Giông tố - Tác phẩm và dư luận (Phần 3)

Giöng töë - Taác phêím vaâ dû luêån 398

ÀOÅC LAÅI TRUYÏÅN GIÖNG TÖË

NGUYÏÎN TUÊN

Tiïíu thuyïët Giöng töë daâi 30 chûúng vaâ thïm möåt àoaån kïët: nhûng sûå viïåc xaãy ra trong möåt thúâi gian cuäng ngùæn vêåy. Nhû lúâi Vuä Troång Phuång ghi vaâo loâng truyïån, sûå viïåc múã ra vaâo thaáng 10-1932 vaâ kïët thuác vaâo muâa heâ 1933. Nhûäng niïn hiïåu naây noái laåi rêët nhiïìu vïì hoaân caãnh chñnh trõ vaâ xaä höåi nûúác ta luác bêëy giúâ.

(...) Tiïíu thuyïët Giöng töë göìm nhiïìu thûá ngûúâi: thön quï, thaânh thõ vaâ caã nhûäng nhên vêåt tûâ quï ra tónh. Coá ngûúâi laâ thön nûä bõ baán laâm leä thûá mûúâi hai cho nhaâ giaâu, coá ngûúâi laâ thû kyá, coá ngûúâi laâ du thuã du thûåc, coá ngûúâi laâ gaái tên thúâi, coá ngûúâi laâ àöëc hoåc, coá ngûúâi laâm caách maång. Nhûng tröåi lïn hïët àïí ngûúâi àoåc suy nghô, àïí ngûúâi àoåc nhúá laåi maâ àùåt thaânh vêën àïì thò coá hai nhên vêåt Thõ Mõch vaâ Nghõ Haách.

http://ebooks.vdcmedia.com

Vuä Troång Phuång 399

(...) Thêëy roä thûåc dên cai trõ, möåt mùåt àaân aáp, bùæn giïët nhûäng ngûúâi chöëng laåi trêåt tûå cuãa chuáng; möåt mùåt khaác, chuáng taåo ra möåt boån tay sai trêng traáo. Nhûng sûå trêng traáo bêín thóu cuãa nhûäng keã chó söëng vúái àöìng tiïìn, lêëy àöìng tiïìn ra maâ bùæt naåt, ùn hiïëp cuöåc söëng, àiïìu khiïín cuöåc söëng, àùåt cho cuöåc söëng möåt khuön pheáp theo àöìng tiïìn boáp nùån ùn cûúáp àûúåc, caái sûå trêng traáo êëy (nhû àoaån vùn trñch trïn àêy cuãa thiïn truyïån XXI), sûå trêng traáo cuãa caái xaä höåi lêëy cuãa àeâ ngûúâi êëy laåi coân lïn túái caái mûác mùåt daån maây daây vö liïm só cao àöå maâ chó coá ngoâi buát Vuä Troång Phuång múái phên tñch nöíi vaâ töíng húåp àûúåc hïët úã chûúng XXIX. Sau nhûäng tònh tiïët phûác taåp cuãa truyïån (chñnh cuöåc àúâi riïng cuãa Nghõ Haách laâ möåt sûå phûác taåp kinh rúån nhúáp nhuáa). Nghõ Haách àaä biïët Long, caái ngûúâi bõ y cûúáp vúå kia, laåi chñnh laâ con giai y maâ y vêîn gaã con gaái cuãa y cho Long nhû thûúâng, vaâ trêng traáo àïën caái mûác quaãng caáo cho y bùçng sûå cöng nhêån viïåc loaån luên àoá giûäa möåt bûäa tiïåc khoe mïì àay, sau möåt cuöåc phaát chêín giaã nhên giaã nghôa cho 4.000 ngûúâi, chñnh nhûäng ngûúâi y àaä boác löåt vaâ àaây àoåa.

Chûúng naây gêìn kïët thuác Giöng töë : àoåc àïën àêy, thêëy súå Vuä Troång Phuång. Trong caác taác phêím cuãa Vuä Troång Phuång, Giöng töë laâ möåt truyïån daâi àaåi diïån rêët nhiïìu cho tû tûúãng tiïën böå vaâ thaái àöå phï phaán cuãa nhaâ tiïíu thuyïët trûúác cuöåc söëng àaão àiïn cuãa thúâi êëy. Nhûng trong Giöng töë, chûúng naây laâ caái àoaån maâ thêëy taác giaã maånh nhêët vaâ

http://ebooks.vdcmedia.com

Giöng töë - Taác phêím vaâ dû luêån 400

cao tay nhêët vïì nghïå thuêåt. Töi vûâa noái laâ súå Vuä Troång Phuång. Súå, hiïíu theo caái nghôa cuãa nhûäng ngûúâi trong nghïì nghiïåp vùn chûúng biïët kñnh phuåc trûúác möåt nhên taâi, möåt chên têm, möåt caái uy tñn trong vùn hoåc cêån àaåi nûúác ta. Trong dõp kyã niïåm Vuä Troång Phuång naây, sûå kñnh phuåc êëy caâng coá nghôa laâ sûå thûúng yïu, kñnh troång vaâ nhúá tiïëc khöng biïët àïí àêu cho hïët àûúåc.

* * *

Noái chung vïì taác phêím Vuä Troång Phuång vaâ caã con ngûúâi taác giaã, luác sinh thúâi vaâ caã sau luác nùçm xuöëng àïí àûúâng hoaâng ài vaâo coäi bêët diïåt cuãa vùn xuöi Viïåt Nam, rêët nhiïìu ngûúâi àoåc hay bêån têm vïì caái khña dêm trong bêët cûá trûá taác naâo cuãa Vuä Troång Phuång. Bêån têm àïën caái mûác àöå ngöå nhêån nhûäng vùn phêím coá chên giaá cuãa hiïån thûåc phï phaán kia àïìu laâ nhûäng dêm thû. Nhûäng àoaån goåi laâ dêm êëy maâ coá vò sûå cêìn thiïët cuãa cú cêëu möåt truyïån dûång thò àêëy cuäng chó laâ nhûäng hiïån tûúång. Thûåc chêët cuãa vùn phêím Vuä Troång Phuång laâ vûúåt lïn nhûäng hiïån tûúång êëy àïí noái möåt caái gò rêët lúán vaâ noái lïn caái hoaâi baäo rêët laânh, rêët àeåp cuãa taác giaã.

