Trường Đại học Nông Lâm Tp. HCM Khoa Cơ khí - Công nghệ
Giáo trình Nguyên Lý Máy
0
ĐẠI HỌC NÔNG LÂM TP. HCM
KHOA CƠ KHÍ – CÔNG NGHỆ
GIÁO TRÌNH
NGUYÊN LÝ MÁY
PHẦN 1 – BÀI GIẢNG
VƢƠNG THÀNH TIÊN - TRƢƠNG QUANG TRƢỜNG
Tp. HCM 2012
Trường Đại học Nông Lâm Tp. HCM Khoa Cơ khí - Công nghệ
Giáo trình Nguyên Lý Máy
1
MỤC LỤC
Chƣơng mở đầu: Giới thiệu môn học .................................................................................................. 3
1. VỊ TRÍ MÔN HỌC ...................................................................................................................... 3
2. ĐỐI TƢỢNG NGHIÊN CỨU ..................................................................................................... 3
3. NỘI DUNG MÔN HỌC .............................................................................................................. 4
4. PHƢƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU ............................................................................................... 4
5. GIỚI THIỆU TÀI LIỆU .............................................................................................................. 4
Phần I: CẤU TẠO và ĐỘNG HỌC CƠ CẤU ......................................................................................... 5
Chƣơng 1: Cấu tạo và phân loại cơ cấu ............................................................................................... 5
1. NHỮNG KHÁI NIỆM CƠ BẢN ................................................................................................. 5
2. BẬC TỰ DO CƠ CẤU ................................................................................................................ 9
3. PHÂN TÍCH CẤU TẠO CƠ CẤU THANH PHẲNG .............................................................. 12
4. THAY THẾ KHỚP CAO bằng KHỚP THẤP .......................................................................... 15
Chƣơng 2: Phân tích động học .......................................................................................................... 16
1. NỘI DUNG và Ý NGHĨA của NGHIÊN CỨU ĐỘNG HỌC ................................................... 16
2. BÀI TOÁN XÁC ĐỊNH VỊ TRÍ CỦA CƠ CẤU ...................................................................... 16
3. XÁC ĐỊNH VẬN TỐC, GIA TỐC (bằng phƣơng pháp vẽ) ..................................................... 17
4. GIỚI THIỆU PHƢƠNG PHÁP GIẢI TÍCH ............................................................................. 22
5. GIỚI THIỆU PHƢƠNG PHÁP ĐỒ THỊ................................................................................... 22
6.GIỚI THIỆU PHƢƠNG PHÁP HOẠ ĐỒ PHÂN TÍCH ĐỘNG HỌC CƠ CẤU LOẠI 3 ........ 22
Phần II: ĐỘNG LỰC HỌC CƠ CẤU.................................................................................................... 23
Chƣơng 3: Phân tích lực cơ cấu ......................................................................................................... 23
1. ĐẠI CƢƠNG ............................................................................................................................. 23
2. LỰC QUÁN TÍNH .................................................................................................................... 23
3. ÁP LỰC Ở CÁC KHỚP ĐỘNG ................................................................................................ 24
4. XÁC ĐỊNH LỰC TRÊN KHÂU DẪN ..................................................................................... 25
Chƣơng 4: Ma sát trong khớp động ................................................................................................... 27
1. GIỚI THIỆU .............................................................................................................................. 27
2. MA SÁT TRONG KHỚP TỊNH TIẾN ..................................................................................... 29
3. MA SÁT TRONG KHỚP QUAY ............................................................................................. 30
4. MA SÁT LĂN TRONG KHỚP LOẠI 4 ................................................................................... 30
5. MA SÁT ƢỚT ........................................................................................................................... 31
