41
nguyên thủy, sau này cải tiến thành những phương tiện chuyên môn. Cung tên nguyên
là một công cụ lao động của người nguyên thủy dùng để săn bắn thú rừng, kiếm thức
ăn nuôi sống con người. Nhưng vì cũng có tính hấp dẫn và có thể dùng để giải trí nhất
định nên đến khi con người không cần cách thức sắn bắn này để kiếm sống nữa thì nó
vẫn được bảo tồn dưới hình thức rèn luyện thân thể, một môn thể thao. Tuy vậy, cũng
không phải bất cứ động tác với công cụ lao động nào đều có thể chuyển hóa thành các
phương tiện.
Phương tiện TDTT cũng được chuyển hóa từ các kỹ năng và vũ khí quân sự. Theo
tiến trình lịch sử, các động tác kỹ thuật quân sự với vũ khí thông thường được chuyển
hóa thành các phương tiện TDTT, trong đó có các môn thể thao. Võ Tây Sơn nổi tiếng
ngày nay chủ yếu được phát triển mạnh từ cuộc khởi nghĩa và đại phá quân Thanh của
nghĩa quân Quang Trung.
Phương tiện TDTT cũng được bắt nguồn từ sự qui cách hóa những kỹ năng sinh hoạt
thường ngày. Những kỹ năng trên rất đa dạng: như đi, chạy, nhảy, ném… còn có leo,
trèo, bò, mang vật nặng… Con người đã cải tiến, qui cách hóa những kỹ năng đó, đồng
thời còn sáng tạo thêm hàng loạt phương tiện chuyên môn để rèn luyện thể lực, nâng cao
năng lực thích ứng của họ. Ví dụ các môn thi chạy 3000 mét vượt vật cản hoặc vượt rào
cũng là hệ quả qui cách hóa các động tác vận động vượt vật cản hàng ngày.
Phương tiện TDTT cũng được chuyển hóa từ những hoạt động vui chơi giải trí
Bản thân hoạt động TDTT, đặc biệt TDTT hiện đại, có một phần quan trọng và có
tác dụng rất rõ về việc này. Không ít phương tiện bắt nguồn từ những hoạt động đó
như đánh cờ, chơi bài, câu cá, nhảy múc… Đó vừa là hoạt động giải trí cao cấp vừa là
phương tiện TDTT.
42
- Các phương tiện mô phỏng các động tác của động vật. Con người đã dùng các
động tác và hình thức vận động của chúng để nâng cao sức khỏe, năng lực vận động,
đặc biệt là tố chất nhanh nhẹn, khéo léo… Hơn 1000 năm trước đây, y học phương
Đông đã sáng tạo nên ngũ cầm hí (hình 7), và ngày nay còn lưu truyền rộng rãi hầu
(khỉ) quyềøn, xà (rắn) quyền, hổ quyền, lộc (hươu) quyền, hùng (gấu) quyền… Các kỹ
thuật bơi bướm, bơi den-phin, bơi ếch… cũng vậy. Ngày nay, theo sự phát triển của
phỏng sinh học hiện đại, càng có nhiều phương tiện TDTT phỏng sinh ra đời.
- Con người luôn tiếp xúc và bị tự nhiên thách thức. Chinh phục và cải tạo tự nhiên
là sứ mạng và hầu như đã trở thành đặc điểm bẩm sinh của con người. Tinh thần đó
cũng thể hiện trong hoạt động TDTT. Con người đã và đang sáng tạo nhiều phương
tiện để chinh phục tự nhiên (như leo núi, trượt băng, tuyết, vượt biển…). Cuộc sống
hiện đại ngày càng nâng cao và phát triển, con người không chỉ chinh phục tự nhiên
mà còn đi sâu rộng vào thế giới tự nhiên bao la. Chính vì vậy mà các hoạt động du
lịch, dã ngọai, tham quan… ngày càng phát triển.
Phương tiện cũng phát triển theo sự phát triển của xã hội, nhu cầu của con người.