Riïng vïì Giöng töë, truyïån daâi àaä àoáng bùçng möåt viïåc tiïu cûåc tûå hoaåi thên thïí, vaâ cuäng múã àêìu bùçng möåt cuöåc cûúäng dêm thö baåo coá traã tiïìn. Röìi laåi tiïëp diïîn nhûäng

http://ebooks.vdcmedia.com

Vuä Troång Phuång 401

cuöåc tiïìn dêm hêåu thuá vaâ thöng dêm, vaâ vên vên. Nhûng caái chñnh khöng phaãi úã àêy. Giöng töë coá noái àïën nöng dên, nhûng caái nhòn cuãa Vuä Troång Phuång coân chïåch choaåc. Giöng töë coá noái àïën chiïën sô caách maång nhûng caái nhòn cuãa Vuä Troång Phuång coân viïín vöng, phiïu lûu. Caái maâ Vuä Troång Phuång àaánh truáng nhêët trong Giöng töë tûác laâ àaánh vaâo caái sûå trêng traáo taân baåo cuãa thïë lûåc àöìng tiïìn, cuãa nhûäng thïë lûåc phaãn böåi àaä dûåa vaâo àïë quöëc vaâ àõnh cêìm cên naãy mûåc cho sûå söëng vaâ ngûå trõ lïn trïn caái giaá trõ thêåt cuãa àúâi söëng. Caái maâ Vuä Troång Phuång xûa kia àaä daânh caái phêìn traáng kiïån trong nhúän lûåc vaâ buát luåc àïí têën cöng vaâo, vò haånh phuác vaâ cöng lyá, thò ngaây nay cuöåc caách maång cuãa ta àaä döìn noá vaâo chöî Myä - Diïåm. Vuä Troång Phuång maâ coân, coân àaánh nhiïìu thïm bùçng nhiïìu truyïån nûäa, coân àaánh maånh hún bao giúâ hïët vaâ àaánh cho kyâ hïët. Khöng nhûäng àaánh, maâ Vuä Troång Phuång coân kiïën thiïët nûäa.

(In trong baáo Nhên dên, söë 966, ngaây 27-10-1956).

http://ebooks.vdcmedia.com

Giöng töë - Taác phêím vaâ dû luêån 402

GIÖNG TÖË

TRÛÚNG CHÑNH

Riïng nùm 1936, Vuä Troång Phuång viïët saáu taác phêím, bêëy giúâ àùng trïn caác baáo, nhûäng nùm sau múái xuêët baãn thaânh saách: Giöng töë (tûác Thõ Mõch), tiïíu thuyïët daâi (àùng Haâ Nöåi baáo tûâ thaáng 1-1936), Cúm thêìy cúm cö, phoáng sûå daâi (àùng Haâ Nöåi baáo tûâ thaáng 3-1936). Söë àoã, tiïíu thuyïët daâi (àùng baáo Tûúng lai, tûâ thaáng 9-1936), Laâm àô, tiïíu thuyïët daâi (viïët thaáng 10-1936, in nùm 1939), Giïët meå (kõch, dõch Lucreâce Borgia cuãa Victo Hugö, in nùm 1936). Trong saáu taác phêím êëy, thò coá ba cuöën tiïíu thuyïët cho àïën ngaây nay vêîn àûúåc àaánh giaá cao: Giöng töë, Vúä Àï, Söë àoã, vaâ cuäng laâ nhûäng taác phêím tiïu biïíu cuãa Vuä Troång Phuång.

I- Tûâ thön quï “xöi thõt” àïën thaânh thõ “bú sûäa”

Trong vùn chûúng hiïån thûåc phï phaán trûúác Caách maång, hiïëm coá taác phêím naâo, trong àoá taác giaã döìn laåi bêëy

http://ebooks.vdcmedia.com

Vuä Troång Phuång 403

nhiïu caãnh xêëu xa, muåc naát, töåi löîi cuãa xaä höåi cuä nhû trong Giöng töë cuãa Vuä Troång Phuång. Quaã khöng coá. Thûúâng thûúâng thò ngûúâi ta cuäng chó taã möåt khña caånh naâo àoá. Nguyïîn Cöng Hoan laâ nhaâ vùn hay khai thaác nhûäng àïì taâi nhû Vuä Troång Phuång, nhûng öng phaãi daân traãi ra trong rêët nhiïìu truyïån ngùæn, chûá chûa hïì saáng taác àûúåc möåt truyïån daâi coá nhûäng àiïín hònh têåp trung nhû trong Giöng töë.

