Chương 4: Tham vấn gia đình trong công tác xã hội
4.1. Một số vấn đề chung về tham vấn gia đình trong công tác xã hội
4.1.1. Ý nghĩa, mục đích cụ thể trong tham vấn gia đình
Con người được sinh ra và lớn lên trong gia đình và đã bị ảnh hưởng rất
nhiều bởi yếu tố văn hoá truyền thống của gia đình. Quá trình xã hội hoá đầu
tiên của con người đều bắt đầu từ gia đình nơi mà họ sinh ra và lớn lên. Do vậy
ảnh hưởng của gia đình đặc biệt là bố mẹ anh chị em và ông bà là rất lớn. Nếu
trẻ được sinh ra trong một gia đình có sự đầm ấm hạnh phúc, có sự quan tâm
giúp đỡ lẫn nhau gắn bó với nhau thì trẻ sẽ phát triển một cách hoàn hảo hơn,
nhân cách được hoàn thiện hơn, trẻ cố cơ hội để phát triển và hoàn thiện nhân
cách, phát huy tiềm năng của bản thân hơn. Ngược lại nếu sinh ra và lớn lên
trong một gia đình mà ở đó có nhiều mâu thuẫn xung đột, có những hành vi thô
bạo đối xử thô bạo, không công bằng, không tôn trọng hay không có trách
nhiệm với nhau thì trẻ dễ có xu hướng trở nên thô bạo, vô trách nhiệm với người
thân, với người khác, với xã hội và với cả chính bản thân trẻ. Đây là mầm mống
của những hành vi tiêu cực, tệ nạn xã hội.
Nhìn nhận tầm quan trọng của gia đình như trên cho nên việc giúp đỡ một
cá nhân, đặc biệt là trẻ nhỏ đã được các nhà tham vấn hay cán bộ xã hội lấy sự
tác động tới gia đình như một công cụ để làm thay đổi hành vi tiêu cực của cá
nhân hay của trẻ. Với cách nhìn nhận con người phát triển và hoàn thiện trong
một hệ thống, mỗi cá nhân thành viên trong gia đình có những bất ổn sẽ gây ra
bất ổn đối với những thành viên khác. Vì vậy, việc giúp đỡ trẻ tách ra khỏi mối
quan hệ với gia đình thì khả năng thành công của ca tham vấn đó là rất ít, sự bền
vững của những thay đổi hành vi thái độ mà trẻ có thể có được qua tham vấn sẽ
có thể lại quay trở về hiện trạng ban đầu nếu như trẻ lại phải sống trong môi
trường gia đình không khí mâu thuẫn, hành vi tiêu cực và thái độ không
phù hợp của các thành viên khác nhất là của cha mẹ... Cần phải hiểu được rằng
phần lớn trẻ có những hành vi tiêu cực không phải là do bản thân trẻ mà phần
128
nhiều bắt nguồn từ những bất ổn từ trong gia đình trẻ, từ những ứng xử của cha
mẹ hay người thân trong gia đình... Gia đình có một ảnh hưởng rất sâu sắc tới
quá trình phát triển của mỗi cá nhân. Nhiều nhà tâm lý đã chỉ ra ảnh hưởng này,
cụ thể:
- Giúp các thành viên trong gia đình thay đổi cách ứng xử tiêu cực từ đó cải
thiện bầu không khí trong gia đình.
- Giúp các thành viên trong gia đình giao tiếp với nhau dễ dàng hơn.
- Tạo cơ hội để các thành viên chia sẻ cảm xúc, suy nghĩ.
- Hỗ trợ các thành viên sử dụng các kỹ năng để cùng nhau đối phó với các
vấn đề tâm lý xã hội trong gia đình có hiệu quả.
4.1.2. Gia đình và những vấn đề trong gia đình
Các chức năng của gia đình
- Chức năng sinh sản.
- Chức năng sản xuất.
- Chức năng nuôi dạy, giáo dục con cái.
- Chức năng đáp ứng nhu cầu vật chất đặc biệt là nhu cầu tình cảm như tình
yêu vợ chồng, tình thương cha mẹ đối với con cái.
Để đánh giá chức năng của gia đình, người ta đánh giá trên các phương diện sau:
- Vai trò của mỗi thành viên trong gia đình.
- Cách giải quyết vấn đề.
- Cách thức giao tiếp trong gia đình.
- Trách nhiệm của mối thành viên đối với nhau.
- Mức độ tham gia của các thành viên trong hoạt động chung của gia đình.
- Sự kiểm soát hành vi ứng xử cuả mọi người.
Gia đình lành mạnh, hạnh phúc
Gia đình lành mạnh, hạnh phúc là gia đình thực hiện đầy đủ các chức năng
trên. Các biểu hiện cụ thể của một gia đình khoẻ mạnh là các thành viên trong
gia đình:
- Giao tiếp với nhau, nói chuyện với nhau.
129
- Sẵn sàng giúp đỡ nhau.
- Tôn trọng và lắng nghe ý kiến của nhau; tôn trọng cuộc sống riêng tư của
mỗi người.
- Sum họp, vui vẻ, thoả mái.
- Tin tưởng nhau.
- Thương yêu gắn bó nhau nhưng không lệ thuộc nhau (ranh giới giữa các
thành viên trong gia đình rõ ràng, mềm dẻo), quan hệ với những người bên
ngoài thoải mái, tự tin nhưng không phụ thuộc, thích ứng tốt với những thay đổi
trong gia đình.
- Sẵn sàng chia sẻ cảm xúc, các mối quan tâm cho nhau, các thành viên gần
gũi, bộc lộ cảm xúc và có sự cảm thông.
