1
PHẦN I - ĐẶT VẤN ĐỀ
1. Lý do chọn đề tài.
Ngày 27/7/2018, tại Hà Nội, Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch tổ chức Hội nghị
Bảo vệ và phát huy giá trị di sản văn hóa Việt Nam vì sự phát triển bền vững. Thủ
tướng Nguyễn Xuân Phúc nhấn mạnh: “việc bảo tồn và phát huy di sản không chỉ là
trách nhiệm của Nhà nước mà còn là sự nghiệp của quần chúng và cộng đồng; cần sử
dụng có hiệu quả các nguồn lực xã hội cho bảo vệ và phát huy giá trị di sản, tạo điều
kiện thuận lợi nhất để nhân dân trực tiếp tham gia bảo vệ và phát huy giá trị di sản”.
Thủ tướng khẳng định: “Di sản là báu vật mà thiên nhiên ban tặng cho đất nước, là
kết tinh lao động sáng tạo mà ông cha ta từ đời này qua đời khác đã dày công tạo
dựng. Cái gì cũng có thể xây được, sản xuất được, sáng tác được nhưng di sản thì
không thể tạo ra được”. Vì vậy, cần bảo vệ, giữ gìn, phát huy giá trị của các di tích
lịch sử, di sản văn hóa, nghệ thuật, danh lam thắng cảnh đất nước mà nhân dân đóng
vai trò then chốt trong việc bảo vệ, gìn giữ, lưu truyền và phát huy giá trị các di sản
đó.
Trong chương trình giáo dục phổ thông, Địa lý là môn học có nhiều thuận lợi để
giáo dục cho học sinh tình yêu thiên nhiên, yêu quê hương đất nước. Trong đó các
kiến thức về địa lý địa phương, về các di sản, các danh lam thắng cảnh đóng vai trò
quan trọng. Vì thế, việc dạy học địa lý địa phương gắn với thực tiễn các di sản, danh
lam thắng cảnh tạo điều kiện cho học sinh nâng cao hiểu biết về các di sản có tại quê
hương, địa phương mình; đồng thời giáo dục cho học sinh ý thức gìn giữ, bảo tồn và
phát huy giá trị những di sản văn hóa của quê hương, giúp học sinh tìm hiểu, đánh giá
đúng tiềm năng các điều kiện tự nhiên, tài nguyên thiên nhiên và thực trạng kinh tế -
xã hội của địa phương. Từ đó giúp học sinh định hướng nghề nghiệp, lao động sản
xuất, góp phần xây dựng quê hương, đất nước ngày càng giàu đẹp hơn.
Việc đưa kiến thức địa lý địa phương gắn với thực tiễn các di sản vào dạy học sẽ
góp phần bổ sung kiến thức thực tế về địa phương cho học sinh. Giúp cho học sinh
hiểu về địa phương mình và làm giàu tình yêu quê hương đất nước trong tâm hồn các
em. Tuy nhiên, hiện nay dung lượng kiến thức về địa lý địa phương trong trường phổ
thông vẫn còn chiếm một tỷ lệ rất nhỏ trong chương trình Địa lý THPT. Ngoài các tiết
dạy địa lý địa phương theo quy định trong phân phối chương trình, các thầy (cô) giáo
chưa thường xuyên đưa kiến thức địa lý địa phương, kiến thức về các di sản, các danh
lam thắng cảnh vào bài giảng. Do đó, việc cung cấp và bổ sung kiến thức địa lý địa
phương gắn với các di sản vào dạy học hiện nay là rất cần thiết, góp phần phát triển
kỹ năng học tập, kỹ năng tự lĩnh hội kiến thức cho học sinh.
Theo công văn 3414/ BGDĐT-GDTrH hướng dẫn thực hiện nhiệm vụ giáo dục
trung học 2020 – 2021, Bộ Giáo dục và Đào tạo một lần nữa nhắc đến việc “tiếp tục
2
thực hiện tốt việc sử dụng di sản văn hóa trong dạy học một số môn học phù hợp” đây
cũng là một hình thức dạy học, giáo dục theo định hướng phát triển năng lực học sinh.