Trong Giöng töë, Vuä Troång Phuång dêîn chuáng ta tûâ thön quï “xöi thõt” àïën thaânh thõ “bú sûäa”, tûâ nhûäng chöën ùn chúi truyå laåc, gaái àô, thuöëc phiïån àïën nhûäng caãnh xa hoa - cuäng khöng keám truyå laåc - trong phoâng Tõnh Têm úã êëp Tiïíu Vaån Trûúâng Thaânh cuãa Nghõ Haách. Khöng kïí nhûäng nhên vêåt chñnh, riïng nhûäng con ngûúâi cuãa xaä höåi cuä maâ Vuä Troång Phuång veä bùçng möåt hai neát trong Giöng töë cuäng àaä nhiïìu vö kïí. ÚÃ thön quï thò àuã caác mùåt haâo lyá, gùåp cú höåi naâo cuäng coá thïí töí chûác ùn uöëng, huát xaách, àem lyá sûå cuân ra maâ caäi vaä nhau, röìi chûãi búái nhau, nhûng lïn àïën cûãa quan thò run súå, heân nhaát. ÚÃ thaânh thõ, thöi thò àuã haång ngûúâi, thûúång vaâng haå caám. Nhûäng tay doanh nghiïåp sùæc saão, gian huâng, “coi àúâi nhû canh baåc lúán”, “laâm viïåc thiïån àïí quaãng caáo cho mònh” coá chên trong caác höåi aái hûäu, nhûng “kyâ chung khöng coá ai laâ baån trïn àúâi”, àaä tûâng chuã toåa nhûäng ban giaãi thûúãng vùn chûúng nhûng chûa hïì àoåc hïët möåt cuöën tiïíu thuyïët; nhûäng tay cöí àöång cho Phêåt giaáo maâ laåi ài xêy haâng daäy nhaâ xêm; nhûäng anh

http://ebooks.vdcmedia.com

Giöng töë - Taác phêím vaâ dû luêån 404

laâm chuã ba böën tiïåm khiïu vuä maâ àaánh con gaái höåc maáu vïì töåi ùn mùåc tên thúâi; nhûäng anh vûâa laâ chuã hiïåu xe àaám ma, vaâ laâ chuã dûúåc phong, baán tem cho Höåi Baâi trûâ bïånh lao, maâ laåi baán caã thuöëc laâo möëc, v.v... Toám laåi, têët caã nhûäng ngûúâi tûå xûng laâ “thûúång lûu” nhûng kyâ thûåc chó biïët coá àöìng tiïìn vaâ danh haäo, duâng moåi caách àêìu cú, moåi ngoán bõp búåm. Theo taác giaã thò àoá laâ “nhûäng mêîu” haâng àùåc biïåt cuãa cöng giúái vaâ thûúng giúái". Ai tûâng söëng úã Haâ Nöåi lêu nùm, nhêët laâ vaâo khoaãng 1930-1939, chùæc coá thïí tòm thêëy úã nhûäng neát sú saâi trïn, möåt con ngûúâi coá thêåt, bùçng xûúng bùçng thõt, àaä laâm giaâu möåt caách trùæng trúån nhû thïë vaâ cuäng àaä trúã nïn nhûäng tai to mùåt lúán cuãa xaä höåi àûúng thúâi.

Trong caác tiïåm huát cuãa Haâng Buöìm, hay trong caác nhaâ haát aã àêìu phöë Khêm Thiïn, Vuä Troång Phuång laåi coá dõp cho chuáng ta biïët möåt haång ngûúâi khaác, haång ngûúâi truyå laåc. Khöng kïí Vaån toác mai, àûáa con hoang cuãa Nghõ Haách, xoã laá, xoã xiïn, noái xêëu böë vúái nhaâ baáo àïí “laâm tiïìn” böë, coá àuã mùåt “caác nhên viïn laâng beåp, nhûäng thiïëu phuå mùåt bûå nhûäng phêën, möi taái nhúåt, toác buái, cöí àeo kiïìng, mùåc aáo tên thúâi cöí baánh beã”; nhûäng tïn lñnh da trùæng, da àen; möåt muå àêìm giaâ. Röìi nhûäng öng giaáo, öng cûã nhên Têy hoåc hùèn hoi, bïì ngoaâi àaåo maåo, nghiïm nghõ, nhûng àïën àêy thò giúã àuã troâ àïíu caáng. Taác giaã Giöng töë duâng ngoâi buát phoáng sûå cuãa mònh àïí taã cuöåc àúâi bêín thóu dêm àaäng cuãa thaânh phöë Haâ Nöåi dûúái thúâi Phaáp thuöåc.

http://ebooks.vdcmedia.com

Vuä Troång Phuång 405

Àaä hïët àêu! Ngoaâi nhûäng caãnh “lêìm than” cöng khai, coân nhûäng caãnh “lêìm than” kñn àaáo hún. Möåt baâ nhaâ “tûã tïë” ngoaâi böën mûúi, chuyïn mön nhaãy àöìng boáng vaâ nùçm vúái anh cung vùn; möåt cö thiïëu nûä tên thúâi heån hoâ vúái trai trong khaách saån.

Coân chöën quan trûúâng thò nhû thïë naâo? Möåt öng quan thuöåc àõa “caáo giaâ” duâng nhûäng lúâi noái ngoåt ngaâo, nhûäng haânh àöång khön kheáo àïí phónh dên, boác löåt dên cho dïî: möåt öng tuêìn vaâ möåt öng quan huyïån chuyïn bïnh vûåc nhûäng ngûúâi coá cuãa. Daám noái àïën caác quan Têy, trong caác cuöën tiïíu thuyïët, thò trûúác àêy, coá leä chó Vuä Troång Phuång múái coá gan êëy. Àoåc nhûäng àoaån taác giaã taã Nghõ Haách, gùåp quan sûá, hoùåc àoaån caác quan Têy àïën dûå buöíi tiïåc cuãa Nghõ Haách sau cuöåc phaát chêín, chuáng ta thêëy caái cûúâi móa mai cuãa taác giaã dûúái nhûäng cêu giaã àoâ ngêy thú. Ngoaâi nhûäng quan cai trõ àûúng chûác, àûúng quyïìn, laåi coá nhûäng öng quan cai trõ àaä vïì hûu, nhûng àïí yá viïåc doanh thûúng tûâ lêu, vaâ hiïån laâm àaåi diïån cho möåt höåi lyá taâi lêåp bïn Phaáp, vöën liïëng coá hai mûúi triïåu “phêåt lùng” vaâ àang tòm caách giûä àöåc quyïìn nûúác mùæm.

