1
DU LỊCH DƯỚI GÓC NHÌN CỦA VĂN HÓA SINH THÁI
Người viết: Hồ Trần Vũ
Khoa Du lịch - Đại học Dân lập Văn Lang
Tóm tắt: Bài viết trình bày quan điểm, phương pháp nghiên cứu bản chất của hoạt
động du lịch thông qua hướng tiếp cận “văn hóa sinh thái”. Cách tiếp cận này phân
tích bản chất mối quan hệ giữa con người với môi trường tự nhiên và xã hội nhằm
định hướng hoạt động du lịch của con người phát triển lâu bền.
1. Quan điểm văn hóa sinh thái
Có nhiều quan điểm của các nhà khoa học trong và ngoài nước bàn về khái niệm
“văn hóa sinh thái” như:
Georges Oliver trong công trình sinh thái học nhân văn (2002) cho rằng: “Sinh
thái học nhân văn( hay văn hóa) có thể được coi như là một bộ môn nghiên cứu về vai
trò của con người với tự nhiên, hoặc vai trò của thiên nhiên với con người” [Georges
Oliver, 2002, 8-9].
Quan điểm của nhà nghiên cứu A.A.RaDuGhin về “văn hóa sinh thái” là:“Văn
hóa dần dần lấy mối quan hệ với tự nhiên làm đối tượng của mình, tức là xuất hiện
văn hóa hoạt động sinh thái của con người, hay như người ta thường nói, văn hóa
sinh thái. Nhiệm vụ của văn hóa sinh thái là nâng việc đánh giá mối quan hệ giữa tự
nhiên và con người lên một tầm mức mới, đưa kiến thức về mối quan hệ này vào hệ
thống các giá trị văn hóa.”1
Hai hướng nghiên cứu tiêu biểu đặt nền tảng cho góc nhìn văn hóa sinh thái phải
kể đến là: Hướng nghiên cứu nhân học sinh thái và sinh thái học văn hóa.
Hướng nghiên cứu nhân học sinh thái mà tác giả tiêu biểu là A.A.Belic cho rằng:
“Nhân học sinh thái khác với những lý giải cổ điển của thuyết quyết định luận địa lý ở
hai đặc điểm. Thứ nhất, nó phân tích sự tương tác giữa tự nhiên và văn hóa, tức là có
tính đến ảnh hưởng của văn hóa tới môi trường tự nhiên, ngay cả ở trình độ tiền công
1 A.A.RaDuGhin 2004: Văn Hóa Học Những Bài Giảng. Nxb Văn Hóa Thông Tin Hà Nội, trang 133.
2
nghiệp. Thứ hai, môi trường tự nhiên chỉ được xem xét về mặt con người sử dụng
những tài nguyên và những điều kiện tự nhiên, mà không phải như một tập hợp của tất
cả những đặc điểm tự nhiên ở một lãnh thổ nhất định” [A.A.Belik,2000,252].
Hướng nghiên cứu sinh thái học văn hóa phải kể đến Julian H.Steward với công
trình“Lý thuyết về sự thay đổi văn hóa- phương pháp luận về tiến hóa đa tuyến”.
Trong công trình này, H.Steward đã định nghĩa sinh thái học văn hóa như sau: “Sinh
thái học văn hóa là khoa học nghiên cứu những quá trình thích nghi mà qua đó bản
chất của xã hội và những đặc trưng khả biến của văn hóa, được tác động bởi những
điều chỉnh cơ bản thông qua việc con người tận dụng môi trường sẵn có”. Steward
cũng xác định “Vấn đề là xác định xem có hay không có sự điều chỉnh của xã hội
người đối với môi trường của họ dẫn đến những kiểu ứng xử đặc thù, hoặc có hay
không có sự thừa nhận giới hạn đối với những mô thức ứng xử có thể” [Simon
Batterbury, 1997]. Hay: “Tìm kiếm nguyên nhân của thay đổi văn hóa và cố gắng để
đưa ra một phương pháp để công nhận các cách thức mà sự thay đổi văn hóa được
gây ra bởi sự thích nghi với môi trường. Thích ứng này được gọi là văn hóa sinh thái”
[Steward 1955].
Về mặt phương pháp, Steward đã nêu ra 3 bước đối với nghiên cứu sinh thái học
văn hóa:
Chứng minh những kỹ thuật và phương pháp được dùng để khai thác
môi trường và sống trong môi trường đó.
Xem xét những mô thức ứng xử văn hóa của con người liên quan đến
việc sử dụng môi trường.
Đánh giá sức tác động của những mô thức kể trên đối với các bình diện
khác của văn hóa [Simon Batterbury, 1997].
Ngoài hai hướng nghiên cứu trên, lý thuyết đặt nền móng cho góc nhìn văn hóa
sinh thái, không thể không kể đến cách tiếp cận sinh thái học lịch sử:
Theo Barfield: “Lịch sử xem xét làm thế nào nền văn hóa và môi trường cùng có
ảnh hưởng lẫn nhau theo thời gian…Đây là một quan điểm sinh thái tôn trọng ý tưởng
rằng mối quan hệ giữa con người và môi trường vật lý của nó có thể được xem xét
một cách tổng thể” [Barfield 1997]. Hay: “Lịch sử sinh thái cố gắng để nghiên cứu
môi trường tự nhiên như là một tạo tác của hoạt động của con người” [Balée 1996].
