Danh y
HẢI THƯỢNG LÃN ÔNG (1724 – 1791)
Hải Thượng Lãn Ông tên húy là Lê Hữu Trác tên thường là Lê Hữu
Chẩn, là một đại y tôn của nước ta.
Sinh ngày 12/11/1724 năm Giáp Thìn về cuối đời Hậu Lê, ở thôn Văn
Xá, làng Lưu sXá, huyện Đường Hào, phủ Thượng Hồng, tỉnh Hải
Dương, (nay là thôn Thanh Xá, xã Hoàng Hữu Nam, huyện Yên Mỹ,
Hải Hưng). Mất ngày rằm tháng Giêng năm Tân Hợi, niên hiệu Quang
Trung thứ 4 (1791) tại xã Tình Diễm, huyện Hương Sơn, tỉnh Hà Tĩnh.
Cha là Lê Hữu Mưu đỗ tiến siõ, làm Thượng Thư đời Lê Dụ Tôn, mẹ
quê ở Bàu Thượng, làng Tình Diễm, Hương Sơn, Hà Tĩnh.
Hồi nhỏ theo cha đi học ở Thăng Long, năm 1739 cha mất, lớn lên gặp
thời loạn, vua Lê hư vị, Chúa Trịnh lộng quyền, các nơi đều nổi dậy
chống đối, có phen Lãn ông cũng ra cầm quân dẹp loạn, nhưng vì chán
ghét cuộc chém giết tương tàn ấy, nên nhân có tin người anh ở Hương
Sơn mất, ông bèn viện cớ về quê nuôi mẹ.
Nhân bị đau ốm, Lãn ông mới tìm đến vị Lương y Trần Độc ở núi
Thành, xã Hương Cần, huyện Thanh Chương, Nghệ An để chữa bệnh.
Trong thời gian ở đó hơn 2 năm, Lãn ông đã nghiên cứu các sách y học
kinh điển nhất là bộ Phùng Thị Cẩm Nang và cùng họ Trần bàn luận
về y học.
Danh y
Bấy giờ có Hải Quận Công biết Lãn Ông văn võ kim toàn muốn mời ra
cầm quân lần nữa, nhưng vì chán ghét chiến tranh, không ham danh lợi
Lãn Ông đã cương quyết chối từ, trở về Hương Sơn nghiên cứu y học
và chữa bệnh.
Năm 1760, mẹ mất, lúc đó tuy mới 35 tuổi đã nổi tiếng là danh y, ngoài
việc chữa bệnh, Hải Thượng Lãn Ông đã mở lớp dạy cho đồ đệ. Suốt
hai mươi mấy năm lưu tâm nghiên cứu, đem hết tài năng và tinh thần
tận tụy chữa bệnh và giảng dạy.
Hải Thượng đã lĩnh hội được nguyên lý uyên thâm của Đông y, thu
lượm bao kinh nghiệm phong phú về chẩn trị, đúc kết lại thành một hệ
thống kết hợp chặt chẽ lý luận với thực tiễn lâm sàng trong một tác
phẩm rất lớn và rất có giá trị là bộ Y Tông Tâm Lĩnh. Ngoài ra lại còn
viết tập”Vệ Sinh Yếu Quyết” và một bản gọi “Nữ Công Thắng Lãm”.
Năm 1782, đời Lê Hiến Tông, Niên hiệu Cảnh Hưng thứ 43, bấy giờ đã
ngoài 60 tuổi Hải Thượng bị triệu về Kinh để chữa bệnh cho thế tử
Trịnh Cán con Chúa Trịnh Sâm.
Ở triều đình, bị các ngự y ganh tị gièm pha, mãi sau Hải Thượng mới
được phép chữa nên không có kết quả. Nhân ở kinh đô một năm ông
tìm mọi cách để in bộ sách của mình nhưng không thành công, lại có ý
tìm lại các vị danh y tại đó để trao đổi học thuật nhưng chỉ thu lượm
được một số bài thuốc kinh nghiệm hoặc gia truyền. Hải Thượng đã kể
lại cuộc hành trình này ở tập Thượng Kinh Ký Sự, một tài liệu văn học
có giá trị phản ánh đời sống của xã hội Việt Nam hồi đó.
Danh y
Lãn Ông trở về Hương Sơn tiếp tục nghiên cứu, chữa bệnh, giảng dạy
và hoàn thành bộ Y Tông Tâm Lĩnh, bộ sách Đông y lớn nhất và quí
nhất ở nước ta: gồm 63 cuốn (nay chỉ còn 55 cuốn) do Vũ Xuân Hiên
thu thập lại và đem in năm 1866.
