ỦY BAN NHÂN DÂN TỈNH GIA LAI
TRƯỜNG CAO ĐẲNG GIA LAI
GIÁO TRÌNH
MÔ ĐUN : SINH THÁI NÔNG NGHIỆP
NGÀNH/NGHỀ: BẢO VỆ THỰC VẬT
TRÌNH ĐỘ: CAO ĐẲNG
(Ban hành kèm theo Quyết định số: 943/QĐ-TCĐGL ngày 25 tháng 10
năm 2022 của Hiệu trưởng Trường Cao đẳng Gia Lai)
Gia Lai, thng 9 năm 2022
1
TUYÊN BỐ BẢN QUYỀN
Tài liệu này thuộc loại sách giáo trình nội bộ phục vụ công tác giảng dạy và đào tạo
hệ ngành Bảo vệ thực vật.
Mọi mục đích khác mang tính lệch lạc hoặc sử dụng với mục đích kinh doanh thiếu
lành mạnh sẽ bị nghiêm cấm.
2
LỜI GIỚI THIỆU
Sinh thái nông nghiệp là môn khoa học nhằm cung cấp cho người học
những kiến thức cơ bản về quần xã, hệ sinh thái,hệ thống nông nghiệp sản xuất
nông nghiệp.
Trong quá trình biên soạn tác giả đã cố gắng thể hiện nội dung ngắn ngọn
lôgíc và đảm bảo nội dung kiến thức, kỹ năng cần đạt được theo mục tiêu của mô
đun/ môn học.
Đây là cuốn giáo trình nội bộ được biên soạn công phu, nhưng chắc chắn
không tránh khỏi những thiếu sót. Vì vậy chúng tôi rất mong nhận được sự đóng
góp ý kiến của đồng nghiệp và các độc giả.
Xin chân thành cảm ơn
3
BÀI 1 Kh¸i niÖm chung vÒ sinh th¸i häc
Néi dung
C¸c néi dung sau ®©y sÏ ®ưîc ®Ò cËp trong bài nµy:
Lưîc sö m«n häc vµ kh¸i niÖm vÒ sinh th¸i
häc
CÊu tróc sinh th¸i häc
Quy luËt t¸c ®éng cña c¸c nh©n tè sinh th¸i
¶nh hưëng cña nh©n tè v« sinh lªn c¬ thÓ
sinh vËt vµ sù thÝch nghi cña chóng
Mèi quan hÖ gi÷a m«i trưêng vµ con ngưêi
ý nghÜa cña sinh th¸i häc trong ®êi
sèng vµ s¶n xuÊt n«ng nghiÖp
Môc tiªu
Sau khi häc xong bài nµy, sinh viªn cÇn:
N¾m ®ưîc kh¸i niÖm vÒ sinh th¸i häc
HiÓu ®ưîc vai trß cña sinh th¸i häc ®èi víi ®êi sèng vµ s¶n xuÊt n«ng nghiÖp
Ph©n biÖt ®ưîc nh©n tè sinh th¸i v« sinh, h÷u sinh vµ nh©n tè con ngưêi
Ph©n tÝch ®ưîc c¬ chÕ ®éng cña c¸c nh©n tè sinh th¸i lªn ®êi sèng sinh vËt.
1. Lưîc sö vµ Kh¸i niÖm vÒ sinh th¸i häc
Ngay tõ nh÷ng thêi kú lÞch sö xa xưa, trong x· héi nguyªn thñy cña loµi ngưêi,
mçi mét c¸ thÓ cÇn cã nh÷ng hiÓu biÕt nhÊt ®Þnh vÒ m«i trưêng xung quanh; vÒ søc
m¹nh cña thiªn nhiªn, vÒ thùc vËt vµ ®éng vËt ë quanh m×nh. NÒn v¨n minh thùc sù
®ưîc h×nh thµnh khi con ngưêi biÕt sö dông löa vµ c¸c c«ng cô kh¸c, cho phÐp hä lµm
biÕn ®æi m«i sinh. Vµ b©y giê, nÕu loµi ngưêi muèn duy tr× vµ n©ng cao tr×nh ®é nÒn
v¨n minh cña m×nh th× h¬n lóc nµo hÕt hä cÇn cã ®Çy ®ñ nh÷ng kiÕn thøc vÒ m«i
trưêng sinh sèng cña hä.
