THAM GIA BIÊN SOẠN
Phạm Thị Sến1, Viện Khoa học kỹ thuật nông lâm nghiệp miền núi phía Bắc
(NOMAFSI)
Mai Văn Trịnh, Viện Môi trường nông nghiệp (AEI)
Trần Thế Tưởng, Cục Trồng trọt (DCP)
VỚI SỰ ĐÓNG GÓP CỦA
Romina Cavatassi, Chương trình Kinh tế và Sáng kiến chính sách về CSA của
FAO (FAO/EPIC)
Bùi Mỹ Bình, Bộ Nông nghiệp và Phát triển nông thôn
1 Liên hệ về tài liệu tập huấn này, Phamthisenprc@gmail.com
LỜI CẢM ƠN
Tài liệu này được hoàn thành trong khuôn khổ của Dự án GCP/INT/139/EC
“Nông nghiệp ứng phó biến đổi khí hậu: kết hợp hài hòa giữa thích ứng,
giảm thiểu và an ninh lương thực”, với sự tài trợ của Ủy ban Châu Âu (EC).
Nhóm tác giả trân trọng cám ơn các đối tác của Dự án tại Malawi, Zambia
và Việt Nam đã chia sẻ nhiều thông tin quí giá cho tài liệu. Đặc biệt, những
đóng góp của nhóm cán bộ Chương trình Kinh tế và Sáng kiến chính sách về
nông nghiệp ứng phó biến đổi khí hậu (FAO/EPIC) là vô giá để hoàn thiện
tài liệu này.
Lời cám ơn chân thành cũng được gửi tới học viên những khóa đầu tiên về
nông nghiệp ứng phó biến đổi khí hậu tại các tỉnh Yên Bái, Sơn La và Điện
Biên; Những chia sẻ của họ đã giúp cho tài liệu thêm giàu hương vị miền
núi phía Bắc. Và tất nhiên, những người tổ chức các khóa đầu tiên ấy, cũng
là những độc giả đầu tiên của tài liệu này, Lê Diệu Hương và Nguyễn Thị
Thanh Thủy, được dành tặng những lời cám ơn đặc biệt nhất.
MỤC LỤC
GIỚI THIỆU VỀ TÀI LIỆU .................................................................................................. I
HƯỚNG DẪN SỬ DỤNG TÀI LIỆU ................................................................................. III
CÁC TỪ VIẾT TẮT .......................................................................................................... IV
CÁC THUẬT NGỮ ............................................................................................................. V
PHẦN 1: GIỚI THIỆU CHUNG VỀ BIẾN ĐỔI KHÍ HẬU .............................................2
TỔNG QUAN .......................................................................................................................2
BÀI 1.1: KHÁI NIỆM BIẾN ĐỔI KHÍ HẬU .....................................................................3
1. Khái niệm khí hậu và biến đổi khí hậu ............................................................................3
2. Sự khác nhau gữa biến động của khí hậu và biến đổi khí hậu ..........................................4
BÀI 1.2: NHỮNG BIỂU HIỆN VÀ TÁC ĐỘNG CỦA BIẾN ĐỔI KHÍ HẬU .................6
1. Hiệu ứng nhà kính (hay những thay đổi về nhiệt độ, trái đất nóng lên) ............................6
2. Thay đổi về chế độ mưa .................................................................................................7
3. Thay đổi mực nước biển và các yếu tố khí hậu khác .......................................................8
4. Tác động của biến đổi khí hậu đến đời sống và sinh kế của con người .......................... 11
5. Đánh giá tác động của biến đổi khí hậu ........................................................................ 12
BÀI 1.3: NGHUYÊN NHÂN GÂY NÊN BIẾN ĐỔI KHÍ HẬU ...................................... 14
1. Khí nhà kính và biến đổi khí hậu .................................................................................. 14
2. Các nguồn phát thải khí nhà kính.................................................................................. 16
BÀI 1.4: THÍCH ỨNG VÀ GIẢM NHẸ BIẾN ĐỔI KHÍ HẬU ...................................... 19
1. Khái niệm thích ứng với biến đổi khí hậu ..................................................................... 19
2. Khái niệm giảm nhẹ biến đổi khí hậu ........................................................................... 20
PHẦN 2: BIẾN ĐỔI KHÍ HẬU, NÔNG NGHIỆP VÀ AN NINH LƯƠNG THỰC ....... 23
TỔNG QUAN ..................................................................................................................... 23
BÀI 2.1: NHỮNG THÁCH THỨC VÀ NHU CẦU CẦN CHUYỂN ĐỔI
CỦA NGÀNH NÔNG NGHIỆP ........................................................................ 24
1. Khái niệm an ninh lương thực ...................................................................................... 24
2. Thách thức ngày càng tăng đối với nông nghiệp để đảm bảo ANLT
ở cấp độ toàn cầu .......................................................................................................... 25
3. Thách thức gia tăng đối với nông nghiệp Việt Nam và miền núi phía Bắc .................... 26