3
Những lý thuyết này đã bổ sung cho thuyết quyết định luận môi trường, khi chỉ xem
môi trường tự nhiên là yếu tố quyết định đến sự hình thành các nền văn hóa, trong khi
hoạt động của con người theo thời gian cũng có tác động đáng kể đến tự nhiên.
Ở Việt Nam có nhiều nhà nghiên cứu quan tâm đến quan điểm văn hóa sinh thái,
theo hiểu biết của chúng tôi, những nhà nghiên cứu tiêu biểu có thể kể đến là:
Nhà nghiên cứu Trần Lê Bảo cho rằng:“Văn hóa sinh thái là tất cả các giá trị
vật chất và tinh thần do con người sáng tạo ra trong quá trình tác động và biến đổi
giới tự nhiên nhằm tạo ra cho mình một môi trường sống tốt đẹp hơn, trong lành và
hài hòa với tự nhiên, hướng đến cái đúng, cái tốt, cái đẹp vì sự phát triển lâu bền của
xã hội.”2
G.S. Ngô Đức Thịnh: “Văn hóa sinh thái là một dạng thức văn hóa tương ứng
với một vùng sinh thái nhất định”3
Huỳnh Quốc Thắng- nhà nghiên cứu có nhiều quan tâm đặc biệt trong việc ứng
dụng văn hóa sinh thái vào hoạt động du lịch tại Việt Nam, đã định nghĩa về văn hóa
sinh thái như sau: “Nói một cách bao quát nhất, văn hóa sinh thái đó là những giá trị
văn hóa (chân, thiện, mỹ...) gắn với mọi hoạt động, hiện tượng vật chất (văn hóa vật
thể), tinh thần (văn hóa phi vật thể) do con người tạo ra trong mối quan hệ mọi yếu tố
liên quan môi trường sống (sinh thái) bao gồm cả môi trường thiên nhiên (sinh thái tự
nhiên) lẫn môi trường xã hội (sinh thái nhân văn) tại một địa phương, quốc gia nhất
định.” 4
Nhà nghiên cứu Huỳnh Quốc Thắng còn cho rằng: “Khi nói về văn hóa sinh thái
trong mối quan hệ với hoạt động du lịch của một địa phương, quốc gia cụ thể chính là
chúng ta đang đề cập đến nét nổi trội trong các nguồn tài nguyên quan trọng hàng
đầu của địa phương, quốc gia đó (cả về tự nhiên lẫn về nhân văn) gắn với các mục
tiêu, giải pháp để phát triển du lịch theo những định hướng chiến lược….”5
2 Trần Lê Bảo (chủ biên) (2001): Văn hóa sinh thái nhân văn. Nxb Văn hóa Thông tin, Hà
Nội, tr.196.
3 Ngô Đức Thịnh: Văn hóa vùng & phân vùng văn hóa ở Việt Nam. Nxb Trẻ, 2007, trang 11.
4 Huỳnh Quốc Thắng : Văn hóa sinh thái sông, biển & du lịch đồng bằng sông Cửu Long,
Tạp chí Khoa học Xã hội, số 9 – 2011, trang 42.
5 Huỳnh Quốc Thắng: Du lịch cộng đồng với văn hóa sinh thái biển, đảo Việt Nam. Kỷ yếu
hội thảo khoa học Du lịch biển đảo và phát triển bền vững, Khoa Địa lý - Đại học KHXHNV
TPHCM, 2011, trang18-29.
4
Từ những quan điểm trên của các nhà khoa học, có thể thấy rằng: Nghiên cứu
văn hóa sinh thái không chỉ dừng lại ở việc xem xét mối quan hệ biện chứng giữa con
người với môi trường tự nhiên, mà còn phải xem xét cả mối quan hệ biện chứng giữa
con người với con người trong một bối cảnh không gian, thời gian cụ thể. Từ những
khái niệm về văn hóa sinh thái nói chung, có thể hiểu các khái niệm bộ phận như “văn
hóa sinh thái tự nhiên” và “văn hóa sinh thái nhân văn” như sau:
“Văn hóa sinh thái tự nhiên” là mối quan hệ giữa con người với tự nhiên, thể
hiện cách ứng xử trên tinh thần tôn trọng, gìn giữ, và bảo vệ thiên nhiên của con
người.
“Văn hóa sinh thái nhân văn” thể hiện mối quan hệ giữa con người với con
người và giữa con người với xã hội trên tinh thần tôn trọng, gìn giữ và phát huy các
giá trị văn hóa của cộng đồng.