KiÕn thøc sinh th¸i häc còng gièng như tÊt cc¸c lÜnh vùc khoa häc kh¸c, ®Òu
ph¸t triÓn nhưng kh«ng ®ång ®Òu. C¸c c«ng tr×nh cña Aristote, Hippocrat vµ c¸c triÕt
gia cæ Hy L¹p ®Òu bao hµm nh÷ng dÉn liÖu mang tÝnh chÊt sinh th¸i häc kh¸ râ nÐt.
Tuy trë thµnh mét m«n khoa häc ®éc lËp vµo kho¶ng n¨m 1900, nhưng chØ vµi
chôc n¨m trë l¹i ®©y, thuËt ng÷ “ sinh th¸i häc” míi mang ®Çy ®ñ tÝnh chÊt phæ cËp cña
nã, nhÊt lµ ë c¸c nưíc cã nÒn khoa häc ph¸t triÓn, vµ nã ngµy cµng th©m nhËp s©u vµo
mäi lÜnh vùc ho¹t ®éng cña ®êi sèng x· héi còng như mäi lÜnh vùc cña khoa häc kü
thuËt, trong ®ã cã n«ng nghiÖp.
4
Nh÷ng n¨m gÇn ®©y, sinh th¸i häc ®· trë thµnh khoa häc toµn cÇu. RÊt nhiÒu
ngưêi cho r»ng con ngưêi còng như c¸c sinh vËt kh¸c kh«ng thÓ sèng t¸ch rêi m«i
trưêng cô thÓ cña m×nh. Tuy nhiªn, con ngưêi kh¸c víi c¸c sinh vËt kh¸c lµ cã kh¶
n¨ng thay ®æi ®iÒu kiÖn m«i trưêng cho phï hîp víi môc ®Ých riªng. MÆc dï thÕ, thiªn
tai, h¹n h¸n, dÞch bÖnh, « nhiÔm m«i trưêng lu«n lu«n nh¾c nhë chóng ta: loµi ngưêi
kh«ng thÓ cho m×nh cã mét søc m¹nh v« song mµ kh«ng cã sai lÇm. Tõ cæ xưa, thung
lòng s«ng Tigrer phån vinh ®· biÕn thµnh hoang m¹c v× bÞ xãi mßn vµ ho¸ mÆn do hÖ
thèng tưíi tiªu bè trÝ kh«ng hîp lý. Nguyªn nh©n sôp ®æ cña nÒn v¨n minh
Mozopotami vÜ ®¹i còng lµ mét tai ho¹ sinh th¸i. Trong nh÷ng nguyªn nh©n lµm tan vì
nÒn v¨n minh Maia ë Trung MÜ vµ sù diÖt vong cña triÒu ®¹i Kh¬me trªn l·nh thæ
Campuchia lµ do khai th¸c qu¸ møc rõng nhiÖt ®íi. Râ rµng, khñng ho¶ng sinh th¸i
hiÓn nhiªn kh«ng ph¶i lµ ph¸t kiÕn cña thÕ kû 20, mµ lµ bµi häc cña qu¸ khø bÞ l·ng
quªn. V× vËy, nÕu chóng ta muèn ®Êu tranh víi thiªn nhiªn, th× chóng ta ph¶i hiÓu s©u
s¾c c¸c ®iÒu kiÖn tån t¹i vµ qui luËt ho¹t ®éng cña ®iÒu kiÖn tù nhiªn. Nh÷ng ®iÒu kiÖn
®ã ph¶n ¸nh th«ng qua nh÷ng qui luËt ho¹t ®éng cña tù nhiªn. Nh÷ng ®iÒu kiÖn ®ã
ph¶n ¸nh th«ng qua nh÷ng qui luËt sinh th¸i c¬ b¶n mµ c¸c sinh vËt ph¶i phôc tïng.
