TẬP BÀI GIẢNG
TÂM LÍ HỌC ĐẠI CƯƠNG
(Tín chỉ 2)
LÊ THANH HÀ
BỘ MÔN TÂM LÍ - GIÁO DỤC
Trường Đại học Sư phạm Hà Nội 2
Xuân Hòa, Thị xã Phúc Yên
Vĩnh Phúc
i
MỤC LỤC
CHƯƠNG 1: TÂM LÍ HỌC LÀ MỘT KHOA HỌC ..................................................................... 1
1.1. Đối tượng, nhiệm vụ của tâm lí học ..................................................................................... 1
1.1.1. Tâm lí học là gì? ........................................................................................................... 1
1.1.2. Đối tượng của tâm lí học: ............................................................................................. 1
1.1.3. Nhiệm vụ của tâm lí học ............................................................................................... 1
1.2. Bản chất tâm lí người ........................................................................................................... 1
1.2.1. Tâm lí người là sự phản ánh hiện thực khách quan (HTKQ) vào não người thông qua
chủ thể (CT) ............................................................................................................................ 2
1.2.2. Bản chất xã hội của tâm lí người (Cơ sở XH của TL người) ........................................ 2
1.3. Ý thức và sự hình thành ý thức cá nhân ............................................................................... 3
1.3.1. Khái niệm ý thức ........................................................................................................... 3
1.3.2. Sự hình thành và phát triển YT ..................................................................................... 4
1.3.3. Các cấp độ của YT ........................................................................................................ 4
1.4. Phân loại và các chức năng của TL ..................................................................................... 5
1.4.1. Phân loại........................................................................................................................ 5
1.4.2. Chức năng của tâm lí .................................................................................................... 5
1.5. Các nguyên tắc và phương pháp nghiên cứu tâm lí (SV đọc giáo trình) ............................. 6
1.5.1. Các nguyên tắc phương pháp luận của tâm lí học khoa học ......................................... 6
1.5.2. Các phương pháp nghiên cứu TL.................................................................................. 6
CHƯƠNG 2: PHẠM TRÙ HOẠT ĐỘNG VÀ GIAO TIẾP .......................................................... 8
2.1. Phạm trù hoạt động .............................................................................................................. 8
2.1.1. Khái niệm HĐ ............................................................................................................... 8
2.1.2. Cấu trúc của HĐ............................................................................................................ 9
2.1.3. Phân loại HĐ ............................................................................................................... 10
2.2. Phạm trù giao tiếp .............................................................................................................. 10
2.2.1. Khái niệm giao tiếp ..................................................................................................... 10
2.2.2. Phân loại giao tiếp ....................................................................................................... 11
2.2.3. Tâm lí là sản phẩm của GT ......................................................................................... 11
2.2.4. Mối quan hệ giữa các thành viên trong nhóm và tập thể ............................................ 11
2.3. Quan hệ giữa giao tiếp và hoạt động ................................................................................. 11
2.4. Chú ý - điều kiện của hoạt động và giao tiếp ..................................................................... 11
2.4. 1. Chú ý là gì? ................................................................................................................ 11
ii
2.4. 2. Các loại chú ý............................................................................................................. 11
2.4. 3. Các thuộc tính cơ bản của chú ý ................................................................................ 12
CHƯƠNG 3: HOẠT ĐỘNG NHẬN THỨC ................................................................................ 14
3.1. Khái niệm hoạt động nhận thức ......................................................................................... 14
3.2.Nhận thức cảm tính ......................................................................................................... 15
3.3. Nhận thức lí tính ................................................................................................................ 17
3.4. Ngôn ngữ và hoạt động nhận thức ..................................................................................... 21
3.4.1. Khái niệm, các loại ngôn ngữ ..................................................................................... 21
3.4.2. Vai trò của ngôn ngữ đối với hoạt động nhận thức ..................................................... 22
CHƯƠNG 4: TÌNH CẢM VÀ Ý CHÍ .......................................................................................... 26
4.1. Tình cảm ............................................................................................................................ 26