Và tại Đại hội Đại biểu Đảng bộ huyện Con Cuông lần thứ XXVII (nhiệm kì 2020 –
2025) vấn đề phát triển du lịch cũng đã được nhấn mạnh: “tập trung phát triển du lịch
sinh thái gắn với du lịch cộng đồng, di sản văn hóa, du lịch mạo hiểm, du lịch văn
hóa”. Theo đó, Con Cuông tiếp tục thực hiện nhiều biện pháp, chỉ đạo quyết liệt hơn
theo tinh thần “làm” du lịch một cách thực chất, hiệu quả và có tính bền vững. Tăng
cường công tác bảo tồn và phát huy giá trị các di sản là một trong những nhiệm vụ
hàng đầu; Bên cạnh đó vấn đề tuyên truyền, quảng bá hình ảnh các di sản, di tích lịch
sử, di tích văn hóa và di sản thiên nhiên của huyện nhà cũng có vai trò rất quan trọng.
Là một người lớn lên và trưởng thành từ mảnh đất Con Cuông, tiếp tục được
phục vụ cho huyện nhà trong ngành giáo dục, bản thân tôi rất tự hào về quê hương và
mong muốn với bộ môn của mình giáo dục cho học sinh tình yêu quê hương thông
qua giáo dục ý thức gìn giữ, bảo tồn và phát huy giá trị các di sản của huyện Con
Cuông, đồng thời nhằm “trang bị cho học sinh những hiểu biết về nơi sinh sống, bồi
dưỡng cho học sinh tình yêu quê hương, ý thức tìm hiểu và vận dụng những điều đã
học để góp phần giải quyết những vấn đề của quê hương” như công văn
3414/BGDĐT-GDTrH (ngày 04/9/2020). Vì vậy, tôi đã chọn đề tài “Giáo dục ý thức
bảo tồn di sản cho học sinh huyện Con Cuông thông qua tổ chức hội thi tìm hiểu
về di sản trong dạy học ngoại khóa Địa lí - THPT” làm sáng kiến kinh nghiệm với
hi vọng đề tài của mình sẽ góp phần làm đẹp thêm quê hương, là tư liệu để đồng
nghiệp tham khảo ứng dụng trên các trường phổ thông của huyện Con Cuông.
2. Mục tiêu và nhiệm vụ nghiên cứu
2.1. Mục tiêu nghiên cứu
Giáo dục tình yêu quê hương đất nước, ý thức gìn giữ, bảo tồn và phát huy giá
trị những di sản của quê hương cho học sinh.
Cung cấp và bổ sung các kiến thức về địa lý địa phương, cũng như các kiến thức
về di sản huyện Con Cuông để giáo viên lựa chọn phương pháp giảng dạy ngoại khóa
địa lý địa phương phù hợp với tình hình và đặc điểm học sinh của đơn vị mà mình
giảng dạy.
2.2. Nhiệm vụ nghiên cứu
Đề tài tập trung vào các nhiệm vụ sau:
- Hệ thống hoá cơ sở lý luận dạy học gắn với bảo tồn di sản, dạy học ngoại khóa.
- Tìm hiểu thực trạng dạy học gắn với di sản trong trường phổ thông.
- Tìm hiểu tổng quan về huyện Con Cuông
3
- Xây dựng hoạt động dạy học ngoại khóa di sản ở huyện Con Cuông trong dạy học
Địa Lý - THPT.
3. Đối tƣợng và phạm vi nghiên cứu
3.1. Đối tượng nghiên cứu
Đề tài nghiên cứu tích hợp kiến thức địa lý địa phương gắn với di sản của
huyện Con Cuông vào dạy học Địa Lý cho học sinh THPT, qua đó giáo dục ý thức
bảo tồn và phát triển di sản cho HS.
3.2. Phạm vi nghiên cứu.
- Đề tài được tổ chức thực nghiệm ở trường THPT Con Cuông và thử nghiệm ở
các trường THPT trên địa bàn huyện Con Cuông, tỉnh Nghệ An.
- Nội dung nghiên cứu: giáo dục bảo tồn, cung cấp thêm một số kiến thức về di
sản huyện Con Cuông. Qua tổ chức hội thi nhằm phát triển một số phẩm chất, năng
lực cho học sinh qua dạy học ngoại khóa Địa lý - THPT.
4. Phƣơng pháp nghiên cứu
a. Phương pháp thu thập tài liệu, kiến thức.
Việc thu thập tài liệu kiến thức phục vụ cho đề tài nghiên cứu thông qua các sách
tham khảo chuyên ngành, các sách báo, tạp chí, các báo cáo khoa học và các trang
Web có kiến thức liên quan đến đề tài. Để đề tài đảm bảo tính khoa học và tính sư
phạm, trong quá trình thu thập tài liệu phải chú ý đến tính chính xác, tính vừa sức và
phải lựa chọn sắp xếp sao phù hợp với thời gian của khung phân phối chương trình.
b. Phương pháp tham quan khảo sát thực tế.