6. TRUYỀN ĐỘNG MA SÁT ....................................................................................................... 33
Chƣơng 5: Động lực học máy ............................................................................................................ 37
Chƣơng 6: Các chỉ tiêu chất lƣợng của máy ...................................................................................... 38
1. LÀM ĐỀU CHUYỂN ĐỘNG CỦA MÁY. .............................................................................. 38
2. ĐIỀU CHỈNH TỰ ĐỘNG CHUYỂN ĐỘNG MÁY ................................................................. 42
3. CÂN BẰNG MÁY .................................................................................................................... 45
4. HIỆU SUẤT............................................................................................................................... 50
Phần III. CÁC CƠ CẤU ........................................................................................................................ 54
Chƣơng 7: Cơ cấu nhiều thanh .......................................................................................................... 54
1. ĐẠI CƢƠNG ............................................................................................................................. 54
2. CÁC BIẾN THỂ TRONG CƠ CẤU BỐN KHÂU BẢN LỀ .................................................... 54
3. ĐẶC ĐIỂM ĐỘNG HỌC CỦA CƠ CẤU NHIỀU THANH .................................................... 56
4. ĐẶC ĐIỂM ĐỘNG HỌC CỦA CÁC BIẾN THỂ THƢỜNG GẶP ........................................ 59
5. GÓC ÁP LỰC ............................................................................................................................ 61
6. MỘT SỐ ỨNG DỤNG CỦA CƠ CẤU NHIỀU THANH ........................................................ 61
Chƣơng 8: Cơ cấu cam ...................................................................................................................... 64
Trường Đại học Nông Lâm Tp. HCM Khoa Cơ khí - Công nghệ
Giáo trình Nguyên Lý Máy
2
1. ĐẠI CƢƠNG ............................................................................................................................. 64
2. CÁC THÔNG SỐ CƠ BẢN CỦA CƠ CẤU CAM ................................................................... 65
3. PHÂN TÍCH ĐỘNG HỌC CƠ CẤU CAM. ............................................................................. 67
4. PHÂN TÍCH LỰC CƠ CẤU CAM. .......................................................................................... 72
5. TRÌNH TỰ THIẾT KẾ CƠ CẤU CAM. ................................................................................... 73
6. TỔNG HỢP CƠ CẤU CAM ..................................................................................................... 73
7. BẢO TOÀN KHỚP CAO TRONG CƠ CẤU CAM ................................................................. 73
Chƣơng 9: Cơ cấu bánh răng ............................................................................................................. 74
I. CƠ CẤU BÁNH RĂNG PHẲNG ................................................................................................ 74
1. ĐẠI CƢƠNG VỀ TRUYỀN ĐỘNG BÁNH RĂNG ................................................................ 74
2. CÁC THÔNG SỐ HÌNH HỌC CƠ BẢN CỦA BÁNH RĂNG THÂN KHAI TIÊU CHUẨN 76
3. ĐƢỜNG ĂN KHỚP – CUNG ĂN KHỚP – HỆ SỐ TRÙNG KHỚP ...................................... 77
4. SỰ TRƢỢT CỦA CÁC RĂNG ................................................................................................. 79
5. NHỮNG PHƢƠNG PHÁP CƠ BẢN CHẾ TẠO BÁNH RĂNG THÂN KHAI ...................... 80
6. BÁNH RĂNG TRỤ TRÒN RĂNG NGHIÊNG ....................................................................... 82
II. CƠ CẤU BÁNH RĂNG KHÔNG GIAN .................................................................................... 85
1. CẶP BÁNH RĂNG TRỤ CHÉO .............................................................................................. 85
2. CƠ CẤU TRỤC VÍT – BÁNH VÍT .......................................................................................... 86
