỏ ậ ờ ộ ư ơ ế
Tú. Ch nói chuy n bà “nuôi đ năm con v i m t ch ng”. Không tính đn bà thì cái lòng vỉ ệ ủ ớ ộ ồ ế ị
tha, cái công lao c a bà càng thêm rõ. Mà cái lòng tri ân c a ông – thay m t c lũ tr conủ ủ ặ ả ẻ
năm đa n a – đi v i bà Tú cũng càng rõ thêm.ứ ữ ố ớ
“L n l i thân cò khi quãng v ng,ặ ộ ắ
Eo sèo m t n c bu i đò đông”.ặ ướ ổ
Hai câu th c g i lên c nh làm ăn v t v , t i nghi p hàng ngày c a bà Tú. Ch ng hay ôngự ợ ả ấ ả ộ ệ ủ ẳ
Tú dã đón nh n câu ca dao “Con cò l n l i b sông, gánh g o đa ch ng ti ng khóc nậ ặ ộ ờ ạ ư ồ ế ỉ
non”, t bao gi ? Qua ti ng ru con c a m t bà m láng gi ng hay chính là ru Tr n Từ ờ ế ủ ộ ẹ ề ầ ế
X ng c a bà c Nhu n? Ch c ch n t “Con cò l n l i b sông”, hình nh nh ng bà vươ ủ ụ ậ ắ ắ ừ ặ ộ ờ ả ữ ợ
Vi t Nam ngàn x a trong xã h i cũ, ng c xuôi t n t o, gian nan c c nh c đ nuôi ch ngệ ư ộ ượ ầ ả ự ọ ể ồ
con cũng t lâu đã đi vào h n th giàu rung đng c a Tú X ng v i bao nhiêu xót xaừ ồ ơ ộ ủ ươ ớ
th ng c m. Đ gi đây, trong lúc nghĩ đn bà Tú thì con cò y b ng v t d y v cánhươ ả ể ờ ế ấ ỗ ụ ậ ỗ
bay và thi h ng “Th ng v ” c a Tú X ng. Ca dao x a nói: “Con cò l n l i b sông”,ứ ươ ợ ủ ươ ư ặ ộ ờ
trông đã v t v , t i nghi p. Con cò c a ca dao l n l i b sông. Khung c nh đã mênhấ ả ộ ệ ủ ặ ộ ờ ả
mông, heo hút đn r n ng i. Trong th ông Tú, có cái r n ng p c a không gian, l i cònế ợ ườ ơ ợ ợ ủ ạ
thêm cái r n ng p c a th i gian. “L n l i thân cò khi quãng v ng”. Chép nh th , dợ ợ ủ ờ ặ ộ ắ ư ế ễ
th ng m t đi cái hoang v ng c a th i gian làm m t đi cái kh i hình c a ý th . Ca daoườ ấ ắ ủ ờ ấ ố ủ ơ
nói: “Con cò l n l i”. Tú X ng chuy n l i thành “l n l i thân cò”. Hai t “l n l i” chenặ ộ ươ ể ạ ặ ộ ừ ặ ộ
lên đng đu câu. C nh l n l i l i càng l n l i. Ca dao nói con cò, Tú X ng nói “thânứ ầ ả ặ ộ ạ ặ ộ ươ
cò”. Ý th c xoáy sâu vào s c c kh . “Thân” trong ngôn t văn ch ng ti ng Vi tơ ứ ự ự ổ ừ ươ ế ệ
tr c h t là ch cái thân th con ng i “Vai năm t c r ng thân m i th c cao”. (Truy nướ ế ỉ ế ườ ấ ộ ườ ướ ệ
Ki u). Nh ng còn là ch m t đi ng i, m t ki p ng i “Thân này ví đi thành trai đc,ề ư ỉ ộ ờ ườ ộ ế ườ ổ ượ
s nghi p anh hùng há b y nhiêu” – H Xuân H ng: “Thân l n bao qu n l m đu,ự ệ ấ ồ ươ ươ ả ấ ầ
chút lòng trinh b ch t sau xin ch a” (Truy n Ki u) mà nói chung trong văn h c x a làạ ừ ừ ệ ề ọ ư
đau kh , là ê ch , t i c c. Tú X ng đã nghĩ ki p đi bà Tú b ng th ngôn ng có đ dàyổ ề ủ ự ươ ế ờ ằ ứ ữ ộ