Trúã lïn trïn laâ nhûäng con ngûúâi. Dûúái àêy laâ caác sûå viïåc trong xaä höåi cuä: boã truyïìn àún, cúâ àoã cöång saãn àïí vu caáo ngûúâi khaác, höëi löå úã chöën quan trûúâng, luêåt lïå haâ khùæc cuãa chñnh phuã thûåc dên; daåy trïn nùm ngûúâi hoåc troâ khöng khai baáo thò bõ töåi, tranh cûã úã nghõ trûúâng, thöng àöìng vúái

http://ebooks.vdcmedia.com

Giöng töë - Taác phêím vaâ dû luêån 406

caác cú quan ngön luêån àïí laâm hêåu thuêîn cho caác cuöåc tranh cûã, nhûäng baâi “àñt cua” röîng tuïëch, troâ hïì cuãa nhûäng tai to mùåt lúán... Coá thïí noái khöng coá caái gò khaã öë, löë bõch trong xaä höåi cuä maâ Vuä Troång Phuång khöng àïì cêåp àïën.

Vuä Troång Phuång coân toã ra biïët àúâi nhiïìu nïn öng coân àûa lïn sên khêëu möåt cö thêìy boái, möåt öng giaâ àoáng vai thêìy àõa lyá vaâ thêìy söë ài xem àêët, àùåt huyïåt, lêëy söë tûã vi. Dûúái ngoâi buát Vuä Troång Phuång, caã xaä höåi cuä hiïån lïn möåt caách bi àaát àau thûúng maâ cuäng hïët sûác töìi tïå, àaáng cùm giêån.

II. Nghõ Haách, möåt tïn tû saãn àiïín hònh

Nghõ Haách khöng phaãi laâ möåt öng nghõ gêåt têìm thûúâng, khöng phaãi nhû Nghõ Quïë cuãa Ngö Têët Töë trong Tùæt àeân, Nghõ Laåi cuãa Nguyïîn Cöng Hoan trong Bûúác àûúâng cuâng. Nghõ Quïë, Nghõ Laåi laâ nhûäng tïn àõa chuã thön quï, coá leä ngoaâi huyïån nhoã chuáng úã, khöng ai biïët àïën. Coân Nghõ Haách chùèng nhûäng laâ möåt tïn àõa chuã coá nùm trùm mêîu àöìn àiïìn trong tónh nhaâ, hùæn coân laâ möåt nhaâ àaåi tû baãn, möåt nhaâ àaåi cöng nghiïåp coá moã than úã Quaãng Yïn, ba chuåc noác nhaâ Têy úã Haâ Nöåi, böën chuåc noác nûäa úã Haãi Phoâng. Caái êëp cuãa hùæn àöì söå nhêët tónh, àïën dinh quan cöng sûá cuäng khöng bùçng. Caách ùn chúi cuãa hùæn thò y nhû caác võ cöng hêìu khanh tûúáng trong tiïíu thuyïët Taâu, coá mûúâi möåt naâng hêìu àùåt dûúái quyïìn möåt muå quaãn gia.

http://ebooks.vdcmedia.com

Vuä Troång Phuång 407

Khöng nhûäng thïë, Nghõ Haách laåi sùæp ûáng cûã ghïë Nghõ trûúãng, sùæp coá Bùæc Àêíu böåi tinh. Noái toám laåi laâ möåt nhên vêåt quan troång trong xaä höåi ngaây trûúác. Ai toâ moâ coá thïí tòm thêëy tïn vaâ aãnh hùæn - hay àuáng hún, nhûäng ngûúâi giöëng nhû hùæn - trong cuöën Nhûäng nhên vêåt Àöng Dûúng, Phuã Toaân quyïìn in nùm 1941. Cuäng nhû nhiïìu nhên vêåt coá tïn vaâ coá aãnh trong cuöën “saách vaâng” noái trïn, tiïíu sûã Taå Àònh Haách cuäng hïët sûác kyâ khöi. Xuêët thên chó laâ tïn cai thúå nïì, thïë röìi sang Laâo möåt chuyïën, khöng biïët laâm ùn ra sao maâ khi vïì giaâu coá thïë êëy. Chñnh vúå con hùæn kïí töåi aác cuãa hùæn:

“- ÛÂ àêëy, baâ thïë àêëy! Noá laâ cung vùn thêåt àêëy, nhûng maâ buång daå töët, noá ùn úã coá nhên coá nghôa... Noá coân hún caái mùåt maây, àöì lûúâng àaão! Quên giïët ngûúâi! Àöì lûúâng thêìy phaãn baån! Quên hiïëp dêm! ÛÂ! Maây cûá ly dõ baâ ài! Röìi baâ töë caáo töåi lûúâng gaåt, töåi giïët ngûúâi cuãa maây trûúác phaáp luêåt cho maâ xem! Maây vïì maây hoãi mûúâi möåt con vúå leä cuãa maây xem coá phaãi maây hiïëp chuáng khöng? Coá phaãi maây àaä boã baä rûúåu vaâo nhaâ böë meå àeã chuáng àïí böë meå chuáng phaãi baán reã cho maây khöng?...”.

ÊËy thïë maâ sau khi cêu chuyïån Haãi Phoâng vúä lúã, laâm cho Nghõ Haách nhû coá dõp ön laåi caã caái quaá khûá bó öíi cuãa hùæn, chñnh sau khi àoá, trong bûäa tiïåc thïët àaäi úã Tiïíu Vaån Trûúâng Thaânh, hùæn àaä àoåc möåt baâi diïîn vùn rêët kïu, noái àïën luên lyá, àaåo àûác, baác aái, bònh dên... Chûa bao giúâ ngoâi

http://ebooks.vdcmedia.com

Giöng töë - Taác phêím vaâ dû luêån 408

buát Vuä Troång Phuång móa mai cay àùæng nhû trong baâi diïîn vùn àoá.

