Ths. Châu Quố c An Khoa Kinh tế- ĐHQG TPHCM
1
Bài 8
CHẾ ĐỘ PHÁP LÝ VỀ HỢ P TÁC XÃ
Ths. Châu Quố c An
Khoa Kinh tế- ĐHQG TPHCM
Thờ i gian: 3tiế t
Tài liệ u tham khả o:
- Luậ t Hợ p tác xã 2003
- Nghị đị nh 177/2004/NĐ-CP hư ớ ng dẫ n mộ t điề u củ a Luậ t Hợ p tác x ã
- Nghị đị nh 87/2004/NĐ-CP về đăng ký hợ p tác xã
- Nghị đị nh 77/2005/NĐ-CP về Điề u lệ mẫ u hợ p tác x ã
-Thông tư 01/2006/TT-BKH về đánh giá và phân loạ i hợ p tác xã
- Luậ t Thư ơ ng mạ i - Tậ p 1, ĐH Luậ t Hà nộ i
I . Nhữ ng vấ n đề chung về Hợ p tác xã
1. Khái niệ m và bả n chấ t:
Xu thế hộ i nhậ p toàn cầ u hiệ n nay là hư ớ ng tớ i việ c xóa trợ cấ p củ a nhà nư ớ c làm “méo
mó” sự tự do hóa củ a thị trư ờ ng. Cùng mộ t sân chơ i và mộ t luậ t chơ i chung, mộ t số ngành nghề ở
các quố c gia nghèo không khéo ít nhiề u sẽ bị thua thiệ t trư ớ c các quố c gia giàu có và nhiề u kinh
nghiệ m thao túng cuộ c chơ i hơ n, nhấ t là trong lĩnh vự c nông nghiệ p. Việ c sả n xuấ t nhỏ lẽ và
manh mún thiế u sự gắ n kế t vớ i thị tr ư ờ ng, thiế u tiề m lự c tài chính để tậ n dụ ng quy mô sả n xuấ t
hiệ u quả và công nghệ tiên tiế n, cũng như kinh nghiệ m hoạ ch đị nh chiế n lư ợ c hiệ u quả làm cho
các nhà hoạ ch đị nh chính sách nghĩ đế n việ c đẩ y mạ nh phát triể n mô h ình kinh tế hợ p tác xã, nơ i
mà nhữ ng chủ thể kinh doanh nhỏ lẽ có thể đ ư ợ c tư ơ ng trợ bở i sứ c mạ nh củ a tậ p thể . Tuy nhi ên,
ở Việ t nam lạ i vấ p phả i nhữ ng ám ả nh tâm lý củ a ngư ờ i dân về mộ t hợ p tác xãgư ợ ng ép và phi
thị trư ờ ng củ a thờ i kỳ tậ p trung bao cấ p tr ư ớ c kia, mộ t mô hình kinh doanh mộ t thờ i bị nhìn nhậ n
méo mó như là sả n phẩ m riêng củ a các nư ớ c xã hộ i chủ nghĩa.
Ths. Châu Quố c An Khoa Kinh tế- ĐHQG TPHCM
2
Vậ y hợ p tác xã là gì ? bả n chấ t củ a nó như thế nào? nó có phả i là sả n phẩ m riêng củ a các
nư ớ c xã hộ i chủ nghĩa hay là sả n phẩ m củ a văn minh nhân loạ i ?
Hợ p tác xãđầ u tiên xuấ t hiệ n ở Vư ơ ng quố c Anh vào nhữ ng năm đầ u củ a thế kỷ 19 v à
phát triể n dầ n sang các nư ớ c khác vớ i nhiề u cách thứ c khác nhau, nh ư ng về bả n chấ t nó vẫ n
không thay đổ i.