- Không ganh tỵ nhau.
- Không tỏ ra chống đối nhau.
- Gia đình có khả năng đối phó với những tình huống có vấn đề một cách
hiệu quả.
- Cùng bàn bạc và thảo luận khi có bất đồng hay vấn đề.
- Ranh giới giữa các cá nhân được rõ ràng (vai trò trách nhiệm và quyền
lực, ảnh hưởng).
- Gia đình đáp ứng nhu cầu cơ bản tạo điều kiện cho mọi thành viên trong
gia đình được phát triển.
- Các thành viên hoà đồng và lạc quan.
Gia đình không hạnh phúc
- Bố mẹ có xu hướng gia trưởng.
- Ranh giới không rõ nét như những gia đình hoàn thiện, không ai có đủ ảnh
hưởng để làm chủ, mọi người không quan tâm tới những điều gì xảy ra.
- Các thành viên hạn chế bộc lộ tình cảm.
- Xung đột được che đậy lại.
- Hay có những xung đột và tạo bè phái trong gia đình.
- Né tránh giải quyết xung đột.
130
- Không có sự thương lượng bàn bạc thay vào đó là áp lực của một người nào
đó.
- Có xu hướng đổ lỗi qui trách nhiệm cho nhau.
- Thù địch, ganh tỵ và buồn bã.
- Ít có sự thông cảm cho nhau.
Một gia đình mà chức năng của nó bị rối loạn: khi gia đình không thực hiện
được đầy đủ hay không đúng các chức năng của mình và làm ảnh hưởng tới sự
tồn tại và phát triển của các thành viên trong gia đình.
Biểu hiện của sự rối loạn chức năng trong gia đình:
- Mất thăng bằng trong gia đình.
- Các nhu cầu cơ bản của thành viên trong gia đình không được đáp ứng.
- Không có sự thống nhất, nhất trí trong gia đình.
- Hay có xung đột.
- Cách thức giải toả các mâu thuẫn gia đình không hiệu quả ví dụ giải toả
những stress được dồn nén, chuyển tải sang thành viên khác.
- Không có trách nhiệm với nhau.
Những căng thẳng (stress) thường gặp trong gia đình
Tất cả các gia đình đều có thể đối mặt với 2 loại căng thẳng sau:
- Căng thẳng tình huống là loại căng thẳng bất ngờ, không dự đoán trước
được, xảy ra trong cuộc sống thường ngày.
- Căng thẳng trong quá trình phát triển: là loại căng thẳng phát sinh trong quá
trình phát triển của cá nhân hay gia đình. Trong quá trình can thiệp cần phải hiểu
được đặc điểm tâm lý xã hội của cả quá trình phát triển cá nhân và phát triển gia
đình bởi vì các yếu tố này đều có ảnh hưởng qua lại lẫn nhau.
Những căng thẳng này sẽ tạo nên những đảo lộn trong gia đình. Mức độ đảo
lộn sẽ tỷ lệ nghịch với tỷ số giữa những căng thẳng được tạo bởi các yếu tố
khách quan, môi trường xung quanh cùng với những tác nhân như giới tính, tuổi
tác và kỹ năng giải quyết vấn đề cuả gia đình, lòng tự trọng giá trị bản thân của
các thành viên trong gia đình cùng với sự trợ giúp của bên ngoài. Khi chức năng
131
của gia đình bị đảo lộn là khi gia đình gặp phải những khó khăn trắc trở song lại
thiếu kỹ năng giải quyết vấn đề và sự trợ giúp xã hội.
Trong xã hội công nghiệp, hiện đại, những căng thẳng hay khủng hoảng
trong gia đình lại càng trở nên phổ biến hơn.
4.2. Các nguyên tắc và cách tiếp cận mức độ nhu cầu của tham vấn/trị liệu
gia đình trong công tác xã hội.
4.2.1. Nguyên tắc.
- Đảm bảo mối quan hệ tôn trọng và phối hợp trong gia đình.
- Phải đảm bảo đuợc sự quan tâm và chấp thay đổi của gia đình, tin tưởng
vào khả năng thay đổi.
- Sự đối xử được dựa trên mục đích và nó chỉ được thay đổi khi những mong
muốn đã đạt được.
- Mục đích của sự can thiệp và đối xử là tạo nên sức mạnh của gia đình và
củng cố khả năng giải quyết vấn đề của gia đình.
- Khi can thiệp phải chuyển từ quá khứ sang giải quyết các xung đột hiện tại
tập trung vào mối quan hệ và hướng tới tương lai: bàn nhiều về họ bất đồng với
nhau như thế nào chứ không phải là bất đồng về điều gì.
- Tạo điều kiện cho gia đình tiếp cận với nguồn lực trong cộng đồng.
- Sự can thiệp phải mang tính hướng thiện.
- Tập trung sự can thiệp cho cha mẹ vì cha mẹ là người tác động đến sự thay
đổi nhiều trong gia đình.
- Giúp cha mẹ có được cách thức quan tâm đến những trẻ khác chứ không chỉ
con mình.
- Xác định nhu cầu và tình cảm của gia đình.
4.2.2. Cách tiếp cận mức độ nhu cầu của gia đình của Allie C. Kilpartrick
Gia đình là một tế bào của xã hội, nó cũng có những nhu cầu đặc thù như
một cá nhân với những nhu cầu cơ bản trong cuộc sống (xem thêm lý thuyết nhu
cầu của A. Maslow). Người ta chia những nhu cầu cơ bản của cá nhân trong một
gia đình ở 4 mức độ như sau:
132