Sự phát triển của khoa học và công nghệ nói chung và TDTT đã thúc đẩy ra đời ngày
càng nhiều những phương tiện phong phú và hấp dẫn, có thể phát huy tiềm năng cao
hơn của con người cũng như hình thành một hệ thống phương tiện rõ nét và đặc sắc.
Ví dụ, nhờ công nghiệp mô tô, xe hơi phát triển nên ngoài những môn thể thao đua xe
truyền thống (xe ngựa, xe đạp), loài người còn có thêm hai môn thể thao đua xe bằng
43
các phương tiện ấy. Ngày nay, có nhiều phương tiện và môn nghệ thuật giao kết với
nhau (trượt băng nghệ thuật, bơi nghệ thuật, ba lê trên băng...) làm tăng thêm tính hấp
dẫn, đa dạng và ra đời thêm nhiều phương tiện mới. Cũng có các phương tiện mới sản
sinh từ việc giao kết các môn thể thao cũ với nhau: bóng rổ trên nước, khúc côn cầu
trong nước, đi bộ trong nước… Có môn thể thao đã được phát triển sang cho cả các
đối tượng khác: bóng đá nữ, maraton nữ, khúc côn cầu nữ… Đồng thời, có một số môn
được thực tế chứng minh không có lợi cho sức khỏe hoặc tác dụng rèn luyện thấp nên
bị hạn chế hoặc bị đào thải. Ví dụ như môn đấm võ tay không.
Việc nghiên cứu sự ra đời, phát triển và đặc điểm của phương tiện TDTT giúp ta
chủ động sáng tạo và sử dụng những phương tiện mới phù hợp với điều kiện địa lý,
truyền thống văn hóa, đáp ứng nhu cầu của nhân dân, làm cho sinh hoạt văn hóa thêm
phong phú cùng góp phần giao lưu với các dân tộc khác. Mặt khác, chúng ta cũng cố
gắng tiếp thu những phương tiện có giá trị của các nước khác để sử dụng và hoàn thiện
cho chính mình.
1.2. Phân loại các phương tiện TDTT
Các phương tiện TDTT do loài người sáng tạo nên từ xưa đến nay ít nhất có đến
hàng trăm, khó có thể kể hết. Nhưng do nguyên tắc và cách thức phân loại khác nhau
nên hệ quả không giống nhau. Dưới đây sẽ căn cứ vào mục đích và nhiệm vụ chủ yếu
trong hoạt động TDTT mà phân ra thành 5 loại:
Thứ nhất là loại các phương tiện rèn luyện sức khỏe là chính. Mục đích của chúng
là rèn luyện sức khỏe (thân thể), hồi phục và phòng bệnh. Những động tác của các
phương tiện này tương đối đơn giản, nhẹ nhàng. Ví dụ như đi bộ hay chạy vì sức khỏe,
những bài tập thể dục (tay không hoặc với dụng cụ), dưỡng sinh vì sức khỏe (thể dục
sáng, thể dục giữa giờ, thể dục sản xuất, khí công, thái cực quyền, yoga…). Những
phương tiện này được sử dụng rộng rãi hàng ngày trong hoạt động TDTT quần chúng.
Thứ hai là loại phương tiện thẩm mỹ là chính. Mục đích chính ở đây không phải là
để khỏe mà để đẹp. Theo sự phát triển của xã hội, con người không chỉ muốn mình
khỏe mạnh, không có bệnh mà phải đẹp, đẹp hơn về hình thể, tư thái, động tác, hành
vi. Từng người và xã hội đều cần như thế. Hiện nay, phong trào tập thể dục thẩm mỹ ở
nước ta và trên thế giới đang phát triển rất mạnh.
Các phương tiện loại này tương đối nhiều, giúp con người thêm đẹp, linh hoạt,
uyển chuyển và cân xứng. Trong thể dục nghệ thuật, thể dục thẩm mỹ, trượt băng nghệ
thuật…những động tác này đã rất đẹp. Qua hoạt động này, còn có thể bồi dưỡng năng
lực thẩm mỹ và tự thể hiện cái đẹp hình thể, tư thế và động tác của mình.
