225
ĐOAN NÃO
1. ĐẠI CƯƠNG
Đoan não gồm hai bán cầu đại não và các mép liên bán cẩu. Vì gian não thọc sâu
vào não trước, nên đoan não phải cong lại đè lên gian não và quặp ở hai đầu. Hai bán
cầu não được dính vào nhau bởi các mép liên bán cầu.
Bán cầu đại não là phần to nhất của não dài độ 16 cm, rộng 14 cm cao 12 cm,
nặng 1000 - 2000 gr (chiếm tới trên 85% trọng lượng của toàn thể não bộ). Đoan não
nằm trong hộp sọ ở tầng trước và tầng giữa còn ở tầng sọ sau thì đè lên lều tiểu não.
Giữa hai bán cầu có khe liên bán cầu mà đáy khe là thể trai, dưới có khe bichat ngăn
cách với trung não.
Đoan não ở người đặc biệt là vỏ não phát triển hơn hẳn các phần não khác.
2. HÌNH THỂ NGOÀI
Mỗi bán cầu não có 3 mặt (ngoài - trong - dưới). Ở mỗi mặt có các khe, phân
chia ra thành nhiều thùy, mỗi thùy lại chia ra nhiều hồi não bởi các rãnh.
1. Hồi đỉnh lên
2. Thùy đỉnh
3. Khe Sylvius
4. Khe thẳng góc ngoài
5. Thuỳ chẩm
6. Cực chẩm
7. Hồi thái dương I
8. Hồi thái duong II
9. Cực thái dương
10. Cự trán
11. Thuỳ trán
12. Khe Rolando
13. Hồi trán lên
Hình 4.23. Bán cầu đại não và các khe (mặt ngoài)
2.1. Mặt ngoài
Liên quan với vòm sọ có 3 khe:
- Khe bên hay khe Syivius: từ mặt dưới của bán cầu não chạy ra mặt ngoài, chếch
lên trên và ra sau. Đoạn đầu khe rất sâu gọi là thung lũng Sylvius
- Khe trung tâm hay khe Rolando: từ gần giữa bờ trên của bán cầu, chạy chếch
xuống và ra trước.
- Khe thẳng góc ngoài hay khe đỉnh chẩm: rất ngắn, trước cực sau bán cầu độ 5
cm tiếp khe thẳng góc trong.
Ba khe này chia mặt ngoài bán cầu đại não thành 3 thùy: thùy đỉnh, thùy thái
226
dương, thùy chẩm.
2.2. Mặt trong.
Gồm có 2 phần:
- Phần dính ở giữa (do các mép liên bán cầu), phần không dính cuốn xung quanh
có liềm não lách giữa 2 bán cầu.
- Phần không dính có 3 khe:
+ Khe dưới trán hay khe khuy cách đều thể trai và bờ trên bán cầu từ gối thể trai
vòng ra sau đến lồi trai. Khe này gồm 2 đoạn: rãnh đai ở trước và rãnh đỉnh chẩm ở
sau.
+ Khe thẳng góc trong tiếp khe thẳng góc ngoài cách đầu sau độ 5 cm chạy ra
trước và xuống dưới.
+ Khe cựa từ cực sau của bán cầu não tới lồi sau thể trai.
1. Rãnh trước trung tâm
2. Thể chai
3. Rãnh dưới trán
4. Thuỳ viền(thùy khuy)
5. Khe viền chai
6. Thuỳ trán
7. Thuỳ thái dương
8. Vùng dưới đồi thị
9. Khe cựa
10. Hồi chêm
11. Khe thẳng góc trong
12. Thuỳ đỉnh
13. Rãnh sau trung tâm
14. Khe Rolando
Hình 4.24. Mặt trong bán cầu đại não bên phải
2.3. Mặt dưới
Ở 1/3 phía trước và 1/3 phía sau có khe liên bán cầu, 1/3 giữa liên quan với
cuống não bởi khe não ngang hay khe Bichat hình móng ngựa ôm quanh trung não có
màng mạch lách vào để tới mái não thất III.
Thung lũng Sylvius chia mặt dưới thành 2 phần:
- 1/4 phía trước là phần mắt nằm trên trần hốc mắt.
- 3/4 sau là phần thái dương chẩm nằm trên tầng sọ giữa và trên mái nền tiểu não
ở tầng sau.
227
1. Khe liên bán cầu trước
2. Hành khứu
3. Thùy trán
4. Thần kinh thị giác( II)
5. Tuyến yên
6. Chất thủng trước
7. Thể vú
8. Cuống đại não
9. Khe liên bán cầu sau
10. Thuỳ chẩm
11. Thùy thái dương
12. Liềm đen
13. Thung lũng Sylvius
14. Thùy trán
Hình 4.25. Bán cầu đại não (mặt dưới)
3. THÙY NÃO
Mỗi bán cầu đại não có 6 thùy chính, mỗi thùy lại chia thành các hồi não.
3.1. Thùy trán (lobus frontalis)
Là phần trước bán cầu được giới hạn :
- Ở mặt ngoài: bởi khe Rolando ở sau, khe Sylvius ở dưới.
- Ở mặt dưới : bởi thung lũng Sylvus.
- Ở mặt trong: bởi khe khuy.
- Ở mặt dưới: bởi thung lũng Sylvius.
Thùy trán chia làm 4 hồi: hồi trán lên (gyrus precentralis): nằm trước khe Rolado
là trung khu phân tích vận động và các hồi trán 1, 2, 3.