c a gi i gian, c a truy n th ng đó. Trong câu th , “thân cò” không “khóc n non”. B i ủ ờ ủ ề ố ơ ỉ ở ở
đây s gian kh đang đc nén xu ng. Nh ng càng nén l i càng đau. Câu th đó v n b rự ổ ượ ố ư ạ ơ ẫ ị ỉ
r ti ng khóc cho thân cò. “L n l i thân cò khi quãng v ng”. Tú X ng đã nâng cái t mả ế ặ ộ ắ ươ ầ
khái quát con cò trong ca dao t ngàn x a lên m t m c đ nói cho h t t m lòng th ngừ ư ộ ứ ể ế ấ ươ
c m da di t c a mình đi v i cu c đi làm ăn v t v c a bà Tú. Câu th tr thành nhả ế ủ ố ớ ộ ờ ấ ả ủ ơ ở ư
m t b c h a phác th o v m t ng i dàn bà m ng manh, g y gu c, lúi húi m t mìnhộ ứ ọ ả ề ộ ườ ỏ ầ ộ ộ
ki m s ng gi a cu c đi tr tr i. Cái c nh bà Tú l n l i s m khuya đ nuôi ch ng nuôiế ố ữ ộ ờ ơ ụ ả ặ ộ ớ ể ồ
con gi a cái th i bu i “s ng ch t m c bây”, cái th i bu i nghĩa tình đã b c quá vôi, chínhữ ờ ổ ố ế ặ ờ ổ ạ
là ng i đàn bà trong b c h a phác th o đó.ườ ứ ọ ả
“Eo sèo m t n c bu i đò đông”ặ ướ ổ
Ý tình c a th đúng là đang tri n khai. Câu th c th nh t m i nói cái v t v , cái cô đn.ủ ơ ể ự ứ ấ ớ ấ ả ơ
Câu th c th hai này nói rõ thêm cái v t l n. V t l n là có chuy n đng ch m đn ng iự ứ ậ ộ ậ ộ ệ ụ ạ ế ườ
chung quanh, đn xã h i r i. Có sách chú thích: “C bu i tr a hay chi u có chuy n đòế ộ ồ ứ ổ ư ề ế
ch nh ng ng i đi buôn g o nh ng ch Thông, ch Quán (bên kia bên Tân Đ) vở ữ ườ ạ ở ữ ợ ợ ệ ề
quán bánh dày đu t nh Nam là n i bán g o. Quán bánh dày quen g i là “Mom”, nh ngở ầ ỉ ơ ạ ọ ữ
ng i này th ng eo sèo v i nhau là bán đt bán r . Có sách l i chú thích: “Eo sèo là kườ ườ ớ ắ ẻ ạ ỳ
kèo m c c , cãi c nhau”. Đúng đây ch a ph i là c nh c nh tranh cu p gi t gì nhau ghêặ ả ọ ư ả ả ạ ớ ậ
g m, càng ch a ph i cái c nh “cá nu t cá”, “tre bu c tre” trong b n th ng tr v i nhau vàớ ư ả ả ố ộ ọ ố ị ớ
gi a b n th ng tr đi v i dân lao đng b áp b c trong xã h i đó. C nh làm ăn c a l pữ ọ ố ị ố ớ ộ ị ứ ộ ả ủ ớ
ti u th ng nh bà Tú v i nhau trong xã h i cũ v b n ch t không có nh v y. đây,ể ươ ư ớ ộ ề ả ấ ư ậ Ở
tr c h t, ch m i là s chen chúc. Vì cái s ng mà ph i chen chúc. Chen chúc v i nhauướ ế ỉ ớ ự ố ả ớ
trên nh ng chuy n đò đa khách sang sông. Ch t h p, b p bênh, m ng manh, ch i v iữ ế ư ậ ẹ ấ ỏ ơ ơ
quá ch ng! Và d ng nh sông n c càng mênh mông bao nhiêu thì cái đ ch i v i,ừ ườ ư ướ ộ ơ ơ
m ng manh, b p bênh đó l i càng tăng lên b y nhiêu. Và t i nghi p bà Tú. H n đã có l nỏ ấ ạ ấ ộ ệ ẳ ầ
bà nghe m d n: “Con i, m d n câu này, sông sâu ch l i đò đy ch khoan sang” (caẹ ặ ơ ẹ ặ ớ ộ ầ ớ
dao).