44
Muốn cho có thể hình và động tác mạnh đẹp, phải sử dụng một số phương tiện để
tập về sức mạnh và kỹ xảo nhất định (tập tạ đòn, tạ tay, xà đơn, xà kép…). Nam muốn
có hình thể nở nang theo hình tam giác ngược càng cần những phương tiện đó. Ngày
nay, máy tập tổng hợp, đặc biệt về sức mạnh không chỉ dùng cho vận động viên mà cả
người tập bình thường (hình 8).
Loại phương tiện thứ ba chủ yếu để vui chơi, giải trí, thư giãn, nghỉ ngơi tích cực.
Loại này có tính hấp dẫn và tác dụng thư giãn, thả lỏng cao. Qua hoạt động này, con
người có thể giải trừ các căng thẳng, mệt mỏi do lao động, học tập … thường ngày gây
nên, điều hòa cho “khí huyết lưu thông, tinh thần đầy đủ”. Loại phương tiện này còn
có thể chia ra thành hai loại nhỏ hơn: tự giải trí và dịch vụ giải trí. Trong xã hội hiện
đại, các phương tiện rất đa dạng, nhiều chủng loại được đông đảo nhân dân các lứa
tuổi, giới tính yêu thích rộng rãi (đánh cờ, du ngoạn, chơi bi-a, đánh gôn, câu cá …).
Những năm gần đây, xuất hiện càng nhiều các phương tiện và hình thức rèn luyện thân
thể dựa trên điện cơ hóa hoạt động này. Có thể thấy rõ điều này trong các công viên
giải trí hiện đại và các cửa hàng dụng cụ TDTT (xe điện, máy bay, mô hình hàng
không – hàng hải, máy tập có gắn máy tính…), nhờ đó đã đem lại cho con người bao
niềm vui vừa thông thường vừa diệu kỳ cả về thể chất lẫn trí tuệ.
Thứ tư là loại phương tiện thể thao thi đấu. Mục đích chính là nâng cao năng lực
thi đấu thể thao cả về trí lực và thể lực, lập được thành tích, kỷ lục xuất sắc trong thi
đấu, bồi dưỡng tinh thần đua tranh ngoan cường, thích ứng với xã hội hiện đại. Loại
phương tiện này có tính đua tranh cao, cường độ và độ khó lớn, yêu cầu tương đối cao
về kỹ thuật. Các môn thể thao đều thuộc về loại này.
Loại thứ năm là các phương tiện có tính chất mạo hiểm. Mục đích chính không
phải là sức khỏe, thẩm mỹ mà là rèn luyện năng lực thể chất, lòng quả cảm, thỏa mãn
như cầu mạo hiểm, sáng tạo kỳ tích của con người. Nói cho cùng, sự phát triển của xã
hội và nhân loại phụ thuộc vào trình độ phát huy tiềm năng của con người và chinh
phục không gian vũ trụ. Nhưng đó phải là một quá trình thăm dò phức tạp và gian khổ
(thậm chí có cả hy sinh). Những năm gần đây, xuất hiện càng nhiều những phương
tiện theo hướng đó: một mình điều khiển tàu dùng điện mặt trời để vượt đại dương;
45
dùng khinh khí cầu bay vòng quanh thế giới; ngồi xe trượt tuyết do chó kéo vượt qua
Bắc cực; nhảy xuống sông – biển từ những vách núi, cầu cao; nhảy dù ở độ càng cao
và mở dù ở độ càng thấp …
V. NHỮNG PHƯƠNG TIỆN TDTT THƯỜNG DÙNG
Các phương tiện cũng là tài sản văn hóa do con người sáng tạo ra. Căn cứ vào nội
dung, đặc điểm, ta có thể phân các phương tiện thường dùng các môn trò chơi, thể dục
(theo nghĩa hẹp), dã ngoại, các môn TDTT cổ truyền (như võ dưỡng sinh).
1. Trò chơi
Nó xuất hiện từ thuở ban đầu của xã hội loài người và đã thành phương tiện TDTT.