Theo Luậ t HTX Pháp, các hộ i hợ p tác nông nghiệ p có mụ c đích sử dụ ng chung củ a các
nông gia tấ t cả các phư ơ ng tiệ n cầ n cho việ c làm dễ dàng hay phát triể n hoạ t độ ng kinh tế , cả i
tiế n và tăng kế t quả củ a hoạ t độ ng ấ y. Chúng khác vớ i các hộ i t hư ơ ng nghiệ p và hộ i dân sự . Chỉ
các hộ i có điề u lệ như sau mớ i đư ợ c gọ i là hợ p tác xã:
-Mỗ i xã viên dùng các dị ch vụ củ a hộ i và góp mộ t phầ n vố n tùy theo cam kế t hoạ t độ ng;
-Bắ t buộ c hộ i chỉ hoạ t độ ng vớ i các x ã viên;
-Việ c phân chia khoả n thừ a h àng năm giữ a các xã viên tỷ lệ vớ i doanh số các hoạ t độ ng
đã thự c hiệ n vớ i họ ;
-Lãi trả cho cho phầ n vố n góp củ a x ã viên không đư ợ c vư ợ t quá lãi suấ t hợ p pháp củ a
thờ i gian họ p đạ i hộ i
-Mỗ i xã viên có quyề n bỏ phiế u ngang nhau trong các kỳ đạ i hộ i
-Việ c hoàn trả phầ n vố n góp theo giá trị thự c lúc giả i thể hay chuyể n v ào tài khoả n củ a
HTX khác hay cho các công trình nông nghi ệp mang tính nông thôn chung .
Ở Hoa kỳ, việ c phân biệ t HTX vớ i các doanh nghiệ p khác dự a tr ên 3 nguyên tắ c sau:
-Sử dụ ng và kiể m soát củ a HTX ở trong tay ngư ờ i sử dụ ng dị ch vụ .
- Kinh doanh trong HTX ph ả i dự a trên nguyên tắ c chi phí, phầ n vôi ra sau khi trừ đi chi phí
sẽ đư ợ c trả lạ i cho ngư ờ i hư ở ng lợ i. Nghĩa là lãi đư ợ c chia chính là “dị ch vụ phí thừ a” củ a
xã viên, nói cách khác HTX là m ộ t tổ chứ c phi lợ i nhuậ n.
- Việ c trả lãi đố i vớ i phầ n vố n góp sẽ rấ t hạ n chế .
Nhà kinh tế họ c Nga Tchayanov, Chủ tị ch li ên hiệ p HTX Nga sau cách mạ ng tháng 10 đị nh
nghĩa HTX như sau: “ HTX là hiệ p hộ i củ a các hộ nông dân, trong HTX chỉ x ã hộ i hóa mộ t phầ n
sả n xuấ t, phầ n mà sả n xuấ t lớ n có ư u thế hơ n sả n xuấ t nhỏ . Quá trình này thự c hiệ n mà không
Ths. Châu Quố c An Khoa Kinh tế- ĐHQG TPHCM
3
phá hoạ i các hộ nông dân lao độ ng, bằ ng cách tách ra về mặ t tổ chứ c các ng ành và hoạ t độ ng,
mà sự liên hiệ p lạ i trên nguyên tắ c sao cho có hiệ u quả kinh tế . Do đó, HTX nôn g nghiệ p là hình
thứ c bổ sung cho các hộ nông dân tự chủ , phụ c vụ nó, nế u không có nó th ì không có nghĩa”.Như
vậ y, sự tồ n tạ i củ a HTX không nhằ m phá vở tính tự chủ củ a các hộ nông dân. HTX mua vậ t t ư
nguyên liệ u để cung cấ p lạ i cho nông dân không phả i để kiế m lãi mà chỉ để giúp họ có đư ợ c vậ t
tư nguyên liệ u vớ i giá rẻ phụ c vụ cho hoạ t độ ng kinh doanh củ a họ , giúp họ giả m chi phí sả n xuấ t
tăng cư ờ ng năng lự c cạ nh tranh.
Ở Việ t Nam trong tác phẩ m “Đ ư ờ ng cách mệ nh”, Hồ Chủ tị ch cũng đã phân biệ t rằ ng:
“Hợ p tác xã khác vớ i các hộ i buôn, vì hộ i buôn lợ i riêng, HTX lợ i ích chung; HTX tuy là để giúp
nhau, như ng không giố ng vớ i các hộ i từ thiệ n … đ ã vào hộ i thì bấ t kỳ góp nhiề u, góp ít, vào
trư ớ c vào sau, ai cũng bình đẳ ng như nhau”1.