y th mà bây gi , vì cu c s ng c a ch ng con mà con gái c a m v n b t ch p, v nẤ ế ờ ộ ố ủ ồ ủ ẹ ẫ ấ ấ ẫ
ph i li u lĩnh đ sang sông “bu i đò đông”. L i m d n, có th vì cu c s ng mà quên.ả ề ể ổ ờ ẹ ặ ể ộ ố
Ho c nh n a, nh ng bi t làm sao h m ? Cu c s ng trong xã h i b t công kh c nghi tặ ớ ữ ư ế ở ẹ ộ ố ộ ấ ắ ệ
v i con ng i đn th . B n bóc l t, ng i mát ăn bát vàng, s ng trên m hôi n c m t c aớ ườ ế ế ọ ộ ồ ố ồ ướ ắ ủ
ng i b tr .ườ ị ị
Ng i dân lao đng luôn luôn b cái quy lu t c nh tranh sinh t n, đc bi t là cái quy lu tườ ộ ị ậ ạ ồ ặ ệ ậ
b n cùng hóa c a ch đ th c dân n a phong ki n uy hi p, nên l m lúc vì cái ăn cái m cầ ủ ế ộ ự ử ế ế ắ ặ
hàng ngày c a gia đình mà bu c ph i li u lĩnh, ph i b c d c, ph i cau có, ph i mè nheo,ủ ộ ả ề ả ự ọ ả ả
ph i chen l n… thì cũng là đi u th ng tình, d hi u và đáng th ng h n đáng trách. Sả ấ ề ườ ễ ể ươ ơ ự
tha hóa c a con ng i có khi chính là b t đu t nh ng d u hi u đó. Tú X ng nh n bi tủ ườ ắ ầ ừ ữ ấ ệ ươ ậ ế
sâu s c cái hi n th c phũ phàng, b t nhân đó mà càng xót xa th ng v khi vi t câu thắ ệ ự ấ ươ ợ ế ơ
trên:
“M t duyên hai n âu đành ph n.ộ ợ ậ
Năm n ng m i m a dám qu n công”.ắ ườ ư ả
Trong n t ng c a ông Tú, ki p s ng c a bà Tú th t là căng th ng, n ng nh c. M tấ ượ ủ ế ố ủ ậ ẳ ặ ọ ộ
cu c đi, m t ki p s ng nh th mà không sinh ra v t vã, d ng d c v i nó sao ch u đc.ộ ờ ộ ế ố ư ế ậ ằ ặ ớ ị ượ
Tú X ng nói chuy n ông bà l y nhau, chuy n bà Tú l y ông Tú. K cũng là cái duyên,ươ ệ ấ ệ ấ ể
v t cách làm ch ng thì qu là ông còn nhi u khuy t đi m. Nh ng ch ng gì thì ông cũngề ư ồ ả ề ế ế ư ẳ
có chân Tú Tài đ may kh i ti ng “cha cu”. Ông cũng hào hoa, cũng duyên dáng, cũng thể ỏ ế ơ
phú l ng danh, đc bi t là đi x v i bà Tú cũng t t , cũng nhi u lúc đùa vui, tình t .ừ ặ ệ ố ử ớ ử ế ề ứ
Còn v đng con cái, thì “Tr i cho” cũng “năm con” r i. M t c nh ch ng con nh th ,ề ườ ờ ồ ộ ả ồ ư ế
bình th ng không đáng g i là duyên sao. Nh ng đây, sao đã nói đn “m t duyên” r iườ ọ ư ở ế ộ ồ
l i nói đn “hai n ”? Nghe l i n ng n , chua chát, éo le, th m chí còn nh d n v t, v t vãạ ế ợ ạ ặ ề ậ ư ằ ặ ậ
n a. Tr c h t có v n đ ch nghĩa nên hi u th nào? “M t duyên hai n ”, m t hai là sữ ướ ế ấ ề ữ ể ế ộ ợ ộ ố