4.1.1. Khái niệm tình cảm ..................................................................................................... 26
4.1.2. Các mức độ và các loại tình cảm ................................................................................ 27
4.1.3. Các quy luật của tình cảm ........................................................................................... 27
4.2. Ý chí ................................................................................................................................... 28
4.2.1. Khái niệm, các phẩm chất của ý chí ........................................................................... 28
4.2.2. Hành động ý chí: ......................................................................................................... 28
4.2.3. Hành động tự động hoá (kĩ xảo và thói quen) ............................................................ 29
CHƯƠNG 5: TRÍ NHỚ ................................................................................................................ 32
5.1. Khái niệm trí nhớ ............................................................................................................... 32
5.1.1. Định nghĩa:.................................................................................................................. 32
5.1.2. Các quan điểm TLH về sự hình thành trí nhớ ............................................................. 32
5.1.3. Cơ sở sinh lí của trí nhớ .............................................................................................. 32
5.2. Các quá trình cơ bản của trí nhớ ........................................................................................ 32
5.3. Các loại trí nhớ ................................................................................................................... 32
5.4. Vai trò của trí nhớ .............................................................................................................. 33
CHƯƠNG 6: NHÂN CÁCH ........................................................................................................ 36
6.1. Khái niệm nhân cách .......................................................................................................... 36
6.2. Cấu trúc của nhân cách ...................................................................................................... 37
6.3. Những thuộc tính tâm lí của nhân cách ............................................................................. 37
6.3.1. Xu hướng .................................................................................................................... 38
6.3.2. Tính cách ..................................................................................................................... 38
6.3.3. Khí chất ....................................................................................................................... 39
6.3.4. Năng lực ...................................................................................................................... 39
iii
6.4. Sự hình thành và phát triển nhân cách ............................................................................... 39
6.4.1. Các yếu tố chi phối sự hình thành và phát triển nhân cách ......................................... 39
6.4.2. Những sai lệch trong sự phát triển nhân cách ............................................................. 41
1
CHƯƠNG 1: TÂM LÍ HỌC LÀ MỘT KHOA HỌC
Mục tiêu chương 1
1. Kiến thức
- Xác định được tâm lí học là một khoa học: Chỉ ra được đối tượng của TLH, các nhiệm
vụ của TLH, ý nghĩa của KH TL trong dạy học giáo dục và trong cuộc sống.
- Phân tích được bản chất chức năng, phân loại các HTTL
- Phân tích sự hình thành và phát triển ý thức
- Trình bày được hệ thống các PP NC TL người
2. Kĩ năng:
- Vận dụng các hiểu biết về khoa học tâm lí với tư cách một khoa học vào việc phân tích,
giải thích các hiện tượng tâm lí theo quan điểm khoa học.
- Vận dụng những hiểu biết về PPNC để nghiên cứu các HTTL của HS.
3. Thái độ:
- Coi trọng TLH như một khoa học không thể thiếu trong việc đào tạo nghề dạy học, đào
tạo giáo viên
- Có hứng thú học tập TLH và vận dụng TLH vào việc học tập, rèn luyện và trong ứng xử.
Nội dung
1.1. Đối tượng, nhiệm vụ của tâm lí học
1.1.1. Tâm lí học là gì?
Tâm lí học (Psyche - logos) là khoa học về các hiện tượng tâm lí.
Hiện tượng TL là hình ảnh tinh thần về thế giới khách quan (TGKQ) trong óc con người
thông qua chủ thể. Nó tồn tại chủ quan, vì những hiện tượng TL này xảy ra trong đầu con
người, gắn liền và điều hành mọi hành động (Hđ), hoạt động (HĐ) của con người.
1.1.2. Đối tượng của tâm lí học:
TLH nghiên cứu dạng vận động chuyển tiếp từ vận động sinh vật sang vận động xã hội, từ
thế giới khách quan vào mỗi con người sinh ra hiện tượng tâm lí - với tư cách là một hiện tượng
tinh thần.
Đối tượng của TLH là các hiện tượng tâm lí với tư cách là một hiện tượng tinh thần được
thế giới khách quan tác động vào não con người sinh ra (gọi là HĐTL). TLH nghiên cứu sự
hình thành, vận hành và phát triển của HĐTL.
1.1.3. Nhiệm vụ của tâm lí học
Nhiệm vụ cơ bản của TLH là nghiên cứu bản chất hoạt động của TL, các quy luật nảy sinh
và phát triển tâm lí, cơ chế diễn biến và thể hiện tâm lí, quy luật về mối quan hệ giữa các
hiện tượng.
Các nhiệm vụ cụ thể của TLH:
- Nghiên cứu bản chất của HĐTL (về số lượng và chất lượng)
- Phát hiện các quy luật hình thành, phát triển các hiện tượng TL;
- Tìm ra cơ chế của các hiện tượng TL.
1.2. Bản chất tâm lí người
Chủ nghĩa duy vật biện chứng khẳng định: Tâm lí người là sự phản ánh hiện thực khách quan
vào não người thông qua chủ thể, tâm lí người có bản chất xã hội - lịch sử.