Ngay từ thời A-ten, Spác-tơ đã có những trò chơi như đánh vòng, ngựa gỗ, bập bềnh…
Người lớn đã dùng trò chơi để truyền thụ cho trẻ con những kinh nghiệm lao động,
hoạt động xã hội. Trò chơi cũng phản ánh phương thức sinh hoạt của xã hội ở một
chừng mực nào đó. Có thể thấy rất rõ dấu ấn qua nhiều trò chơi điện tử, cơ điện có qui
mô lớn gắn liền với sự phát triển khoa học kỹ thuật mới của xã hội tin học hiện đại.
1.1. Bản chất xã hội và đặc điểm của trò chơi
Trò chơi là một hoạt động có ý thức và mục đích. Loại trò chơi nào cũng vậy, cho
dù là truyền thụ những kỹ năng lao động, sinh hoạt hoặc phát triển thể lực và trí lực
hay rèn luyện sức khỏe, vui chơi giải trí. Vì trò chơi là một hoạt động có ý thức nên
trong quá trình chơi con người có thể sáng tạo, cải tiến nội dung, cách thức, qui tắc
chơi, vừa truyền thụ kinh nghiệm chơi vừa không ngừng sáng tạo trò chơi mới. Ở đây,
hệ thống tín hiệu thứ hai có tác dụng quan trọng. Theo ý nghĩa trên, chỉ có loài người
mới có tổ chức này. Động vật tuy rằng cũng có lúc “quẩng rỡn” như hoạt động vui
chơi của người, nhưng đó chỉ là hoạt động bản năng, vô thức, khác về bản chất với trò
chơi của con người.
Trò chơi còn có đặc điểm hư cấu, giả định và phi sản xuất. Trong hoạt động vui
chơi, con người có thể đóng các nhân vật (vai) khác nhau trong xã hội. Đặc điểm phi
sản xuất thể hiện chủ yếu ở chỗ người chơi không nhằm mục đích sinh lợi. Ngoài vui
chơi ra, nó không sản sinh giá trị thực dụng nào khác. Chơi sát phạt nhau không còn là
chơi nữa. Từ điển bách khoa toàn thư của Liên Xô cũ (1972) và Từ điển bách khoa
toàn thư của thế giới của Pháp (1992) đã gặp nhau ở chỗ coi “trò chơi là một hoạt động
thoát khỏi những toan tính kiếm sống, sinh lợi của đời thường…” và động cơ hoạt
động lại nhằm thỏa mãn nhu cầu chính ngay bằng và trong hoạt động chơi đó. Đáng
tiếc trong ngôn ngữ của ta chưa có một từ chuyên chỉ sự chơi bằng các trò chơi. Từ đá
bóng, đánh cờ cho đến đánh đàn, tỉa hoa, nuôi chim, thả cá, đi dạo, ngắm trăng, uống
trà… đều gọi là chơi. Chính do đặc điểm này nên người chơi thường không cần chuẩn
bị nhiều lâu cho cuộc chơi. Nếu chơi thật sự con người sẽ tạm thời thoát khỏi những lo
toan, căng thẳng của đời thường, từ đó có tác dụng giải trí, hồi phục cả về thể chất lẫn
tinh thần.
Trò chơi còn có tính đua tranh và tình tiết nhất định. Cũng chính nhờ đó mà làm
tăng thêm tính hấp dẫn, vui thích của trò chơi. Đồng thời, trò chơi nào cũng phải tuân
theo một yêu cầu, qui tắc nhất định. Bản thân qui tắc bao giờ cũng có tác dụng chế
ước, giáo dục nhất định. Qua đó, có thể điều chỉnh quan hệ giữa những người chơi, sao
cho cuộc chơi tiến hành được công bằng, an toàn và thuận lợi.
Nếu xét trò chơi là một hoạt động thân thể của con người (tức trò chơi vận động)
thì giữa nó với lao động chân tay (thể lực) có mối quan hệ tương hỗ vừa có chỗ giống
nhau, vừa có chỗ khác nhau. Trong hình 9 và bảng 3 dưới đây, chỗ giao nhau chính là