3.2. Thùy đỉnh (lobus parietalis)
Ở mặt ngoài bán cầu, được giới hạn ở giữa 3 khe: Rolando (ở trước) khe thẳng
góc ngoài (ở sau) và khe Sylvius (ở dưới). Có rãnh liên đỉnh hình chữ T chia thùy đỉnh
làm 3 hồi:
- Hồi đỉnh lên nằm ngay sau khe Rolando là trung khu phân tích về cảm giác. Hai
hồi trán lên và đỉnh lên gặp nhau và thông với nhau ở đầu rãnh Rolando để tạo lên nắp
Rolando. Phía trên cả hệ thùy này lấn vào trong tạo lên tiểu thùy 4 cạnh trung ương
(Lobus Paracentralis).
- Hồi đỉnh trên và hồi đỉnh dưới nằm sau hồi đỉnh lên.
228
1. Hồi trán lên
2. Hồi trán 1
3. Hồi trán 2
4. Hồi trán 3
5. Hồi thái dương 1
6. Hồi thai dương 2
7. Hồi thái dương 3
8. Hồi chẩm 2
9. Hồi chẩm 1
10. Hồi chẩm 3
11. Hồi đỉnh dưới
12. Hồi đỉnh trên
13. Hồi đỉnh lên
Hình 4.26. Sơ đồ các hồi não (mặt ngoài)
3.3. Thùy chẩm (lobus occipitalis)
Nằm ở phía sau bán cầu đại não, và chia thành 6 hồi:
- Ở mặt ngoài thuỳ chẩm được giới hạn bởi khe thẳng góc ngoài (ở phía trước) và
có 3 hồi chẩm 1, 2, 3.
- Ở mặt dưới: danh giới không rõ rệt giữa thuỳ chẩm và thùy thái dương và có 2
hồi: hồi chẩm 4 gọi là hồi thoi, hồi chấm 5 là hồi lưỡi.
- Ở mặt trong: là phần nằm giữa khe thẳng góc trong và khe cựa, có hồi chẩm 6
(hồi chêm) là trung khu phân tích về thị giác.
3.4. Thuỳ thái dương (lobus temporalis)
Chiếm khu giữa và khu dưới của bán cầu não.
- Ở mặt ngoài: kể từ trên xuống có 3 hồi thái dương 1, 2, 3.
Riêng hồi thái dương 3 có một phần lấn xuống mặt dưới bán cầu (các hồi thái
dương được ngăn cách nhau bởi các rãnh thái dương).
- Ở mặt dưới: chia làm 2 hồi:
+ Hồi thái dương 4 liên tiếp với hồi chẩm 4 tạo nên hồi thái dương - chẩm 1.
+ Hồi thái dương 5 liên tiếp với hồi chẩm 5 tạo nên hồi thái dương - chẩm 2.
* Riêng hồi thái dương 5 còn gọi là hồi hải mã (gyrus hippolumpi).
* Đầu trước hồi hải mã cuộn lại thành móc gọi là móc hải mã (tiểu thùy hải mã),
phía trong hồi hải mã có một rãnh sâu lấn vào lòng náo thất bên, phần lấn này gọi là
sừng A-mông (hippocampus: lorned A’ mon) có giá trị trong chẩn đoán bệnh siêu vi
trùng dại với những tổn thương đặc hiệu - tiểu thể negrie.
3.5. Thùy đảo (insula)
Nằm sâu trong đáy thung lũng Sylvius và chia làm 5 hồi: đảo, 2, 3, 4, 5. Hồi đảo
5 còn gọi là hồi đảo đài, các hồi khác là hồi đảo ngắn.
229
1. Nắp trán
2. Cực trán
3. Nắp ổ mắt
4. Các hồi đảo ngắn
5. Hồi đảo dài
6. Nắp thái dương
7. Rãnh vòng
8. Nắp đỉnh
9. Khe trung tâm
Hình 4.27. Thuỳ đảo
3.6. Thùy khuy hay thùy trai (gyrus cinguli)
Thấy ở mặt trong bán cầu, được giới hạn phía trên bởi khe dưới trán, phía dưới
bởi thể trai.
Thùy khuy liên tiếp với hồi hải mã tạo nên hồi viền và chạy vòng quanh các mép
hen bán cầu, hồi viền cùng với cuống khứu tạo thành một vòng tròn đó là thùy viền
Brôca. Giữa hồi viền và thể trai có một hồi não bị cằn cỗi nằm lách vào giữa gọi là hồi
nội viền.
3.7. Khứu não (rhin enccephalon)
Mặt dưới đoan não phát triển kém ở loài người. Gồm hai phần:
- Phần chu vi:
Gọi là thùy khứu ở nền não và cuống khứu nằm trên mảnh ngang xương sàng.
Đầu trước cuống khứu phình rộng ra gọi là hành khứu, đầu sau gọi là tam giác khứu và
tách làm 3 rễ:
+ Rễ xám ở giữa.
+ Rễ trắng ngoài chạy vào hồi hải mã.
+ Rễ trắng trong chạy vào thùy khuy.
Hai rễ trắng này giới hạn cùng với dải thị giác và đầu trong thung lũng Sylvius
tạo thành khoang 4 cạnh gọi là khoang thủng trước.
- Phần trung ương gồm có:
+ Móc hải mã.
+ Hồi hải mã.
+ Hồi nội viền (hồi răng).
4. CẤU TRÚC CỦA BÁN CẦU ĐẠI NÃO
Về cấu tạo mỗi bán cầu đại não gồm có chất trắng, chất xám và não thất bên.