Nhûng chöî chûa àuáng cuãa Vuä Troång Phuång laâ öng chó nhêën maånh vaâo tñnh caách dêm àaäng cuãa Nghõ Haách. Hïët hiïëp dêm vúå ngûúâi àïën hiïëp dêm con gaái tú, röìi àem vïì nuöi nhû nuöi möåt luä gaái àô. Àaânh rùçng keã coá tiïìn trong xaä höåi cuä, dïî sinh ra dêm àaäng, nhûng töåi chñnh cuãa Nghõ Haách khöng phaãi úã chöî àoá, maâ úã chöî cûúáp nùm trùm mêîu àöìn àiïìn, boác löåt nhên cöng úã moã than Quaãng Yïn, úã caách laâm giaâu cuãa möåt anh cai thúå nïì trúã thaânh möåt tïn tû baãn kïëch xuâ vaâ möåt nhên vêåt àùåc biïåt trong xaä höåi. Dêm àaäng chó laâ möåt khña caånh, vaâ khöng phaãi laâ khña caånh quan troång nhêët trong con ngûúâi Nghõ Haách.

Bi kõch xaãy ra trong gia àònh Nghõ Haách giöëng bi kõch xaãy ra trong gia àònh möåt tïn tû baãn khaác úã Trung Quöëc, Chu Phaác Viïn trong Löi vuä cuãa Taâo Ngu. Löi vuä viïët nùm 1933 (nùm 1944, múái dõch ra tiïëng Viïåt). Nhùæc àïën Taâo Ngu khöng coá nghôa laâ noái Vuä Troång Phuång chõu aãnh hûúãng cuãa Taâo Ngu, coá leä Vuä Troång Phuång chûa hïì àoåc Löi vuä. Giöëng nhau, chùèng qua vò hai ngûúâi àïìu söëng trong nhûäng xaä höåi maâ àöìng tiïìn laâm chuã, vò àaä thêëy trong àoá nhûäng ngûúâi coá tiïìn coá thïí duâng àöìng tiïìn sùæp àùåt moåi viïåc theo yá muöën cuãa mònh, vaâ coá khi laåi phaãi chõu hêåu quaã cuãa mònh khöng àoaán trûúác àûúåc. Nghõ Haách khöng bao giúâ ngúâ rùçng Thõ Mõch laåi laâ vúå chûa cûúái cuãa

http://ebooks.vdcmedia.com

Vuä Troång Phuång 409

con hùæn, maâ cuäng khöng bao giúâ ngúâ rùçng Long chñnh laâ con àeã cuãa hùæn. Coân Long cuäng khöng bao giúâ ngúâ mònh laâ con cuãa Nghõ Haách, vaâ lêëy Tuyïët laâ em ruöåt mònh, vaâ thöng dêm vúái Thõ Mõch khi Thõ Mõch àaä laâm leä Nghõ Haách laâ thöng dêm vúái vúå leä cuãa böë. Trong luác àoá thò “baâ Nghõ” laåi ùn nùçm vúái öng giaâ Haãi Vên, röìi chñnh “baâ Nghõ” cuäng laåi ùn nùçm vúái möåt thùçng cung vùn.

Chuyïån trong Giöng töë thêåt hïët sûác rùæc röëi. Böë trñ chûâng êëy chi tiïët ùn khúáp vúái nhau cho àûúåc maåch laåc, röìi “gúä nuát” ra cho àûúåc tûå nhiïn, phaãi coá caái taâi cuãa nhaâ vùn viïët truyïån trinh thaám. Vaâ chñnh Vuä Troång Phuång coá khi cuäng sùæp àùåt cêu chuyïån cho mònh y hïåt truyïån trinh thaám. Öng giaâ “bñ mêåt” Haãi Vên, Vuä Troång Phuång dûång lïn rêët coá veã trinh thaám. Röìi caái “xen” Nghõ Haách vaâ öng giaâ Haãi Vên cêìm suáng luåc, ài xe húi trong àïm töëi xuöëng Haãi Phoâng bùæt quaã tang vúå Nghõ Haách ngoaåi tònh, v.v... phêìn naâo giöëng truyïån trinh thaám cuãa Thïë Lûä, Phaåm Cao Cuãng höìi êëy.

III. Nhûäng nhên vêåt caãm tònh cuãa Vuä Troång Phuång Trong Giöng töë coá möåt söë nhên vêåt maâ Vuä Troång Phuång ñt nhiïìu coá caãm tònh: Thõ Mõch, Long, Tuá Anh, cuå Haãi Vên vaâ öng huyïån Cuác Lêm. Qua nhûäng nhên vêåt naây, chuáng ta thêëy têm sûå tû tûúãng, lêåp trûúâng cuãa taác giaã, böåc löå caâng roä neát.

http://ebooks.vdcmedia.com

Giöng töë - Taác phêím vaâ dû luêån 410

Thõ Mõch laâ möåt naån nhên cuãa xaä höåi muåc naát àoá. Leä ra Thõ Mõch phaãi laâ ngûúâi taác giaã coá caãm tònh nhiïìu nhêët. Nhûng àöëi vúái nhên vêåt naây, ngoâi buát cuãa öng khöng àïìu. Àoaån àêìu, öng taã Thõ Mõch laâ laâ möåt cö gaái quï muâa, giaãn dõ, chung tònh, vaâ sua khi bõ Nghõ Haách laâm nhuåc, öng coá toã möåt chuát thûúng haåi. Nhûng khöng bao lêu sau, dûúái ngoâi buát öng, ngûúâi con gaái êëy trúã thaânh möåt nhên vêåt rùæc röëi, phûác taåp, dêm àaäng, nhêët laâ coá nhûäng cûã chó vö duyïn, àaáng gheát cuãa ngûúâi àang úã caãnh ngheâo khöí, böîng àûúåc àöíi sang söëng trong caãnh giaâu coá, phong lûu. Troâ àúâi thûúâng nhû thïë thêåt, nhûng taã möåt xaä höåi àaáng gheát, röìi laåi taã naån nhên cuãa xaä höåi êëy cuäng àaáng gheát nöët thò laâm ngûúâi àoåc hïët sûác hoang mang.