Như vậ y, về bả n chấ t, HTX là mộ t tổ chứ c tư ơ ng trợ nhằ m phát triể n kinh tế ri êng củ a
từ ng xã viên. Như ng cầ n thấ y rằ ng, Bả n thân HTX cũng thự c hiệ n mộ t số hoạ t độ ng kinh tế vớ i
các đố i tác bên ngoài để tiề m kiế m thị trư ờ ng, lợ i nhuậ n, bù đắ p chi phí và làm tăng vố n củ a
HTX để phụ c vụ tố t hơ n lợ i ích củ a từ ng xã viên. Do vậ y, bả n thân củ a hợ p tác x ã trong nề n kinh
tế thị trư ờ ng cũng chứ a đự ng các thuộ c tính kinh tế , nên nó cũng hoạ t độ ng như mộ t tổ chứ c kinh
tế hay mộ t loạ i hình doanh nghiệ p.
Nhằ m đả m bả o tính tự chủ v à linh hoạ t trong hoạ t độ ng kinh doanh và thự c hiệ n dị ch vụ
tư ơ ng trợ cho xã viên, pháp luậ t củ a các quố c gia trên thế giớ i đề u thừ a nhậ n HTX có t ư cách
pháp nhân, tự chị u trách nhiệ m về các nghĩa vụ t ài chính trong phạ m vi vố n điề u lệ , vố n tích luỹ
và các nguồ n vố n khác củ a hợ p tác xã.
Từ nhữ ng đặ c trư ng trên, điề u 1 Luậ t HTX đị nh nghĩa: “ Hợ p tác xã là tổ chứ c kinh tế
tậ p thể do các cá nhân, hộ gia đ ình, pháp nhân (sau đây gọ i chung là xã viên) có nhu cầ u, lợ i ích
chung, tự nguyệ n góp vố n, góp sứ c lậ p ra theo quy đị nh củ a Luậ t này để phát huy sứ c mạ nh tậ p
thể củ a từ ng xã viên tham gia hợ p tác xã, cùng giúp nhau thự c hiệ n có hiệ u quả các hoạ t độ ng
sả n xuấ t, kinh doanh và nâng cao đờ i số ng vậ t chấ t, tinh thầ n, góp phầ n phát triể n kinh tế - xã
hộ i củ a đấ t nư ớ c”.
Feedback: Hợ p tác xã về bả n chấ t cũng chính là công cổ phầ n ? - thả o luậ n 3 phút
1 Hồ Chí Minh toàn tậ p, tậ p 2, NXB Chín h trị quố c gia, Hà nộ i 2000, trang 314, 315, 318
Ths. Châu Quố c An Khoa Kinh tế- ĐHQG TPHCM
4
2. Đặ c điể m
-HTX là mộ t tổ chứ c kinh tế mang tính hợ p tác, tính t ư ơ ng trợ và tính xã hộ i. Tính xã hộ i củ a nó
thể hiệ n ở nguyên tắ c tổ chứ c và hoạ t độ ng củ a nó.
- Sở hữ u trong HTX là sở hữ u tậ p thể .
- HTX là mộ t tổ chứ c kinh tế có tư cách pháp nhân.
2. Nguyên tắ c hoạ t độ ng
2.1 Nguyên tắ c tự nguyệ n:
Việ c gia nhậ p hoặ c ra khỏ i hợ p tác x ã là hoàn toàn tùy thuộ c vào ý chí củ a xã viên.
Gia nhậ p HTX:
Mọ i cá nhân, hộ gia đình, pháp nhân có đủ điề u kiệ n theo quy đị nh tạ i điề u 10 Nghị
đị nh 177/2004/NĐ-CP, tán thành Điề u lệ hợ p tác xãđề u có quyề n gia nhậ p hợ p tác x ã.
Ra khỏ i HTX:
Khi thấ y không cầ n tham gia Hợ p tác x ã tham gia Hợ p tác xã, xã viên có quyề n ra
hợ p tác xã theo quy đị nh củ a Điề u lệ hợ p tác xã.
Tóm lạ i, yế u tố tự nguyệ n là yế u tố khác biệ t đặ c trư ng so vớ i các hợ p tác xã củ a thờ i kỳ bao
cấ p, là yế u quyế t đị nh sự tồ n tạ i và phát triể n củ a HTX.
2.2 Nguyên tắ c dân chủ , bình đẳ ng và không khai
- Mọ i xã viên đề u có quyề n tham gia quả n lý, kiể m tra giám sát HTX.