3. BÁNH RĂNG NÓN .................................................................................................................. 88
III. HỆ BÁNH RĂNG ..................................................................................................................... 92
1. ĐẠI CƢƠNG ............................................................................................................................. 92
2. HỆ BÁNH RĂNG THƢỜNG ................................................................................................... 93
3. HỆ BÁNH RĂNG VI SAI ......................................................................................................... 94
4. VÍ DỤ VỀ ỨNG DỤNG THỰC TẾ CỦA HỆ BÁNH RĂNG ................................................. 97
Chƣơng 10: Một số cơ cấu khác ...................................................................................................... 102
1. CƠ CẤU CÁC–ĐĂNG (Cardan, Universal Joint) .................................................................. 102
2. CƠ CẤU MAN (Malte, Geneva Mechanism) ......................................................................... 103
3. CƠ CẤU BÁNH CÓC (Ratchet Mechanism) ......................................................................... 104
Phụ lục ................................................................................................................................................. 106
Tài liệu tham khảo ............................................................................................................................... 106
Trường Đại học Nông Lâm Tp. HCM Khoa Cơ khí - Công nghệ
Giáo trình Nguyên Lý Máy
3
Chương mở đầu: Giới thiệu môn học
1. VỊ TRÍ MÔN HỌC
Nguyeân lyù maùy laø moân hoïc thuoäc nhoùm kyõ thuaät cô sôû, laø moät maéc xích quan troïng
lieân keát giöõa caùc moân khoa hoïc cô baûn vaø kyõ thuaät chuyeân ngaønh. Moân hoïc naøy cung caáp
nhöõng kieán thöùc cô baûn veà maùy, töø ñoù coù theå vaän duïng ñeå nghieân cöùu caùc moân hoïc khaùc
nhö: chi tieát maùy, maùy caét kim loaïi, maùy noâng nghieäp, maùy cheá bieán ...
Nguyeân lyù maùy ñoùng vai troø raát quan troïng khi thieát keá caùc sô ñoà ñoäng cuûa maùy khi
thieát keá moät cô caáu hay moät maùy môùi (sô ñoà caáu taïo, ñoäng hoïc, ñoäng löïc hoïc).
2. ĐỐI TƢỢNG NGHIÊN CỨU
Ñoái töôïng nghieân cöùu cuûa moân hoïc laø maùy vaø cô caáu
- Cô caáu: laø taäp hôïp caùc vaät theå coù chuyeån ñoäng xaùc ñònh laøm nhieäm vuï truyeàn hay
bieán ñoåi chuyeån ñoäng.
- Maùy: laø taäp hôïp nhöõng cô caáu coù nhieäm vuï bieán ñoåi hoaëc söû duïng naêng löôïng ñeå
taïo ra coâng coù ích. Nhö vaäy maùy cuõng bao goàm caùc vaät theå chuyeån ñoäng nhöng coù nhieäm
vuï cao hôn cô caáu laø bieán ñoåi hoaëc söû duïng naêng löôïng taïo ra coâng coù ích.
Theo coâng duïng maùy ñöôïc chia thaønh 2 loaïi
- Maùy bieán ñoåi naêng löôïng: goàm maùy bieán ñoåi töø cô naêng thaønh naêng löôïng khaùc
nhö maùy neùn khí, maùy phaùt ñieän…; maùy bieán ñoåi töø naêng löôïng khaùc thaønh cô naêng (thöôøng
ñöôïc goïi laø ñoäng cô) nhö ñoäng cô ñieän, ñoäng cô ñoát trong, tuabin thuỷ lực ...
- Maùy coâng taùc laø nhöõng maùy söû duïng cô naêng ñeå laøm thay ñoåi traïng thaùi, tính chaát,
hình daïng, kích thöôùc, vò trí … cuûa caùc vaät theå. Ví duï nhö maùy caét goït kim loaïi, maùy noâng
nghieäp, maùy vaän chuyeån...
Theo phƣơng pháp điều khiển, máy đƣợc chia thành: máy điều khiển bằng tay, máy bán
tự động và máy tự động. Trong máy tự động, tất cả các nguyên công đều đƣợc thực hiện theo
chƣơng trình định sẳn, nhờ sử dụng các thiết bị điện tử, điện – khí nén, điện – thuỷ lực,… ví
dụ: máy cắt kim loại điều khiển theo chƣơng trình số CNC (Computerized Numerical Control),
các máy sản xuất đƣợc điều khiển theo chƣơng trình lô-gic PLC (Programed Logic Control),…
Veà maët chöùc naêng, coù theå coi maùy laø moät heä thoáng bao goàm caùc boä phaän chöùc naêng
quan heä chaët cheõ theo sô ñoà sau:
Hình 0-1: Sơ đồ cấu tạo máy
Nguoàn ñoäng
löïc
Boä truyeàn vaø bieán
ñoåi trung gian
Boä chaáp
haønh
Boä ñieàu khieån
Ñoái töôïng
gia coâng
Trường Đại học Nông Lâm Tp. HCM Khoa Cơ khí - Công nghệ
Giáo trình Nguyên Lý Máy
4
Các loại cơ cấu chủ yếu dùng trong ngành cơ khí:
+ Cơ cấu nhiều thanh.
