1
BỘ NỘI VỤ
TRƯỜNG ĐẠI HỌC LAO ĐỘNG - XÃ HỘI
TS. NGUYỄN THỊ THANH HUYỀN (Chủ biên)
ThS. ĐỖ THỊ AN (Đồng chủ biên)
TS. DƯƠNG THỊ THÚY HÀ (Đồng chủ biên)
TÂM LÝ HỌC ĐẠI CƯƠNG
(Bài giảng dành cho đào tạo cử nhân ngành Tâm lý học)
HÀ NỘI, 2025
2
LỜI MỞ ĐẦU
Ngày nay, kiến thức Tâm lí học cần thiết cho mọi lĩnh vực của đời sống xã
hội và được giảng dạy trong các trường đại học thuộc các nhóm ngành, nghề khác
nhau. Học phần Tâm lí học đại cương là học phần chung nhất, cung cấp những
kiến thức cơ bản tiếp thu các kiến thức tâm lí học chuyên sâu và tâm lí học liên
ngành. Học phần Tâm lí học đại cương là môn học cơ bản trong chương trình đào
tạo đại cương ở các trường đại học và cao đẳng.
Giáo trình Tâm lí học đại cương được ban biên soạn, Khoa Công tác xã hội
biên soạn nhằm đáp ứng yêu cầu giảng dạy, học tập của sinh viên các nhóm ngành
thuộc các trường đại học khác nhau.
Giáo trình Tâm học đại cương khi được biên soạn đã có sự tiếp thu kế thừa
và lựa chọn các tri thức của những tài liệu trước đó và được sắp xếp lại ở một số
đơn vị tri thức tâm lí học cho phù hợp, khi giảng dạy tránh sự trùng lặp về tri thức
giữa các phần.
Nội dung bài giảng Tâm học đại cương gồm bốn chương, bao gồm:
Chương 1: Tâm lí học là một khoa học.
Chương 2: Cơ sở tự nhiên và xã hội của tâm lý người
Chương 3: Các quá trình tâm lý và trạng thái tâm lý cá nhân
Chương 4: Nhân cách và sự hình thành phát triển nhân cách
Ban biên soạn đã cố gắng nhiều trong việc biên soạn với mong muốn giáo
trình sẽ là tài liệu tham khảo tốt cho sinh viên, học viên. nghiên cứu sinh và cán
bộ giảng dạy trong các trường đại học. Khi biên soạn không tránh khỏi những
khiếm khuyết nhất định, mong nhận được các ý kiến đóng góp để giúp cuốn giáo
trình tiếp tục được hoàn thiện.
Thay mặt ban biên soạn
TS. Nguyễn Thị Thanh Huyền
3
CHƯƠNG 1. TÂM LÝ HỌC LÀ MỘT KHOA HỌC
Mục tiêu chương 1
Nhận thức: giúp sinh viên nhận thức được đối tượng, nhiệm vụ của tâm lý
học, các phương pháp nghiên cứu tâm lý học, các trường phái nghiên cứu tâm lý
từ cổ đại đến hiện đại.
Kỹ năng: giúp sinh viên phát triển kỹ năng phân tích và áp dụng các phương
pháp nghiên cứu trong tâm lý học, rèn luyện khả năng quan sát và đánh giá hành
vi con người trong các tình huống thực tế, áp dụng các lý thuyết nghiên cứu về
tâm lý để giải quyết các vấn đề nảy sinh trong cuộc sống hàng ngày.
Thái độ: sinh viên không chỉ trang bị kiến thức chuyên môn mà còn rèn luyện
được các kỹ năng thực tiễn và phát triển thái độ khoa học, trách nhiệm trong công
việc và cuộc sống.
1.1. Những vấn đề chung về Tâm lý học đại cương
1.1.1. Khái niệm tâm lý, hiện tượng tâm lý
Chữ “tâm lý” theo nghĩa “đời thường” trong tiếng Việt, được hiểu là sự hiểu
biết về lòng người, về tâm tư, tình cảm, nguyện vọng, thái độ…của con người.
Cách hiểu như vậy là đúng, song chưa đầy đủ. Chữ “tâm lý” trong khoa học
còn bao hàm cả những hiện tượng như cảm giác, tri giác, trí nhớ, tư duy, tình cảm,
thói quen, tài năng, lý tưởng… Nói tổng quát, tâm lý bao gồm tất cả những hiện
tượng tinh thần xảy ra trong đầu óc con người, gắn liền và điều hành mọi hành
động, hoạt động của con người.
Hiện tượng tâm lý là hiện tượng chủ quan, là hình ảnh chủ quan về thế giới
khách quan. Hiện tượng tâm lý có thật như các hiện tượng khác trong hiện thực
khách quan, nhưng nó là hiện tượng đặc biệt chỉ diễn ra ở thế giới bên trong của
con người, nó chỉ là hình ảnh chủ quan về thế giới khách quan hiện hữu đó.
