1
BỘ NỘI VỤ
TRƯỜNG ĐẠI HỌC LAO ĐỘNG – XÃ HỘI
Nhóm biên soạn
1. TS. Tiêu Thị Minh Hường
2. TS. Vũ Thúy Ngọc
TẬP BÀI GIẢNG
TÂM LÝ HỌC LAO ĐỘNG
HÀ NỘI 2026
2
MỤC LỤC
CHƯƠNG 1. NHỮNG VẤN ĐỀ CHUNG VỀ TÂM LÝ HỌC LAO ĐỘNG ......... 7
1.1. Khái niệm chung về lao động ............................................................................ 7
1.1.1. Khái niệm lao động ....................................................................................... 7
1.1.2. Cấu trúc của hoạt động lao động ................................................................. 9
1.2. Đối tượng và nhiệm vụ của tâm lý học lao động ........................................... 10
1.2.1. Đối tượng nghiên cứu................................................................................. 10
1.2.2. Nhiệm vụ nghiên cứu ................................................................................. 11
1.3. Phương pháp nghiên cứu của tâm lý học lao động ....................................... 12
1.3.1. Phương pháp luận ...................................................................................... 12
1.3.2. Các phương pháp nghiên cứu trong Tâm lý học lao động ....................... 13
1.4. Tâm lý học lao động và các môn học khác ................................................. 15
CÂU HỎI ÔN TẬP CHƯƠNG 1 .............................................................................. 17
CHƯƠNG 2. MỘT SỐ VẤN ĐỀ TÂM LÝ TRONG LAO ĐỘNG ....................... 18
2.1. Các trạng thái tâm lý nảy sinh trong lao động .............................................. 18
2.1.1. Trạng thái tâm lý sẵn sàng trong lao động ................................................ 18
2.1.2. Trạng thái chú ý trong lao động ................................................................ 20
2.1.3. Trạng thái đơn điệu trong lao động ........................................................... 22
2.1.4. Trạng thái mệt mỏi trong lao động ............................................................ 23
2.1.5. Trạng thái căng thẳng trong lao động ....................................................... 25
2.2. Khả năng làm việc ............................................................................................ 28
2.2.1. Khái niệm khả năng làm việc ..................................................................... 28
2.2.2. Các yếu tố ảnh hưởng tới khả năng làm việc ............................................ 28
2.2.3. Diễn biến của khả năng làm việc ............................................................... 29
2.3. Xây dựng chế độ lao động và nghỉ ngơi hợp lý ............................................. 33
2.3.1. Khái niệm chế độ lao động và nghỉ ngơi hợp lý ........................................ 33
2.3.2. Chế độ lao động .......................................................................................... 34
2.3.3. Chế độ nghỉ ngơi ......................................................................................... 35
2.4. Yếu tố thẩm mỹ trong lao động ...................................................................... 37
2.4.1. Màu sắc trong lao động .............................................................................. 37
3
2.4.2. Âm nhạc trong lao động ............................................................................. 39
2.5. An toàn trong lao động .................................................................................... 41
2.5.1. Các yếu tố tâm lý cá nhân đối với các trường hợp để xảy ra sự cố, tai nạn
lao động ................................................................................................................. 42
2.5.2. Những đặc điểm tâm lý mang tính tạm thời, tình huống ......................... 43
2.5.3. Biện pháp ngăn ngừa tai nạn lao động ..................................................... 44
CÂU HỎI ÔN TẬP CHƯƠNG 2 .............................................................................. 47
CHƯƠNG 3: XU HƯỚNG BIẾN ĐỔI NGHỀ NGHIỆP, CÔNG VIỆC .............. 49
MÔI TRƯỜNG LÀM VIỆC...................................................................................... 49
3.1. Hướng nghiệp và khám phá nghề nghiệp ...................................................... 49
3.1.1. Hướng nghiệp ............................................................................................. 49
3.1.2. Khám phá nghề nghiệp ............................................................................... 51
3.1.3. Nội dung cơ bản của công tác hướng nghiệp ........................................... 51
3.1.4. Các hình thức hướng nghiệp ..................................................................... 51
3.1.5. Các nguyên tắc cơ bản của hướng nghiệp: ............................................... 53
3.1.6. Ý nghĩa của hướng nghiệp và khám phá nghề nghiệp: ............................ 53
3.2. Xu thế biến đổi công việc ................................................................................. 53
3.3. Biến đổi môi trường trong và ngoài nơi làm việc .......................................... 61
3.3.1. Biến động kinh tế - xã hội và môi trường .................................................. 61
3.3.2. Già hóa dân số và xu hướng đa dạng nhân khẩu học .............................. 62
3.3.3. Sự phát triển của công nghệ thông tin và không gian số ......................... 62
CÂU HỎI ÔN TẬP CHƯƠNG 3 .............................................................................. 64
CHƯƠNG 4. NHÂN CÁCH NGƯỜI LAO ĐỘNG ................................................. 66
4.1. Nhân cách người lao động ............................................................................... 66