- Theo nguyên tắ c này, xã viên có quyề n ngang nhau trong biể u quyế t mà không phụ thuộ c
vào phầ n vố n góp hay công sứ c đóng góp vào HTX; quyề n yêu cầ u Ban quả n trị , Ban kiể m soát
trả lờ i nhữ ng vấ n đề quan tâm .
- Thự c hiệ n công khai phư ơ ng hư ớ ng sả n xuấ t kinh doanh, tài chính, phân phố i và nhữ ng vấ n
khác quy đị nh trong Điề u lệ HTX.
2.3 Tự chủ , tự chị u trách nhiệ m v à cùng có lợ i
- HTX có quyề n tự chủ trong mọ i hoạ t độ ng SX, kinh doanh. Tự chủ lự a chọ n hình thứ c, thờ i
điể m và phư ơ ng thứ c huy độ ng vố n. Chủ độ ng trong việ c sử dụ ng vố n, trích lậ p quỹ , quy đị nh
Ths. Châu Quố c An Khoa Kinh tế- ĐHQG TPHCM
5
mứ c tiề n lư ơ ng cho ngư ờ i lao độ ng trong hợ p tác x ã. Chủ độ ng tìm kiế m thị trư ờ ng và chọ n lự a
đố i tác kinh doanh.
- HTX tự chị u trách nhiệ m về kế t quả SX, kinh doanh.
- Tự quyế t đị nh về phân phố i, thu nhậ p đả m bả o cho HTX và các xã viên cùng có lợ i. Lợ i
nhuậ n sau thuế mộ t phầ n đư ợ c trích vào các quỹ củ a HTX để đả m bả o khả năng phát triể n củ a
HTX, mộ t phầ n đư ợ c chia theo tỷ lệ vố n góp v à công sứ c đóng góp củ a xã viên, phầ n khác đư ợ c
chia cho xã viên theo mứ c độ sử dụ ng dị ch vụ củ a HTX. x ã viên cũng đư ợ cưu tiên làm việc cho
HTX, đư ợ c cung cấ p thông tin kinh tế kỹ thuậ t cầ n thiế t, đ ư ợ c đào tạ o và hư ở ng các phúc lợ i
khác củ a HTX.
2.4 Hợ p tác và phát triể n cộ ng đồ ng
- HTX đư ợ c thành lậ p nhằ m phát huy sứ c mạ nh củ a từ ng xã viên và củ a tậ p thể nâng cao
hiệ u quả SX, kinh doanh.
- Xã viên HTX phả i có ý thứ c phát huy tinh thầ n tậ p thể v à hợ p tác vớ i nhau trong HTX,
trong cộ ng đồ ng xã hộ i.
- Nguyên tắ c này còn thể hiệ n sự hợ p tác giữ a HTX trong và ngoài nư ớ c theo quy đị nh củ a
pháp luậ t.
II. Thành lậ p và đăng ký kinh doanh
1. Trình tự thành lậ p hợ p tác xã
-Bư ớ c 1: Khở i xư ớ ng và chuẩ n bị thành lậ p HTX (Đ10)
HTX đư ợ c hình thành bắ t đầ u từý tư ở ng củ a các cá nhân, hộ gia đình hoặc pháp nhân. Đây là
nhữ ng ngư ờ i khở i xư ớ ng và tham gia thành lậ p HTX, hay còn gọ i là sáng lậ p viên.
Sáng lậ p viên là công dân Việ t Nam từ 18 tuổ i trở lên, có năng lực hành vi dân sự đầ y đủ ,đạ i
diệ n có đủ thẩ m quyề n củ a pháp nhân, hộ gia đình, có hiể u biế t về pháp luậ t HTX.
Để thành lậ p HTX phả i có ít nhấ t 7 xã viên. Do đó, ngư ờ i khở i xư ớ ng ban đầ u tiế n hành các
thủ tụ c cầ n thiế t để huy độ ng thêm xã viên.
+ Đầ u tiên ngư ờ i khở i xư ớ ng xây dự ng phư ơ ng hư ớ ng sả n xuấ t kinh doanh, dự thả o Điề u lệ
HTX.
+ Báo cáo bằ ng văn bả n vớ i UBND c ấ p xã nơ i dự đị nh đặ t trụ sở chính củ a HTX.
+ Ngư ờ i khở i xư ớ ng tuyên truyề n vậ n độ ng thêm nhữ ng ngư ờ i khác tham gia HTX.