BÀI 2.2: ẢNH HƯỞNG QUA LẠI GIỮA NÔNG NGHIỆP VÀ BĐKH ......................... 28
1. Nông nghiệp bị tác động bởi BĐKH ............................................................................. 28
2. Tác động của nông nghiệp đến khí hậu và môi trường .................................................. 30
PHẦN 3: GIỚI THIỆU VỀ NÔNG NGHIỆP ỨNG PHÓ (THÔNG MINH)
VỚI BIẾN ĐỔI KHÍ HẬU ................................................................................ 34
TỔNG QUAN ..................................................................................................................... 34
BÀI 3.1: KHÁI NIỆM NÔNG NGHIỆP ỨNG PHÓ BĐKH .......................................... 35
1. Khái niệm nông nghiệp ứng phó BĐKH (climate smart agriculture - CSA) .................. 35
2. Ba trụ cột của nông nghiệp ứng phó BĐKH .................................................................. 37
2.1. Thích ứng ............................................................................................................. 37
2.2. Giảm thiểu ........................................................................................................... 38
2.3. Tăng trưởng sản xuất, đảm bảo ANLT:kết hợp hài hòa giữa giảm thiểu,
thích ứng BĐKH và tăng trưởng sản xuất ............................................................ 39
BÀI 3.2: SỰ KHÁC NHAU GIỮA NÔNG NGHIỆP ỨNG PHÓ BĐKH VÀ
NÔNG NGHIỆP THÂM CANH THÔNG THƯỜNG ..................................... 41
PHẦN 4: MỘT SỐ THỰC HÀNH NÔNG NGHIỆP ỨNG PHÓ BĐKH Ở
MIỀN NÚI PHÍA BẮC VIỆT NAM ................................................................. 46
TỔNG QUAN ..................................................................................................................... 46
BÀI 4.1: MỘT SỐ THỰC HÀNH CSA TIỀM NĂNG Ở MNPB .................................... 47
1. Các gói kỹ thuật thâm canh lúa nước bền vững ............................................................ 47
2. Phân nén dúi sâu cho lúa nước...................................................................................... 50
3. Che phủ bề mặt đất và làm đất tối thiểu ....................................................................... 51
4. Trồng xen với các cây họ đậu ....................................................................................... 53
5. Làm tiểu bậc thang để trồng cây ................................................................................... 55
6. Trồng xen băng cỏ đồng mức ....................................................................................... 56
7. Trồng cây trong hố ....................................................................................................... 57
8. Nuôi cá trong ruộng lúa (lúa-cá) ................................................................................... 57
9. Trồng ngô bầu .............................................................................................................. 58
10. Nông lâm kết hợp và phát triển các hệ thống sản xuất tổng hợp .................................... 59
PHẦN 5: RÀO CẢN VÀ KHẮC PHỤC RÀO CẢN ỨNG DỤNG CSA ........................ 67
BÀI 5.1: CÁC RÀO CẢN CẢN TRỞ NÔNG DÂN ỨNG DỤNG THỰC HÀNH CSA .. 68
1. Tăng chi phí và rủi ro trong thời gian đầu ứng dụng thực hành CSA ............................. 68
2. Rào cản liên quan tới sở hữu đất đai và các vấn đề khác ............................................... 69
BÀI 5.2: KHẮC PHỤC RÀO CẢN, TẠO MÔI TRƯỜNG THÚC ĐẨY ỨNG DỤNG
THỰC HÀNH CSA .................................................................................................... 71
1. Tăng cường kết nối và hợp tác giữa các tổ chức, giữa các hoạt động liên quan ............. 71
2. Tạo môi trường chính sách hỗ trợ ứng dụng thực hành CSA ......................................... 73
3. Cải thiện việc tiếp cận thông tin và tiếp cận thị trường .................................................. 74
4. Đầu tư tài chính và phát triển quỹ hỗ trợ rủi ro ............................................................. 75
TÀI LIỆU THAM KHẢO ................................................................................................. 78
PHỤ LỤC 1:Một số chính sách thúc đẩy CSA tại miền múi phía Bắc .................................. 82
PHỤ LỤC 2: Đánh giá tác động và lựa chọn các thực hành CSA phù hợp
trong từng bối cảnh và điều kiện cụ thể ........................................................... 85