Nội dung bao gồm y lí, chẩn trị, phương dược, trình bày có hệ thống,
kết hợp lý luận với thực tiễn, phân tích chứng minh rõ ràng, như bàn về
Thủy Hỏa thì có cuốn Huyền Tẩn Phát Vi, bàn về khí huyết có cuốn
Khôn Hóa Thái Chân, trị các bệnh ngoại cảm thì có Ngoại Cảm Thông
Trị, biện biệt tạp chứng thì có Bách Bệnh Cơ Yếu, chẩn đoán thì có Y
Gia Quan Miện, biện luận thì có Đạo Lưu Dư Vận, vận khí có Vận Khí
Bí Điển ... cho đến các loại phụ khoa (Phụ Đạo Xán Nhiên), nhi khoa
(Ấu Ấu Tu Tri) đều viết một cách tinh thông, giầu kinh nghiệm.
Tuy chịu ảnh hưởng của y học Trung Hoa nhất là Phùng Thị nhưng Lãn
Ông đã có óc sáng tạo vận dụng y lí hợp với hoàn cảnh khí hậu và thể
chất của người Việt Nam và đã sử dụng thuốc Nam để chữa bệnh, như
ở các cuốn Lĩnh Nam Bản Thảo, Bách Gia Trân Tàng và Hành Giản
Trân Nhu. Nhận định về Lĩnh Nam không có thương hàn, Lãn Ông đã
lập ra nhiều phương thang mới ghi ở cuốn Ngoại Cảm Thông Trị. Đặc
biệt trong 2 cuốn Dương Án và Âm Án, ghi lại những y án và phân tích
về những bệnh đã chữa khỏi hoặc không chữa được. Cuốn Châu Ngọc
Cách Ngôn để lại cho chúng ta những điều căn dặn rất bổ ích về chẩn
đoán trị liệu và những sai lầm tai hại cần tránh.
Danh y
Thân thế và sự nghiệp của Lãn Ông đã có một ảnh hưởng rất lớn đối
với giới Đông y Việt Nam cả về mặt đạo đức và chuyên môn.
Bộ sách Hải Thượng Y Tông Tâm Lĩnh gồm 28 tập, 66 quyển, nội
dung gồm:
1. Tập đầu: Có bài tựa, Phàm lệ mục lục và Y nghiệp phần chương nói
về nghề y, thái độ tư cách, khái quát bộ sách và tập thơ Y Lí Thâu
Nhàn.
2- Tập Nội Kinh Yếu Chỉ: nêu khái yếu về cuốn kinh điển Nội kinh.
3. Tập Y Gia Quan Miện: Khái niệm về Âm dương, Ngũ hành, quẻ số,
can chi, mạch yếu.
4. Tập Y Hải Cầu Nguyên: Soạn những lời thiết yếu của các tiên hiền,
chú giải kỹ để làm rõ những điều huyền bí.
5. Tập Huyền Tẫn Phát Vi: Nói rõ công dụng mở đầu của ‘Tiên thiên’,
máy Âm dương, khiếu Thủy Hỏa và cách phân biệt chứng trạng, dùng
thuốc.
6- Tập Khôn Hóa Thái Chân: gồm có công dụng nuôi sống của ‘Hậu
thiên’ nguồn gốc của khí huyết, cách luận bệnh xử phương.
7- Tập Đạo Lưu Dự Vận: đem các ý nghĩ còn nghi hoặc, chưa rõ nghĩa
trong các sách, cùng với những chỗ người xưa chưa nói đến để biện
luận rõ ràng mà bổ sung vào những chỗ còn thiếu sót.
Danh y
8. Tập Vận Khí Bí Điển: chọn lấy bài phú Chiêm Vận, phong giác của
họ Vương và thiên Ngọc Lịch, ngũ hành, chia ra cách xem mây, xem
gió, chủ vận, khách vận, chủ khí, khách khí, lập thành từng cách
nghiệm đoán.
9. Tập Dược Phẩm Vậng Yếu: chọn lấy 150 vị thuốc thường dùng
trong Bản thảo, chia làm 5 bộ để tiện tra khảo.
10- Tập Lĩnh Nam Bản Thảo: soạn các vị thuốc cây cỏ ở Lĩnh Nam
(bao gồm Việt Nam và miền Nam Trung quốc), chia thành môn loại,
chú thích tính chất, cách chữa, cách thu hái...
11- Tập Ngoại Cảm Thông Trị bàn về nước Nam ta không có bệnh
thương hàn, mắc bệnh ngoại tà, đều là bệnh cảm mạo, tác giả không
theo hình chứng lục kinh của Thương hàn luận nhưng Lãn Ông đã sáng
chế ra 3 phương giải Biểu, 6 phương hòa Lý để chữa tất cả các bệnh
ngoại cảm.
12- Tập Bách Bệnh Cơ Yếu: chọn lấy các bệnh, môn trong sách kinh
điển, xét nguyên nhân, cơ chế bệnh, phân biệt chứng trạng hư thực,
tiên lượng cách chữa, xử phương, dụng dược.
13. Tập Y Trung Quan Miện: soạn những điều hay mà tác giả đã lĩnh
hội được ý nghĩa sâu sắc, những điểm cốt yếu.
14. Tập 'Phụ Đạo Xán Nhiên" chọn lọc trong các sách Phụ khoa những
vấn đề về kinh nguyệt, đới hạ, thai, sản... lấy những điểm thiết thực cốt
