1
SỞ GIÁO DỤC VÀ ĐÀO TẠO NGHỆ AN
TRƢỜNG THPT QUỲNH LƢU I
ĐỀ TÀI
SÁNG KIẾN KINH NGHIỆM
Nội dung đề tài:
Giáo dục ý thức bảo tồn và phát huy các giá trị di sản văn hóa dân tộc cho
học sinh THPT qua hoạt động trải nghiệm
về tác phẩm “Chữ người tử tù”
Nhóm giáo viên thực hiện:
Đặng Thị Thu Hiền - SĐT: 0914.640.707
Nguyễn Thị Lệ Quyên - SĐT: 0972.492.732
Phạm Thị Thanh Giang - SĐT: 0989.946.652
Đơn vị công tác : Trƣờng THPT Quỳnh Lƣu I.
Tổ chuyên môn : Văn-Anh
Bộ môn: Ngữ văn
Năm học : 2021 – 2022
2
PHẦN I. ĐẶT VẤN ĐỀ
I. LÝ DO CHỌN ĐỀ TÀI
Nhƣ chúng ta đã biết, văn hóa là một phạm trù rất rộng, có thể đƣợc hiểu
dƣới nhiều góc độ khác nhau với nhiều cách tiếp cận khác nhau, rất phong phú, đa
dạng. Đến nay, trên thế giới có tới gần 200 định nghĩa khác nhau về văn hóa.
Nhƣng dù nhìn nhận theo góc độ nào thì “Khi đã nói đến văn hóa là nói đến những
gì là tinh hoa, tinh túy nhất, được chưng cất, kết tinh, hun đúc thành những giá trị
tốt đẹp, cao thượng, đặc sắc nhất, rất nhân văn, nhân ái, nhân nghĩa, nhân tình,
tiến bộ… Còn những gì xấu xa, việc làm ti tiện, đớn hèn, những hành động phi
pháp, bỉ ổi... là vô văn hóa, phi văn hóa, phản văn hóa. Hạnh phúc của con người
không phải chỉ ở chỗ nhiều tiền, lắm của, ăn ngon, mặc đẹp, mà còn ở sự phong
phú về tâm hồn, được sống giữa tình thương và lòng nhân ái, lẽ phải và công
bằng” (Dẫn theo phát biểu của Tổng Bí thƣ Nguyễn Phú Trọng tại Hội nghị Văn
hóa toàn quốc, ngày 25 tháng 11 năm 2021)
Nhƣ vậy, bảo tồn, phát huy các giá trị văn hóa truyền thống, tiếp thu tinh
hoa văn hóa nhân loại, đồng thời nâng cao chất lƣợng, hiệu quả sáng tạo các giá trị
văn hóa mới là một trong những vấn đề quan trọng, cấp bách trong thời đại ngày
nay. Đặc biệt là khi toàn cầu hóa đã và đang tạo nên xu thế hội nhập quốc tế ngày
càng sâu rộng trên mọi lĩnh vực của đời sống xã hội. Hội nhập quốc tế tạo ra nhiều
cơ hội phát triển nhƣng cũng chứa đựng nhiều thách thức, trong đó có thách thức
về giữ gìn và phát huy bản sắc của các dân tộc. Nhằm góp phần giáo dục toàn diện
học sinh, hình thành và nâng cao ý thức trân trọng, giữ gìn, phát huy những giá trị
của di sản văn hóa lâu đời của dân tộc cho thế hệ trẻ, ngành giáo dục đã nỗ lực đƣa
các nội dung về di sản văn hóa vào giảng dạy bằng nhiều phƣơng thức. Tiêu biểu
là các phƣơng thức sau: lồng ghép nội dung dạy học di sản văn hóa vào các môn
học và hoạt động giáo dục trong chƣơng trình giáo dục phổ thông; xây dựng kế
hoạch và tổ chức dạy học, các hoạt động văn hóa, văn nghệ, thể dục thể thao có
chủ đề liên quan đến di sản; tổ chức chăm sóc các di tích, các hoạt động giáo dục
tại di tích; hình thức tổ chức giáo dục khá đa dạng: trên lớp, hoạt động ngoại khóa,
học tại nơi có di sản, tham quan trải nghiệm di sản văn hóa...
Tuy nhiên, việc giáo dục ý thức bảo tồn và phát huy giá trị di sản văn hóa
dân tộc trong các nhà trƣờng phổ thông hiện nay thực sự vẫn chƣa đƣợc thực hiện
đồng đều cũng nhƣ chƣa đƣợc quan tâm đúng mức. Đặc biệt là giáo viên chƣa chú
trọng cho học sinh đƣợc trải nghiệm và sáng tạo sản phẩm học tập liên quan đến
các di sản văn hóa địa phƣơng nơi các em cƣ trú. Trƣớc thực tiễn dạy học đó,
chúng tôi đã trăn trở và tìm tòi, nghiên cứu hình thức giáo dục học sinh ý thức bảo
tồn và phát huy di sản văn hóa một cách hiệu quả, góp phần đổi mới phƣơng pháp
dạy học phù hợp bối cảnh xã hội. Vì những lí do trên, chúng tôi đã tiến hành
nghiên cứu và áp dụng đề tài: Giáo dục ý thức bảo tồn và phát huy các giá trị di
sản văn hóa dân tộc cho học sinh THPT qua hoạt động trải nghiệm về tác phẩm
“Chữ người tử tù”.