Trên cơ sở tổng hợp những ý kiến, quan điểm về “văn hóa sinh thái” của các nhà
khoa học, chúng tôi rút ra mấy điểm quan trọng sau khi nghiên cứu du lịch dưới góc
độ “văn hóa sinh thái”
- Xem xét dấn ấn của văn hóa trong môi trường tự nhiên.
- Chú ý đến văn hóa nhận thức, ứng xử của con người đối với môi trường tự nhiên và
nhân văn. Ứng xử của con người đối với môi trường tự nhiên và xã hội cần nhận thức
trên tinh thần “tôn trọng lẫn nhau”.
2. Mối quan hệ giữa du lịch với sinh thái tự nhiên và sinh thái nhân văn
Văn hóa sinh thái trong hoạt động du lịch thực chất là mối quan hệ giữa tài
nguyên tự nhiên và tài nguyên nhân văn với hoạt động kinh doanh du lịch. Các nguồn
tài nguyên tự nhiên và tài nguyên nhân văn góp phần mang lại doanh thu lớn cho kinh
doanh du lịch. Vì vậy, các nhà kinh doanh du lịch cần có thái độ ứng xử có văn hóa
với những nguồn tài nguyên này. Gìn giữ, phát triển, khai thác bền vững những nguồn
tài nguyên du lịch là góp phần rất lớn vào việc xây dựng hoạt động kinh doanh du lịch
lâu dài cho doanh nghiệp.
Nói như cách nói của Ingold: “Vũ trụ là một xã hội lớn, trong đó có tương tác
giữa con người có cơ thể (như chúng ta) với con người không cơ thể. Tất cả đều có
tính chủ thể. Nền văn hoá này không chỉ sản sinh ra những hành vi tôn trọng môi tr-
5
ường mà còn sản sinh ra những khối lượng kiến thức về môi trường rất đáng khâm
phục.”6
Văn hóa sinh thái có thể xem là một cách tư duy, một quan điểm ứng xử mới trên
tinh thần tôn trọng môi trường sinh thái tự nhiên và nhân văn. Chính môi trường sinh
thái tự nhiên và nhân văn đã và đang mang lại nguồn lợi lớn cho kinh doanh du lịch,
vì vậy hoạt động kinh doanh du lịch cần có thái độ “biết ơn”, và tôn trọng “chúng”!
Mối quan hệ giữa hoạt động kinh doanh du lịch với sinh thái tự nhiên và nhân văn cần
đứng trên quan điểm “chủ thể/ chủ thể” thay cho cách nghĩ “chủ thể/khách thể”.
Một cách khái quát hơn, mối quan hệ giữa sinh thái tự nhiên-kinh doanh du lịch-
sinh thái nhân văn là hệ thống mối quan hệ: “Tự nhiên-con người-xã hội”. Con người
hay cụ thể hơn là mọi hoạt động có văn hóa của con người chịu sự chi phối bởi hệ
thống “Tự nhiên-xã hội”. Triết học Mác-Lê Nin cũng cho rằng: Con người là một thực
thể thống nhất giữa mặt sinh học và mặt xã hội. Do đó, con người luôn bị quyết định
bởi hệ thống các quy luật tự nhiên như: Sự phù hợp giữa cơ thể với môi trường, di
truyền…và hệ thống các quy luật xã hội như: Mối quan hệ giữa người với người.
Trên quan điểm tiếp cận của chủ nghĩa duy vật biện chứng, chúng ta thấy rằng
mối quan hệ giữa mặt tự nhiên và mặt xã hội của con người cũng giống như “nhu cầu
sinh học và nhu cầu xã hội trong mỗi con người là thống nhất”7. Sinh thái tự nhiên-
cái “tự nhiên thứ nhất” đặt tiền đề cho sinh thái nhân văn hay yếu tố văn hóa, xã hội
của con người hình thành và phát triển, sinh thái nhân văn không thể tồn tại nếu nằm
bên ngoài sinh thái tự nhiên. Sinh thái nhân văn chính là “cái hiện thực bên trên tự
nhiên”8 mà con người tạo ra trong quá trình cải biến giới tự nhiên.
Theo cách tiếp cận của lý thuyết địa văn hóa thì mỗi nền, vùng, miền văn hóa
đều tương ứng với một kiểu sinh thái tự nhiên nhất định, chính môi trường tự nhiên
góp phần rất lớn vào việc hình thành nên văn hóa vùng, miền của các quốc gia, dân
tộc. Cách tiếp cận này, xem văn hóa hay sinh thái nhân văn là kết quả của quá trình
6 Bùi Quang Thắng 2008: 30 thuật ngữ nghiên cứu văn hóa, nguồn
http://www.vanhoahoc.edu.vn/nghien-cuu/ly-luan-van-hoa-hoc/vhh-cac-truong-phai-trao-
luu/1287-bui-quang-thang-nhan-hoc-sinh-thai.html
7 Bộ Giáo Dục và Đào Tạo 2006: Giáo Trình Triết Học Mác- Lê Nin.Nxb Chính Trị- Quốc Gia, trang
389.
8 A.A.RaDuGhin 2004: Tài liệu đã dẫn, trang 132.