... Long cuäng laâ möåt naån nhên khaác cuãa xaä höåi cuä. Vuä Troång Phuång taã Long laâm möåt keã chung tònh, vò chung tònh maâ àau khöí röìi trúã nïn chúi búâi, traác taáng, khöng thiïët gò àïën gia àònh nûäa, sau cuâng thò tûå saát caånh möåt gaái giang höì. Tònh caãnh cuãa Long cuäng laâ tònh caãnh nhiïìu ngûúâi ngaây trûúác. Àûáng vïì têm lyá maâ xeát thò khöng coá gò àaáng noái. Nhûng suöët cuöën truyïån dûúái ngoâi buát Vuä Troång Phuång anh naây húi öìn aâo, coá nhûäng àiïåu böå giaã taåo, coá nhûäng cêu noái laâm ra veã quan troång, hïët sûác buöìn cûúâi. Long àoáng vai troâ cuãa mònh vuång vïì nhû möåt anh keáp dúã trïn sên khêëu ngoaåi ö...

http://ebooks.vdcmedia.com

Vuä Troång Phuång 411

... Tuá Anh cuäng thïë. Tuá Anh cuäng laâ möåt vai àoáng keám, mùåc duâ taác giaã coá nhiïìu caãm tònh vúái nhên vêåt naây. Vuä Troång Phuång taã Tuá Anh laâ möåt thanh niïn tuêën tuá, võ tha, baác aái, coá lyá tûúãng. Àöëi vúái Nghõ Haách, Tuá Anh coá rêët nhiïìu quyïìn lûåc. Àoá cuäng laâ möåt àiïìu húi laå, àöëi vúái möåt ngûúâi böë nhû Nghõ Haách. Chñnh Tuá Anh àaä bùæt Nghõ Haách lêëy Thõ Mõch laâm vúå leä, bùæt Nghõ Haách gaã Tuyïët cho Long... Ngûúâi àoåc nghiïåm thêëy nhên vêåt naâo Vuä Troång Phuång coá caãm tònh nhiïìu nhêët thò y nhû rùçng nhên vêåt êëy trúã thaânh giaã taåo nhêët. Quen taã nhûäng caãnh thöëi naát trong xaä höåi vúái nhûäng nhên vêåt àïíu giaã, thö baåo, nïn ngoâi buát cuãa Vuä Troång Phuång bêët lûåc khi muöën taã möåt caái gò cao thûúång, tïë nhõ, hay öng cho laâ cao thûúång, tïë nhõ.

Àiïìu naây chuáng ta coân thêëy khi taác giaã xêy dûång nhên vêåt Haãi Vên - öng giaâ “caách maång” bön ba haãi ngoaåi “nûãa àúâi ngûúâi tuâ töåi”, “chñn nùm trúâi tröën traánh, göëi àêët nùçm sûúng”, cöng viïåc cuãa öng giaâ hiïån nay laâ vïì nûúác “hoâa giaãi hai Àaãng, àiïìu àònh cho Àaãng Quöëc gia cuä húåp nhêët vúái Àaãng Quöëc tïë múái”. Möåt ngûúâi nhû vêåy, maâ Vuä Troång Phuång laâm cho chuáng ta mêët caãm tònh, öng àaä khoaác lïn ngûúâi “öng giaâ” nhûäng àiïåu böå, nhûäng cûã chó cuãa nhûäng nhên vêåt trong caác cuöën tiïíu thuyïët trinh thaám dúã. Mùåt khaác, khöng kïí nhûäng àoaån thuyïët vïì àõa lyá, söë tûã vi, - àêy laâ nhûäng nghïå phuå maâ nhaâ “caách maång” naây duâng àïí loåt vaâo àêu cuäng àûúåc vaâ dïî traánh con mùæt toâ moâ cuãa mêåt thaám, nhûng trong nhiïìu trûúâng húåp, “öng giaâ” toã ra mï

http://ebooks.vdcmedia.com

Giöng töë - Taác phêím vaâ dû luêån 412

tñn, dõ àoan thûåc sûå vaâ cuäng laåi khöng “àaáng kñnh mïën vïì nhên phêím” lùæm, nhû baâ Nghõ Haách ca tuång...

... Cuöëi cuâng àïën öng huyïån Cuác Lêm. Hònh nhû Vuä Troång Phuång mong moãi rêët nhiïìu vïì öng huyïån tên hoåc naây lùæm thò phaãi. Öng ta àöî luêåt khoa tiïën sô Ba lï, tûâng diïîn thuyïët vaâ biïíu tònh vúái nhaâ vùn Romain Rolland vïì chñnh trõ phaåm Àöng Dûúng, vïì nûúác laâm quan àïí mûu nhûäng viïåc ñch quöëc lúåi dên. Vò thïë, öng ta àaä tûâ chöëi nhûäng caám döî bùçng sùæc àeåp vaâ tiïìn baåc maâ Nghõ Haách àûa ra lung laåc öng. Öng ta quyïët àûáng vïì phña nhên dên, cûå laåi viïn Töíng àöëc àïí röìi àïå àún tûâ chûác, múã möåt phoâng luêåt sû vaâ möåt cú quan ngön luêån bùçng tiïëng Phaáp cöng kñch chïë àöå quan trûúâng... Khöng roä vïì sau, öng ta cöng kñch chïë àöå quan trûúâng coá ài àïën àêu khöng, nhûng chó nghe cêu öng ta àöëi àaáp viïn Töíng àöëc thò hïët sûác chaán:

- Bêím cuå lúán, Nhaâ nûúác khöng cêìn phaãi àöíi töi ài xa. Duâ töi khöng laâm quan thò töi cuäng khöng chïët àoái aå! Bêím cuå lúán, chùèng phaãi noái khoe gò, quan thêìy cuãa töi trong Àaãng Xaä höåi nay mai maâ coá sang nhêåm chûác Toaân quyïìn thò luác êëy töi seä laâm quan cuäng khöng muöån aå! Maâ nïëu coá phaãi laâm quan, töi seä cuäng khöng laâm quan huyïån nûäa!