3
II. MỤC ĐÍCH, PHẠM VI, PHƢƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU
1. Mục đích nghiên cứu
- Nắm đƣợc thực trạng về ý thức bảo tồn và phát huy giá trị di sản văn hóa
của học sinh ở trƣờng THPT Quỳnh Lƣu 1.
- Trình bày giải pháp giáo dục ý thức bảo tồn và phát huy giá trị di sản văn
hóa dân tộc thông qua các hoạt động trải nghiệm về tác phẩm Chữ người tử tù.
- Giúp GV- HS ở trƣờng THPT Quỳnh Lƣu 1 nói riêng, và GV- HS THPT
nói chung nâng cao chất lƣợng dạy học môn Ngữ văn, gắn văn học với đời sống,
phù hợp với xu thế dạy học hiện đại.
2. Phạm vi nghiên cứu
Dựa trên nghiên cứu thực trạng nhận thức của học sinh khối 11 Trƣờng
THPT Quỳnh Lƣu 1 về vấn đề di sản văn hóa dân tộc, để từ đó đề xuất những biện
pháp giáo dục hữu hiệu, phù hợp với đối tƣợng, giúp các em có ý thức bảo tồn và
phát huy các giá trị di sản văn hóa quí báu của địa phƣơng và của nƣớc nhà.
3. Phƣơng pháp nghiên cứu
- Phƣơng pháp nghiên cứu lí luận
- Phƣơng pháp phân tích tổng hợp
- Phƣơng pháp điều tra, khảo sát
- Phƣơng pháp thống kê, so sánh
- Phƣơng pháp thực nghiệm sƣ phạm….
4
PHẦN II. NỘI DUNG
I. CƠ SỞ CỦA ĐỀ TÀI
1. Cơ sở lí luận
1.1. Về vấn đề di sản văn hóa
1.1.1 Khái niệm di sản văn hóa
Di sản văn hóa Việt Nam bao gồm di sản văn hóa phi vật thể và di sản văn
hóa vật thể (bao gồm di sản văn hóa và di sản thiên nhiên) là sản phẩm tinh thần,
vật chất có giá trị lịch sử, văn hóa, khoa học, đƣợc lƣu truyền từ thế hệ này qua thế
hệ khác.
1.1.2. Đặc điểm của di sản văn hóa Việt Nam
Di sản văn hóa Việt Nam là những giá trị kết tinh từ sự sáng tạo văn hóa của
cộng đồng 54 dân tộc, trải qua một quá trình lịch sử lâu đời, đƣợc trao truyền, kế
thừa và tái sáng tạo từ nhiều thế hệ cho tới ngày nay. Di sản văn hóa Việt Nam là
bức tranh đa dạng văn hóa, là tài sản quý giá của cộng đồng các dân tộc Việt Nam
và là một bộ phận của di sản văn hóa nhân loại. Di sản văn hóa Việt Nam có vai trò
to lớn trong sự nghiệp dựng nƣớc và giữ nƣớc của nhân dân ta.
Di sản văn hóa Việt Nam là những giá trị sáng tạo từ việc học hỏi, giao lƣu
và kế thừa từ các nền văn hóa và văn minh của nhân loại. Những giá trị đó là sự kết
hợp nhuần nhuyễn giữa văn hóa và văn minh của nhân loại với nền văn hóa bản địa
lâu đời của các dân tộc Việt Nam.
Di sản văn hóa Việt Nam, đặc biệt là di sản văn hóa phi vật thể có sức sống
mạnh mẽ, đang đƣợc bảo tồn và phát huy trong đời sống của cộng đồng các dân
tộc Việt Nam. Nhà nƣớc Cộng hòa xã hội chủ nghĩa Việt Nam bảo vệ và phát huy
giá trị di sản văn hóa thông qua Luật di sản văn hóa năm 2001 (có hiệu lực từ
01/01/2002), đƣợc sửa đổi, bổ sung năm 2009.
1.1.3. Phân loại di sản
Di sản văn hóa Việt Nam đƣợc chia thành hai loại: Di sản văn hóa vật thể và
di sản văn hóa phi vật thể.
Di sản văn hóa vật thể là sản phẩm vật chất có giá trị lịch sử, văn hóa, khoa
học, bao gồm : di tích lịch sử - văn hóa ; danh lam thắng cảnh ; di vật ; cổ vật ; bảo
vật quốc gia.