Tổ chức cho học sinh đi tham quan, khảo sát thực tế tại một số địa điểm. Với
phương pháp này giúp học sinh có được các kiến thức cơ bản về các di sản trên địa
bàn huyện, đồng thời thông qua phương pháp này giúp giáo viên tổ chức đánh giá
việc thu thập và nắm các kiến thức về di sản của học sinh tốt hơn.
5. Đóng góp của đề tài
- Bổ sung và làm sáng tỏ được cơ sở lí luận và thực tiễn về giáo dục di sản và
dạy học ngoại, vận dụng chúng vào nghiên cứu ở huyện Con Cuông, tỉnh Nghệ An.
- Đánh giá được thực trạng dạy học ngoại khóa di sản trong trường THPT huyện
Con Cuông, tỉnh Nghệ An.
- Đề xuất được quy trình, cách thức tổ chức hội thi tìm hiểu về di sản trong hoạt
động ngoại khóa Địa lí ở trường THPT.
4
- Tổ chức hoạt động ngoại khóa di sản, góp phần nâng cao ý thức và phát triển
kĩ năng sống cho học sinh THPT huyện Con Cuông, tỉnh Nghệ An.
- Tăng cường công tác giáo dục địa phương trong chương trình môn Địa lí.
6. Tính mới của đề tài
Hoạt động ngoại khóa môn địa lí là vấn đề không còn thực sự mới, tuy nhiên
bằng hình thức tổ chức hội thi để đưa các kiến thức địa lí địa phương, khéo léo lồng
ghép quảng bá hình ảnh địa phương thông qua đó học sinh có thể thấy được động lực
phát triển ngành du lịch nói riêng và kinh tế - xã hội địa phương nói chung lại là một
hình thức dạy học mới, mục đích đưa hoạt động ngoại khóa chuyển mạnh sang hướng
hoạt động trải nghiệm cho học sinh, học sinh sẽ hứng thú hơn, yêu thích hơn môn địa
lí, đồng thời phát huy được phẩm chất năng lực học sinh. Trước hết là biết yêu quê
hương và có trách nhiệm với các di sản của quê hương mình.
5
PHẦN II: NỘI DUNG
CHƢƠNG 1: CƠ SỞ LÝ LUẬN VÀ CƠ SỞ THỰC TIỄN
1.1. Cơ sở lý luận của đề tài
1.1.1. Khái niệm di sản
1.1.1.1. Di sản thiên nhiên
Theo Công ước Di sản thế giới thì di sản thiên nhiên là:
- Các đặc điểm tự nhiên bao gồm các hoạt động sáng tạo vật lý hoặc sinh học
hoặc các nhóm các hoạt động kiến tạo có giá trị nổi bật toàn cầu xét theo quan điểm
thẩm mỹ hoặc khoa học.
- Các hoạt động kiến tạo địa chất hoặc địa lý tự nhiên và các khu vực có ranh
giới được xác định chính xác tạo thành một môi trường sống của các loài động thực
vật đang bị đe dọa có giá trị nổi bật toàn cầu xét theo quan điểm khoa học hoặc bảo
tồn.
- Các địa điểm tự nhiên hoặc các vùng tự nhiên được phân định rõ ràng, có giá
trị nổi bật toàn cầu về mặt khoa học, bảo tồn hoặc thẩm mỹ.
1.1.1.2. Di sản văn hóa
- Di sản văn hóa Việt Nam bao gồm di sản văn hóa phi vật thể và di sản văn
hóa vật thể là sản phẩm tinh thần, vật chất có giá trị lịch sử, văn hóa, khoa học, được
lưu truyền từ thế hệ này qua thế hệ khác.
- Là những giá trị kết tinh từ sự sáng tạo văn hoá của cộng đồng 54 dân tộc anh
em.
- Được sáng tạo từ việc học hỏi, giao lưu và kế thừa từ các nền văn hoá và văn
minh của nhân loại.
- Đang được bảo tồn và phát huy trong đời sống của cộng đồng các dân tộc Việt
Nam.
a) Di sản văn hóa vật thể
- Là sản phẩm vật chất có giá trị lịch sử, văn hóa, khoa học, bao gồm :
+ Di tích lịch sử - văn hóa là công trình xây dựng, địa điểm và các di vật, cổ
vật, bảo vật quốc gia thuộc công trình, địa điểm đó có giá trị lịch sử, văn hóa, khoa
học.
+ Danh lam thắng cảnh là cảnh quan thiên nhiên hoặc địa điểm có sự kết hợp
giữa cảnh quan thiên nhiên với công trình kiến trúc có giá trị lịch sử thẩm mỹ, khoa
học.