Vuä Troång Phuång mêët nùm 1939. Luác söëng, chùæc öng cuäng àaä àûúåc mùæt thêëy nhûäng ngûúâi trong Àaãng Xaä höåi Phaáp sang nhêån chûác Toaân quyïìn Àöng Dûúng, coá ngûúâi coân laâm àïën chûác Böå trûúãng Haãi ngoaåi nûäa, vaâ chùæc öng

http://ebooks.vdcmedia.com

Vuä Troång Phuång 413

cuäng àûúåc mùæt thêëy nhûäng ngûúâi nhû öng huyïån Cuác Lêm laâm nûúác chûác quan to hún chûác quan huyïån, thïë nhûng coá phaãi vò vêåy mònh xaä höåi Viïåt Nam thay àöíi àûúåc gò! Caái oác “bònh dên” cuãa öng huyïån Cuác Lêm cuäng chó àûa öng ta àïën laâm tay sai cho thûåc dên Phaáp àùæc lûåc hún maâ thöi! Bêy giúâ nïu àiïìu àoá ra, chó cöët moåi ngûúâi thêëy tû tûúãng Vuä Troång Phuång bõ haån chïë nhû thïë naâo. Öng chûa thêëy roä con àûúâng ài àuáng, mùåc duâ öng oaán gheát xaä höåi cuä, xaä höåi àöìng tiïìn dûúái aách phong kiïën vaâ thûåc dên. Öng coá nhûäng yá àõnh töët, nhûng öng àùåt hy voång vaâo nhûäng ngûúâi nhû Tuá Anh, öng huyïån Cuác Lêm thò sai lêìm hïët sûác. Mùåt khaác, öng khöng biïët xêy dûång nhên vêåt “öng giaâ” Haãi Vên hiïån thûåc hún, nghiïm tuác hún àïí ngûúâi àoåc khoãi hiïíu lêìm vïì ngûúâi caán böå caách maång.

* * *

Trong vùn hoåc hiïån thûåc phï phaán cuãa ta trûúác Caách maång, Giöng töë cuãa Vuä Troång Phuång coá möåt giaá trõ roä neát. Öng ài sêu vaâo mùåt traái cuãa xaä höåi, àem phúi baây caái xêëu xa, bó öíi cho moåi ngûúâi tröng thêëy. Öng àaä xaä höåi nïn àiïín hònh Nghõ Haách söëng maäi trong loâng ngûúâi àoåc. Àoá laâ mùåt ûu àiïím. Nöåi àiïím àoá cuäng àuã daânh cho öng möåt àõa võ xûáng àaáng trong lõch sûã vùn hoåc nûúác ta úã thïë kyã naây. Chuáng ta khöng àoâi hoãi öng phaãi coá nhûäng nhên vêåt chñnh

http://ebooks.vdcmedia.com

Giöng töë - Taác phêím vaâ dû luêån 414

diïån àuáng lêåp trûúâng. Àiïìu àoá, trûúác Caách maång, vúái tû tûúãng cuãa möåt nhaâ vùn tiïíu tû saãn nhû öng khöng thïí laâm àûúåc. Nhûng chuáng ta khöng khoãi lêëy laâm tiïëc, vïì mùåt nghïå thuêåt, ngoâi buát Vuä Troång Phuång chó thaânh thaåo khi veä hai haång ngûúâi, möåt laâ nhûäng keã vò àöìng tiïìn maâ trúã nïn lûu manh; hai laâ nhûäng keã lûu manh maâ trúã nïn giaâu coá. Öng chó hiïíu têm lyá nhûäng nhên vêåt nhû thïë. Coân nhûäng nhên vêåt khaác, thò öng böi baác vuång vïì vaâ öng àiïìu khiïín nhû nhûäng con röëi... Möåt nhûúåc àiïím nûäa, vïì haânh vùn tuy ngön ngûä Vuä Troång Phuång sùæc saão vaâ giaâu baãn chêët taåo hònh nhûng coá àoaån öng khöng giûä gòn lùæm. Àoá laâ, tònh traång chung cuãa möåt söë nhaâ vùn chuáng ta ngaây trûúác, phaãi viïët nhanh, viïët nhiïìu, baán vùn nuöi thên. Nghô nhû vêåy thò àaáng thûúng hún àaáng traách. Vuä Troång Phuång coá nhûäng àoáng goáp quan troång cho thïí loaåi tiïíu thuyïët. Tiïíu thuyïët cuãa öng àêìy nhûäng xung àöåt cùng, giaâu kõch tñnh. Vuä Troång Phuång àaä xêy dûång nhûäng nhên vêåt àûúåc caá thïí hoáa cao àöå, àa daång, phong phuá vïì mùåt thêím myä, nhûäng con ngûúâi àang àuöíi theo nhûäng duåc voång caá nhên. Nhûäng maân bi kõch vaâ haâi kõch thay thïë nhau, àan cheáo nhau kïët cêëu Giöng töë, taåo nïn möåt sûå hêëp dêîn cuöën huát àöëi vúái ngûúâi àoåc.