Hiện tượng tâm lý có cơ sở tự nhiên là hoạt động thần kinh và đối với con
người, hiện tượng đó được nảy sinh từ hoạt động của con người và gắn liền với
các mối quan hệ xã hội bởi bản chất con người là bản chất xã hội, vì khi phản ảnh
4
bông hoa, con người biết rất rõ trong đầu óc mình có hình ảnh bông hoa, nhận biết
được mầu sắc, hình hài, độ lớn… gắn với sự phản ánh đó, con người xuất hiện
các cảm xúc vui, buồn… khác nhau và từ đó có những dự định khác nhau.
1.1.2. Đối tượng, nhiệm vụ của Tâm lý học
- Đối tượng của tâm lý học là các hiện tượng tâm lý với tư cách là hiện tượng
tinh thần do thế giới khách quan tác động vào não con người sinh ra, gọi chung là
các hoạt động tâm lý. Tâm lý học nghiên cứu sự hình thành, vận hành và phát
triển của hoạt động tâm lý
- Nhiệm vụ của tâm lý học: Nghiên cứu bản chất của hoạt động tâm lý, các
quy luật nảy sinh và phát triển tâm lý, cơ chế của các hiện tượng tâm lý. Cụ thể:
+ Những yếu tố khách quan, chủ quan nào tạo ra tâm lý
+ Cơ chế hình thành, biểu hiện của hoạt động tâm lý
+ Tâm lý của con người hoạt động như thế nào
+ Chức năng vai trò của tâm lý
1.1.3. Sơ lược lịch sử hình thành tâm lý học
1.1.3.1. Những tư tưởng tâm lý học thời cổ đại
+ Khổng Tử (551-479 TCN) nói đến chữ tâm là “ nhân, trí, dũng”
+ Nhà Hiền Triết Hy Lạp cổ đại Xocrat ( 469-399 TCN) đã tuyên bố câu
châm ngôn nổi tiếng “hãy tự biết mình”, đây là một định hướng to lớn cho tâm
lý học, con người có thể và cần phải hiểu biết mình, tự hiểu biết về cái ta.
+ Platon ( 428-388 TCN) cho rằng tâm lý là cái có trước, thế giới thực tiễn
là cái có sau .T âm hồn là động lực của cơ thể, nó quyết định sự hoạt động của cơ
thể
+ Arixtốt ( 384-322 TCN) với tác phẩm “bàn về tâm hồn”, ông là một trong
những người đầu tiên khẳng định vị trí và tầm quan trọng của việc nghiên cứu tâm
lý. Arix-tốt cho rằng tâm hồn gắn liền với thể xác, tâm hồn gồm ba loại: tâm hồn
thực vật ,tâm hồn động vật, tâm hồn trí tuệ.
5
Đối lập với quan điểm duy tâm thời cổ đại là quan điểm của các nhà triết học
duy vật như Talet, Hê ra clit cho rằng tâm lý được cấu tạo từ vật chất như nước,
lửa, không khí….Đêmôcrit cho rằng tâm hồn do nguyên tử cấu tạo thành, trong
đó nguyên tử lửa là nhân tố tạo nên tâm lý.
1.1.3.2. Những tư tưởng TLH từ nửa đầu thế kỉ XIX trở về trước
Thuyết nhị nguyên: R. Đề-các (1596- 1650)
Ông cho rằng vật chất và tâm hồn là 2 thực thể song song tồn tại
Coi cơ thể con người phản xạ như một chiếc máy, còn tâm lý của con người
thì không thể biết được
Đề-các đã đặt cơ sở đầu tiên cho việc tìm ra cơ chế phản xạ trong hoạt động
tâm lý.
+Thế kỉ XVIII
Vôn-phơ, nhà triết học Đức đã chia nhân chủng học (nhân học) ra thành 2
khoa học: khoa học về cơ thể và tâm lý học.
Năm 1732 ông xuất bản cuốn “TLH kinh nghiệm”
Năm 1734 ra đời cuốn “TLH lý trí”
Thế kỉ XVII- XVIII- XIX diễn ra cuộc đấu tranh giữa chủ nghĩa duy vật và
duy tâm xung quanh mối quan hệ giữa tâm và vật.
Học thuyết duy tâm phát triển tới mức độ cao, thể hiện ở ý niệm tuyệt đối
của Hêghen. L.Phơ-bach (1804- 1872) là nhà duy vật lỗi lạc nhất trước khi chủ
nghĩa Mác ra đời.
1.1.3.3. TLH trở thành một khoa học độc lập
Năm 1879, tại Lep- zích (Đức), V.Vun-tơ đã sáng lập ra phòng thí nghiệm
TLH đầu tiên trên thế giới.
Năm 1880, trở thành Viện TLH đầu tiên trên thế giới, xuất bản các tạp chí về
TLH.
V.Vun-tơ đã bắt đầu nghiên cứu tâm lý, ý thức một cách khách quan bằng
quan sát, thực nghiệm, đo đạc…