Di sản văn hóa phi vật thể là sản phẩm tinh thần gắn với cộng đồng hoặc cá
nhân, vật thể và không gian văn hóa liên quan, có giá trị lịch sử, văn hóa, khoa học,
thể hiện bản sắc của cộng đồng, không ngừng đƣợc tái tạo và đƣợc lƣu truyền từ
thế hệ này sang thế hệ khác bằng truyền miệng, truyền nghề, trình diễn và các hình
thức khác. Di sản văn hóa phi vật thể bao gồm: tiếng nói, chữ viết của các dân tộc
Việt Nam ; ngữ văn dân gian, nghệ thuật trình diễn dân gian ; tập quán xã hội ; lễ
hội truyền thống ; nghề thủ công truyền thống ; tri thức dân gian.
5
1.2. Về vấn đề tổ chức hoạt động trải nghiệm sáng tạo
1.2.1. Khái niệm: Hoạt động học tập trải nghiệm sáng tạo trong nhà trƣờng
phổ thông đƣợc
hiểu là “các hoạt động giáo dục thực tiễn đƣợc tiến hành song
song với hoạt động
dạy học trong nhà trƣờng. Hoạt động trải nghiệm sáng tạo là
một bộ phận của quá
trình giáo dục, đƣợc tổ chức ngoài giờ học các môn văn hóa
trên lớp và có mối
quan hệ bổ sung, hỗ trợ cho hoạt động dạy học. Thông qua các
hoạt động thực
hành, những việc làm cụ thể và các hành động của học sinh, hoạt
động trải nghiệm
sáng tạo sẽ khai thác kinh nghiệm của mỗi cá nhân, tạo cơ hội
cho các em vận dụng
một cách tích cực những kiến thức đã học vào thực tế và
đƣa ra đƣợc những sáng
kiến của mình, từ đó phát huy và nuôi dƣỡng tính sáng
tạo của mỗi cá nhân của học
sinh”.
Hoạt động học tập trải nghiệm sáng tạo còn đƣợc hiểu là “hoạt động giáo
dục,
trong đó, từng cá nhân học sinh đƣợc trực tiếp hoạt động thực tiễn trong môi
trƣờng nhà trƣờng cũng nhƣ môi trƣờng gia đình và xã hội dƣới sự hƣớng dẫn và
tổ
chức của nhà giáo dục, qua đó phát triển tình cảm, đạo đức, phẩm chất nhân
cách,
các năng lực…, từ đó tích luỹ kinh nghiệm riêng cũng nhƣ phát huy tiềm
năng năng
sáng tạo của cá nhân mình”.
1.2.2. Đặc điểm của hoạt động trải nghiệm sáng tạo
Hoạt động trải nghiệm sáng tạo có nội dung rất đa dạng và mang tính
tích hợp kiến thức, kĩ năng của nhiều môn học, nhiều lĩnh vực học tập và giáo
dục nhƣ : giáo dục đạo đức, giáo dục trí tuệ, giáo dục kĩ năng sống, giáo dục
giá trị sống, giáo dục truyền thống (trong đó có giáo dục di sản văn hóa), giáo
dục thẩm mĩ, giáo dục thể chất, giáo dục lao động, giáo dục an toàn giao thông,
giáo dục môi trƣờng, giáo dục phòng chống ma túy, giáo dục phòng chống
HIV/AIDS và tệ nạn xã hội, giáo dục các phẩm chất ngƣời lao động, nhà
nghiên cứu,... Điều này giúp cho các nội dung thiết thực hơn, gần gũi với cuộc
sống thực tế hơn, đáp ứng đƣợc nhu cầu hoạt động của học sinh, giúp các em
vận dụng vào trong thực tiễn cuộc sống một cách dễ dàng, thuận lợi hơn.
1.2.3. Một số hình thức hoạt động trải nghiệm sáng tạo
Hoạt động trải nghiệm sáng tạo đƣợc tổ chức dƣới nhiều hình thức khác
nhau nhƣ trò chơi, hội thi, diễn đàn, giao lƣu, tham quan dã ngoại, sân khấu
hóa (kịch, thơ, hát, múa rối, tiểu phẩm...), thể dục thể thao, câu lạc bộ, tổ chức
các ngày hội, các công trình nghiên cứu khoa học kĩ thuật... Mỗi một hình thức
trên đều tiềm tàng trong nó những khả năng giáo dục nhất định.
Hoạt động trải nghiệm sáng tạo có thể tổ chức tại nhiều địa điểm khác
nhau ở trong hoặc ngoài nhà trƣờng nhƣ : lớp học, thƣ viện, phòng đa năng,
phòng truyền thống, sân trƣờng, công viên, vƣờn hoa, viện bảo tàng, các di tích
lịch sử và văn hóa, các danh lam thắng cảnh, các công trình công cộng, các nhà
nghệ nhân, các làng nghề, cơ sở sản xuất,... hoặc ở các địa điểm khác ngoài
nhà trƣờng có liên quan đến chủ đề hoạt động.