+ Cơ cấu cam.
+ Cơ cấu bánh răng (truyền động bánh răng).
+ Cơ cấu bánh ma sát.
+ Cơ cấu dẽo: truyền động đai, truyền động xích…
+ Và một số cơ cấu chuyên dùng khác nhƣ: Cơ cấu Malte, cơ cấu Các-đăng, cơ cấu
bánh cóc,…
3. NỘI DUNG MÔN HỌC
Noäi dung cuûa moân hoïc naøy laø nghieân cöùu nguyeân lyù caáu taïo, ñoäng hoïc vaø ñoäng löïc
hoïc cuûa cô caáu vaø maùy, nhaèm giaûi quyeát hai baøi toaùn :
- Phaân tích nguyeân lyù caáu taïo, ñoäng hoïc vaø ñoäng löïc hoïc cuûa cô caáu vaø maùy ñaõ
cho tröôùc.
- Toång hôïp (hay thieát keá) cô caáu thoûa maõn nhöõng ñieàu kieän ñoäng hoïc, ñoäng löïc
hoïc ñaõ cho.
Nghiên cứu về cấu tạo, động học cơ cấu là nghiên cứu về nguyên lý cấu tạo của các cơ
cấu, nghiên cứu chuyển động của các phần tử của cơ cấu xét về mặt hình học (không chú ý đến
các lực gây ra chuyển động), nghiên cứu đến các phƣơng pháp thiết kế các cơ cấu theo các
thông số động học đã cho.
Nghiên cứu về động lực học cơ cấu và máy là nghiên cứu các phƣơng pháp xác định
chuyển động của các khâu, cơ cấu dƣới tác dụng của các lực bên ngoài.
4. PHƢƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU
Để giải quyết các bài toán trên, trong Nguyên lý máy dùng hai phƣơng pháp sau:
a) Phương pháp giải tích: phƣơng pháp này đƣợc xây dựng dựa trên cơ sở áp dụng các
phƣơng pháp toán học vào việc nghiên cứu. Ƣu điểm của phƣơng pháp này là cho phép đạt độ
chính xác cao, các thông số khác nhau đƣợc biểu thị bằng các biểu thức giải tích. Vì thế có thể
dễ dàng nghiên cứu ảnh hƣởng của các thông số này đối với các thông số khác. Nhƣng nó đòi
hỏi những kiến thức nhất định về hình học giải tích, giải tích tenxơ ma trận, giải tích vectơ,
hàm biến phức, phƣơng trình vi phân, tích phân…
b) Phương pháp vẽ (gồm phƣơng pháp đồ thị và phƣơng pháp hoạ đồ vectơ) nói chung
thuận tiện vì nó cho phép giải bài toán một cách nhanh gọn mà vẫn đạt đƣợc độ chính xác cần
thiết trong kỹ thuật. Ngoài ra, trong nhiều trƣờng hợp, quan hệ giữa các bài tính Nguyên lý
máy đƣợc cho dƣới dạng các đồ thị vì thế dùng phƣơng pháp vẽ hoạ đồ vectơ và phƣơng pháp
đồ thị sẽ thuận tiện hơn.
5. GIỚI THIỆU TÀI LIỆU
Tài liệu chính:
+ Bài giảng Nguyên lý máy.
+ Bài tập Nguyên lý máy – Tạ Ngọc Hải – NXB KH & KT – 2003.