GIÁO TRÌNH
TÂM LÝ HỌC GIAO TIẾP
TS. Huỳnh Văn Sơn (chủ biên)
TS. Nguyễn Thị Tứ
Ths. Bùi Hồng Quân
Ths. Nguyễn Hoàng Khắc Hiếu
Created with Master PDF Editor. For non-commercial use only.
GIÁO TRÌNH
TÂM LÝ HỌC GIAO TIẾP
TS. Huỳnh Văn Sơn (chủ biên) - TS. Nguyễn Thị Tứ
Ths. Bùi Hồng Quân - Ths. Nguyễn Hoàng Khắc Hiếu
"Giao tiếp thành công đòi hỏi con người không chỉ đến với người khác
bằng kỹ thuật giao tiếp mà còn bằng sự đồng cảm của trái tim, sự nhiệt huyết
của tâm hồn và đặc biệt là sự nhạy cảm đích thực của một con người...
Lẽ đương nhiên, không thể làm hài lòng tất cả mọi người trong giao tiếp vì
khi cố gắng làm hài lòng tất cả thì người đó không còn là mình hay thậm chí trở
thành kẻ bất hạnh..."
LỜI NÓI ĐẦU
Tâm lý học không chỉ là khoa học nghiên cứu để giải mã những hiện
tượng tinh thần trong đời sống con người trên bình diện lý thuyết mà còn là một
khoa học mang tính ứng dụng cao. Việc tìm hiểu tâm lý con người để giải mã
những hành vi, thái độ, cảm xúc... mang đến những cơ sở quan trọng nhằm giúp
sự tương tác giữa người và người diễn ra hiệu quả.
Vấn đề giao tiếp là một trong những vấn đề căn bản trong đời sống con
người. Không có giao tiếp, con người không thể tồn tại. Không có giao tiếp, xã
hội như ngừng trệ - không có sự phát triển và những gì thuộc về văn minh con
người có thể cũng không tồn tại. Giả định không có giao tiếp là một giả định có
thể không bao giờ trở thành sự thật nếu con người còn tồn tại; đơn giản rằng
con người còn tồn tại là còn giao tiếp.
Created with Master PDF Editor. For non-commercial use only.
Tâm lý học không chỉ chạm đến những vấn đề chung trong đời sống con
người mà còn quan tâm đến những biểu hiện đời thường của cuộc sống, những
hoạt động của con người trong đó có vấn đề giao tiếp. Với thế mạnh của mình,
Tâm lý học nhìn giao tiếp như một hoạt động của đời sống tâm lý, một nhu cầu
mang tính người, như một hành vi văn hóa, một hành vi giáo dục và như một
nghệ thuật sống. Trên cơ sở đó, Tâm lý học giao tiếp ra đời và trở thành một
khoa học mang tính ứng dụng đặc biệt.
Những nguyên tắc hay phương châm sống dưới góc nhìn giao tiếp được
Tâm lý học giao tiếp khai thác một cách triệt để trên bình diện Tâm lý học. Không
chỉ nhìn về hành vi và cảm xúc của con người để giải mã mà Tâm lý học giao
tiếp tiếp cận tất cả những vấn đề đã nêu dưới góc độ tâm lý. Nhìn về giao tiếp
như một hoạt động có cấu trúc đặc biệt, “lẫy” những cái lõi của giao tiếp trên
bình diện tương tác giữa người và người để đưa ra những nhìn nhận rất tâm lý
và rất nhân văn.
Tâm lý học giao tiếp là một chuyên ngành không quá mới nhưng tính lý
thú và sự hấp dẫn của nó thì đầy ắp. Những nguyên tắc giao tiếp hay những thủ
thuật giao tiếp luôn được bổ sung và hoàn thiện theo những yêu cầu thực tiễn.
Những kỹ năng giao tiếp cũng luôn được nâng lên theo thời gian khi con người
dần phát triển và xã hội cũng không ngừng tiến lên. Không chỉ dừng lại ở việc
nghiên cứu các quy luật chung hay các vấn đề giao tiếp trên bình diện khái quát
mà Tâm lý học giao tiếp còn xem tiến trình giao tiếp như một chuỗi giao dịch tâm
lý, như một sự tương tác đa văn hóa... Đó cũng là yêu cầu rộng mở nghiên cứu
Tâm lý học giao tiếp ngày nay.
Để có một tài liệu chuyên biệt về Tâm lý học giao tiếp mang tính hệ thống
nhưng cụ thể thật sự là một thách thức. Mặc dù vậy, chúng tôi đã nỗ lực để chi
tiết hóa những kiến thức cơ bản nhất về Tâm lý học giao tiếp trên bình diện Tâm
lý học trong giáo trình này, hy vọng đáp ứng phần nào nhu cầu của người đọc.
Chắc chắn những thiếu sót trong tài liệu là không thể tránh khỏi, mong nhận
Created with Master PDF Editor. For non-commercial use only.
được sự thông cảm và góp ý chân thành của quý đồng nghiệp và bạn đọc xa
gần.