4.1.1. Những vấn đề chung về nhân cách ........................................................... 66
4.1.2. Cấu trúc tâm lý trong nhân cách người lao động ................................... 69
4.2. Sự hình thành nhân cách người lao động ...................................................... 84
4.2.1. Một số lý thuyết hình thành và phát triển nhân cách ............................... 84
4.2.2. Các yếu tố ảnh hưởng tới việc hình thành, phát triển nhân cách ........... 92
CÂU HỎI ÔN TẬP CHƯƠNG 4 .............................................................................. 95
4
CHƯƠNG 5. TẬP THỂ LAO ĐỘNG ....................................................................... 97
5.1. Khái niệm chung về tập thể lao động ............................................................. 97
5.1.1. Khái niệm về tập thể, tập thể lao động ....................................................... 97
5.1.2. Các giai đoạn phát triển tập thể ................................................................. 99
5.1.3. Những biểu hiện mới của tập thể lao động hiện nay .............................. 101
5.2. Bầu không khí tâm lý tập thể ........................................................................ 103
5.2.1. Các mối quan hệ qua lại trong tập thể ..................................................... 103
5.2.2. Sự tương đồng tâm lý................................................................................ 104
5.2.3. Xây dựng không khí tâm lý tích cực trong lao động ............................... 106
5.3. Xung đột trong tập thể lao động ................................................................... 111
5.3.1. Khái niệm về va chạm xung đột ............................................................... 111
5.3.2. Nguyên nhân gây xung đột ...................................................................... 112
5.3.3. Các biện pháp ngăn ngừa và giải quyết xung đột ................................... 113
5.4. Khái niệm quản lý lãnh đạo .......................................................................... 116
5.5. Nhân cách người lãnh đạo ............................................................................. 118
5.5.1. Các phẩm chất và năng lực cần thiết của người lãnh đạo ..................... 118
5.5.2. Xây dựng uy tín lãnh đạo ......................................................................... 125
5.6. Phong cách lãnh đạo ...................................................................................... 126
5.6.1. Khái niệm phong cách lãnh đạo .............................................................. 127
5.6.2. Các phong cách lãnh đạo cơ bản ............................................................. 127
5.7. Các phương pháp quản lý tập thể lao động ................................................. 131
5.7.1. Phương pháp đề ra yêu cầu cho tập thể .................................................. 131
5.7.2. Phương pháp kiểm tra .............................................................................. 132
5.7.3. Đánh giá .................................................................................................... 133
CÂU HỎI ÔN TẬP CHƯƠNG 5 ............................................................................ 136
TÀI LIỆU THAM KHẢO ........................................................................................ 138
5
LỜI NÓI ĐẦU
Tâm lý học lao động là một chuyên ngành của khoa học tâm lý, nghiên cứu các
hiện tượng, quy luật và cơ chế tâm lý nảy sinh trong quá trình lao động của con người.
Ngành khoa học này làm rõ mối quan hệ giữa đặc điểm tâm lý của người lao động với
công việc, điều kiện và môi trường làm việc, cũng như với các quan hệ xã hội trong lao
động. Trên cơ sở đó, Tâm lý học lao động góp phần lý giải hành vi của con người trong
hoạt động nghề nghiệp, nâng cao hiệu quả lao động, bảo đảm sự phù hợp giữa con
người với công việc và môi trường lao động, đồng thời hỗ trợ phát triển nghề nghiệp
một cách bền vững.
Tập bài giảng Tâm lý học lao động được biên soạn trên cơ sở kế thừa có chọn
lọc những thành tựu nghiên cứu của các tác giả trong và ngoài nước, đồng thời tiếp thu
và cập nhật những vấn đề đang đặt ra trong thực tiễn lao động hiện nay. Tài liệu nhằm
cung cấp cho người học hệ thống kiến thức cơ bản về tâm lý học lao động, giúp người
học hiểu được bản chất, đặc điểm và vai trò của các yếu tố tâm lý trong hoạt động lao
động, trong quá trình hướng nghiệp, thích ứng nghề nghiệp, tổ chức lao động, xây dựng
tập thể lao động và thực hiện chức năng lãnh đạo, quản lý.
Nội dung tập bài giảng không chỉ đề cập đến những vấn đề nền tảng như khái
niệm lao động, cấu trúc hoạt động lao động, đối tượng, nhiệm vụ, phương pháp nghiên
cứu và mối quan hệ của Tâm lý học lao động với các môn học liên quan, mà còn tập
trung vào những nội dung thiết thực gắn với thực tiễn nghề nghiệp. Cụ thể, tài liệu phân
tích các trạng thái tâm lý nảy sinh trong lao động, khả năng làm việc, chế độ lao động
và nghỉ ngơi hợp lý, yếu tố thẩm mỹ và an toàn trong lao động; đồng thời làm rõ những
biến đổi của nghề nghiệp, công việc và môi trường làm việc trong bối cảnh kinh tế - xã
hội hiện nay. Bên cạnh đó, tập bài giảng còn đề cập đến nhân cách người lao động, các
vấn đề tâm lý trong tập thể lao động, bầu không khí tâm lý tập thể, xung đột trong lao
động, cũng như những khía cạnh tâm lý của người lãnh đạo và hoạt động quản lý tập
thể lao động.
Tập bài giảng Tâm lý học lao động được thiết kế gồm 5 chương:
Chương 1. Những vấn đề chung về Tâm lý học lao động
Chương 2. Một số vấn đề tâm lý trong lao động