ch th t hay s l ng? Có l cái âm h ng d n v t c a câu th này và c cái l i nóiỉ ứ ự ố ượ ẽ ưở ằ ặ ủ ơ ả ố
cũng theo ki u tăng c p, b i thán (năm n ng m i m a) trong lu t đi c a câu th sau,ể ấ ồ ắ ườ ư ậ ố ủ ơ
d khi n ta hi u theo nghĩ th hai. Và nh th thì ý th mu n nói: duyên thì có m t mà nễ ế ể ứ ư ế ơ ố ộ ợ
l i thành hai. Tr l i ngu n g c xa x a c a ch nghĩa thì đúng là giáo lý c a đo Ph t đãạ ở ạ ồ ố ư ủ ữ ủ ạ ậ
nói đn túc trái ti n duyên. Đo Ph t – quan ni m r ng s v t, con ng i có quan h v iế ề ạ ậ ệ ằ ự ậ ườ ệ ớ
nhau ví nh v ch ng l y nhau là do có cái duyên t ki p tr c. Và nh th thì cái duyênư ợ ồ ấ ừ ế ướ ư ế
cũng là cái n t ki p tr c mà con ng i ki p này ph i tr . Duyên và n , theo quanợ ừ ế ướ ườ ở ế ả ả ợ
ni m đó c a đo Ph t thành ra nh m t. Trong văn h c ch u nh h ng c a đo Ph t, tệ ủ ạ ậ ư ộ ọ ị ả ưở ủ ạ ậ ừ
lâu cũng nói đn duyên n “Ví chăng duyên n ba sinh, làm chi đem thói khuynh thành trêuế ợ ợ
ng i”. (Truy n Ki u). Nh ng cũng t lâu, trong văn h c và trong ngôn ng dân gian đãườ ệ ề ư ừ ọ ữ
có hi n t ng dân gian hóa quan ni m v duyên n theo h ng làm m n i dung tri t lýệ ượ ệ ề ợ ướ ờ ộ ế
siêu hình c a nó và mu n tách duyên riêng n riêng. Nói đn duyên là nói đn s mayủ ố ợ ế ế ự
m n, thu n chi u. Nói đn n là nói đn s đau kh , ph i ch u đng. Tú X ng trongắ ậ ề ế ợ ế ự ổ ả ị ự Ở ươ
tr ng h p này, xu h ng dân gian hoá đó d ng nh d n đn m t s tách chia đã kháườ ợ ướ ườ ư ẫ ế ộ ự
r ch ròi duyên và n . Câu th c a Tú X ng mu n nói: Cu c đi c a bà Tú “duyên” thìạ ợ ơ ủ ươ ố ộ ờ ủ
có m t mà “n ” thì đn hai, nghĩa là m t cu c đi oái oăm, cay đng mà đành cam ph n.ộ ợ ế ộ ộ ờ ắ ậ
Tú X ng th ng xót cho cu c đi đó mà thành ra d n v t thay, v t vã thay. “M t duyênươ ươ ộ ờ ằ ặ ậ ộ
hai n âu dành ph n”. Âm h ng c a câu th đúng là âm h ng d n v t, v t vã. Và nói làợ ậ ưở ủ ơ ưở ằ ặ ậ
“đành ph n” thì đúng l i là v a cam ch u v a nh không mu n cam ch u. Cái ý có v nhậ ạ ừ ị ừ ư ố ị ẻ ư
ng c chi u nhau này chính là tâm tr ng c a Tú X ng trong khi nghĩ đn cu c đi c aượ ề ạ ủ ươ ế ộ ờ ủ
bà v . Cái s th t khách quan chua chát và tâm tr ng ch quan th ng v c a ông Tú xenợ ự ậ ạ ủ ươ ợ ủ
l n trong ý th . Hai câu lu t v a n i lên hình nh bà Tú v tha, cao c v a ng m ch a ýẫ ơ ậ ừ ổ ả ị ả ừ ầ ứ