Nhóm tác giả
Chương 1. NHẬP MÔN VỀ GIAO TIẾP VÀ TÂM LÝ HỌC GIAO TIẾP
Giao tiếp là vấn đề nghiên cứu khá cơ bản và phổ biến của một số nhà
nghiên cứu Tâm lý học. Việc nghiên cứu giao tiếp đã đạt đến những thành tựu
nhất định trong giai đoạn hiện nay và trong lịch sử, những nghiên cứu về giao
tiếp đã hình thành từ rất sớm. Khi con người bắt đầu quan tâm đến hoạt động
giao tiếp thì cũng lúc ấy, những tia sáng đầu tiên nghiên cứu về giao tiếp bắt đầu
xuất hiện.
Giao tiếp không chỉ là địa hạt quan tâm của Tâm lý học mà nó còn là thành
tựu của nhiều ngành khoa học như: Xã hội học, Giáo dục học, Ngôn ngữ học,
Nhân học... Tuy nhiên, Tâm lý học nghiên cứu giao tiếp dưới góc nhìn giao tiếp
như là một hoạt động cơ bản trong đời sống con người có màu sắc đặc trưng và
độc đáo riêng.
1.1. SƠ LƯỢC VIỆC NGHIÊN CỨU VỀ GIAO TIẾP
Những năm đầu thế kỷ XX, Tâm lý học đã bắt đầu quan tâm đến việc
nghiên cứu vấn đề giao tiếp.
Những nghiên cứu của S.Freud về sự đồng nhất hóa để lý giải, phân tích
các giấc mơ và một số quá trình ở trẻ em như sự bắt chước các khuôn mẫu của
“những người quan trọng khác”, sự hình thành cái “siêu tôi” tiếp nhận vai trò
nam, nữ... đã cho thấy cơ chế đồng nhất hóa đảm bảo mối liên hệ qua lại giữa
các chủ thể trong nhóm xã hội, từ đó tạo ra sự đồng nhất cảm xúc, thấu cảm,
tiếp thu tình cảm của người khác. Trong giao tiếp, sự đồng nhất này là vô cùng
quan trọng vì nó cho phép cá nhân hiểu được tâm lý của một người xa lạ với cái
Created with Master PDF Editor. For non-commercial use only.
tôi của cá nhân. Theo Freud, trong một số trường hợp thì sự đồng nhất cảm xúc
mang tính chất “truyền nhiễm tâm lý” và rất đặc trưng cho đám đông hợp quần.
Tâm lý học Gestalt quan tâm đến hiện tượng giao tiếp như một cấu trúc
trọn vẹn. Họ phân tích giao tiếp thành các yếu tố và đặt chúng trong hệ thống
các yếu tố rộng hơn, các quan hệ xã hội. Khi nghiên cứu các yếu tố giao tiếp,
nhà tâm lý học Pháp Bateson đã phân biệt thành hai hệ thống giao tiếp là giao
tiếp đối xứng và giao tiếp bổ sung. Theo ông, mọi giao tiếp đều biểu hiện ra ở
một trong những phương thức ấy, nó thể hiện tính hệ thống khi thiết lập được sự
bình đẳng hay sự tương hỗ và tính bổ sung khi thể hiện sự khác nhau. 
Ngành Tâm lý học của Liên Xô (cũ) cũng nghiên cứu vấn đề giao tiếp
nhưng theo nhiều hướng tiếp cận khác nhau:
Hướng thứ 1: Nghiên cứu lý luận chung về giao tiếp như bản chất, cấu
trúc, cơ chế giao tiếp, phương pháp luận nghiên cứu giao tiếp, mối quan hệ giữa
giao tiếp và hoạt động... Hướng nghiên cứu này thể hiện trong nhiều công trình
nghiên cứu của các nhà tâm lý học Liên Xô (cũ) như “Về bản chất giao tiếp
người” (1973) của Xacopnhin, “Tâm lý học về các mối quan hệ qua lại trong
nhóm nhỏ” (1976) của I.L.Kolominxki, “Tâm lý học giao tiếp” (1978) của
A.A.Leonchiev, “Giao tiếp trong tâm lý học” (1981) của K.Platonov, “Phạm trù
giao tiếp và hoạt động trong tâm lý học” của B.P.Lomov. Hướng nghiên cứu này
tồn tại hai luồng quan điểm khác nhau:
- Quan điểm thứ nhất cho rằng giao tiếp có thể là một dạng hoạt động
hoặc có thể là một phương thức, điều kiện của hoạt động. Đại diện cho quan
điểm theo xu hướng này là A.A.Leonchiev.
- Quan điểm thứ hai cho rằng hoạt động và giao tiếp là những phạm trù
tương đối độc lập trong quá trình thống nhất của đời sống con người. Phạm trù
“hoạt động” phản ánh mối quan hệ giữa chủ thể - khách thể, phạm trù “giao tiếp”
phản ánh mối quan hệ chủ thể - chủ thể.
Created with Master PDF Editor. For non-commercial use only.