ThuËt ng÷ “Sinh th¸i häc” (Ecology) ®ưîc Heckel E., mét nhµ sinh vËt häc næi
tiÕng ngưêi §øc, dïng lÇn ®Çu tiªn vµo n¨m 1869, nã ®ưîc h×nh thµnh tõ ch÷ Hy L¹p:
oikos - cã nghÜa lµ “nhµ ë” hoÆc “n¬i sinh sèng”, cßn logos lµ m«n häc.
Oikos (nhµ ë)
Ecology
Logos (m«n häc)
Như vËy, theo ®Þnh nghÜa cæ ®iÓn th× sinh th¸i häc lµ khoa häc nghiªn cøu vÒ “nhµ
ë” vÒ “n¬i sinh sèng” cña sinh vËt hay sinh th¸i häc lµ toµn bé mèi quan hÖ gi÷a c¬ thÓ
víi ngo¹i c¶nh vµ c¸c ®iÒu kiÖn cÇn thiÕt cho sù tån t¹i cña chóng (Heckel E. - 1869).
Cßn theo nhµ sinh th¸i häc næi tiÕng E.P. Odum th× sinh th¸i häc lµ khoa häc vÒ
quan hÖ cña sinh vËt hoÆc mét nhãm sinh vËt víi m«i trưêng xung quanh hoÆc như lµ
khoa häc vÒ quan hÖ tư¬ng hç gi÷a sinh vËt víi m«i sinh cña chóng (E.P.Odum -
1971).
Ricklefs - 1976, mét nhµ sinh th¸i häc ngưêi Mü cho r»ng: sinh th¸i häc nghiªn
cøu sinh vËt ë c¸c møc ®é c¸ thÓ, quÇn thÓ vµ quÇn x· trong mèi quan hÖ tư¬ng hç
gi÷a chóng víi m«i trưêng sèng xung quanh vµ víi c¸c nh©n tè lý, ho¸, sinh vËt cña
nã. A.M. Grodzinxki vµ D.M. Grodzinxki - 1980, ®· ®Þnh nghÜa: sinh th¸i häc - ngµnh
sinh häc nghiªn cøu mèi quan hÖ tư¬ng hç gi÷a c¬ thÓ sinh vËt víi m«i trưêng xung
quanh...
C¸c t¸c gi¶ ®· ®ưa ra nhiÒu ®Þnh nghÜa vÒ sinh th¸i häc, nhưng ®Òu thèng nhÊt coi
sinh th¸i häc lµ m«n khoa häc vÒ cÊu tróc vµ chøc n¨ng cña thiªn nhiªn mµ ®èi tưîng
cña nã lµ tÊt c¶ c¸c mèi quan hÖ tư¬ng hç gi÷a sinh vËt víi m«i trưêng, hay c¸ch kh¸c,
sinh th¸i häc lµ mét m«n khoa häc nghiªn cøu vµ øng dông nh÷ng qui luËt h×nh thµnh
vµ ho¹t ®éng cña tÊt c¶ c¸c hÖ sinh häc.
Sinh th¸i häc lµ mét khoa häc tæng hîp, nh÷ng kiÕn thøc cña nã bao gåm nhiÒu
m«n khoa häc kh¸c. Sinh th¸i häc ngµy nay kh«ng chØ cã quan hÖ víi ®éng vËt häc,
thùc vËt häc, sinh lý häc, sinh ho¸ häc, di truyÒn häc, tiÕn ho¸ häc, trång trät, ch¨n
nu«i... mµ cßn víi c¸c ngµnh to¸n häc, ho¸ häc, vËt lý häc, ®Þa lý vµ x· héi häc... Nã
thÓ hiÖn trong c¸c m«n khoa häc míi như sinh th¸i tÕ bµo, di truyÒn sinh th¸i, sinh th¸i