(In trong Taác phêím vùn hoåc, têåp I, 1930-1945, NXB Khoa hoåc xaä höåi, H., 1990)

http://ebooks.vdcmedia.com

Vuä Troång Phuång 415

ÀOÅC LAÅI GIÖNG TÖË

CUÃA VUÄ TROÅNG PHUÅNG

NGUYÏÎN ÀAÊNG MAÅNH

1. Caái tïn cuãa taác phêím: Giöng töë

Trong chuöîi taác phêím xuêët sùæc cuãa Vuä Troång Phuång ra àúâi liïn tiïëp nùm 1936: Giöng töë, Söë Àoã, Vúä àï, Cúm thêìy cúm cö, ngûúâi ta thûúâng àùåt Söë àoã lïn trïn hïët nhû möåt kiïåt taác hoaân chónh nhêët. Chuáng ta khöng chöëi caäi giaá trõ nghïå thuêåt cao cuãa Söë àoã, nhûng cêìn thêëy Giöng töë cuäng laâ möåt taác phêím lúán, möåt kiïåt taác hiïëm hoi trong nïìn tiïíu thuyïët Viïåt Nam hiïån àaåi.

So saánh vúái Söë àoã,, taác phêím naây phaãi giaãi quyïët nhûäng nhiïåm vuå nghïå thuêåt nùång nïì hún. Noá phaãi quaãn lyá möåt thïë giúái nhên vêåt àöng àuác hún, phûác taåp hún, göìm nhiïìu thaânh phêìn xaä höåi vaâ nghïì nghiïåp khaác nhau, tûâ xaä höåi nöng thön àïën àúâi söëng thaânh thõ, tûâ lêu àaâi cuãa boån triïåu phuá àïën tuáp lïìu naát cuãa ngûúâi nöng dên, hay möåt xoá xónh

http://ebooks.vdcmedia.com

Giöng töë - Taác phêím vaâ dû luêån 416

bêín thóu cuãa möåt tiïåm huát maåt haång, tûâ sinh hoaåt Êu hoáa vúái nhûäng cö gaái tên thúâi laäng maån nhêët àïën cuöåc söëng bònh dõ, chêët phaác, cêìn lao cuãa cö gaái quï sau luyä tre xanh, tûâ xaä höåi quan laåi Têy vaâ ta cêëp huyïån, cêëp tónh àïën boån cûúâng haâo úã laâng xaä, tûâ giúái trñ thûác, giúái baáo chñ àïën caác nhaâ hoaåt àöång chñnh trõ göìm àuã caác xu hûúáng khaác nhau: quöëc gia, quöëc tïë, Àïå tam, Àïå nhõ, v.v... Tiïíu thuyïët Vuä Troång Phuång thûúâng mö taã nhûäng söë phêån luön biïën àöíi, nghôa laâ chuyïín tûâ caãnh ngöå naây sang caãnh ngöå khaác hoaân toaân xa laå, giöëng nhû àûúåc àöíi àúâi vêåy. Nhûng úã Söë àoã, nïëu xem xeát kyä seä thêëy thùçng Xuên tûâ cuöåc söëng ma caâ böng bûúác vaâo thïë giúái cuãa baâ Phoá Àoan hay cuãa nhûäng Vùn Minh, TYPN, cuå cöë Höìng, thûåc chêët vêîn laâ tûâ möi trûúâng lûu manh naây ài vaâo möi trûúâng lûu manh khaác maâ thöi. Vaâ tñnh caách Xuên khöng coá gò thay àöíi, khöng cêìn gò phaãi thay àöíi. Nhûng nhûäng nhên vêåt trong Giöng töë thò khaác. Thõ Mõch tûâ gia àònh cuå àöì Uêín úã laâng Quyânh Thön bûúác vaâo dinh cú Nghõ Haách thò laâ sûå thay àöíi hoaân toaân vïì nguyïn tùæc söëng, vïì àaåo lyá söëng. Hoùåc nhû Long, tûâ anh viïn chûác maåt haång trúã thaânh con trai nhaâ triïåu phuá cuäng vêåy. Ngoaâi ra, khaác vúái Söë àoã, Giöng Töë phaãi sûã duång nhiïìu buát phaáp khaác nhau: buát phaáp tiïíu thuyïët, buát phaáp phoáng sûå àiïìu tra, buát phaáp taã thûåc, buát phaáp laäng maån, caã buát phaáp truyïån trinh thaám nûäa, röìi dûång àöëi thoaåi, àöåc thoaåi, nhêët laâ àöåc thoaåi, v.v... Taác

http://ebooks.vdcmedia.com

Vuä Troång Phuång 417

phêím, vò thïë, xeát úã böå phêån, úã cêëp àöå chi tiïët, quaã laâ khoá traánh khoãi nhûäng tyâ vïët naây, tyâ vïët khaác.

Nhûng caái hay cuãa Giöng töë chuã yïëu laâ caái hay cuãa töíng thïí. Thûåc ra giaá trõ nghïå thuêåt cuãa moåi taác phêím vùn chûúng trûúác hïët àïìu phaãi àaánh giaá nhû thïë múái àuáng, vò taác phêím nghïå thuêåt cuäng nhû sûå söëng laâ nhûäng chónh thïí sinh àöång. Àoåc Giöng töë phaãi caãm nhêån caái khöng khñ chung, caái êm hûúãng chung, caái linh höìn chung cuãa thïë giúái hònh tûúång cuãa cuöën tiïíu thuyïët. ÊËy laâ möåt xaä höåi quay cuöìng àaão àiïn àïën choáng mùåt, biïët bao tònh huöëng trúá trïu, biïët bao cuöåc àúâi lïn voi xuöëng choá, xuöëng choá laåi lïn voi, öng hoáa ra thùçng, thùçng hoáa ra öng, khöí trúã nïn sûúáng, sûúáng hoáa ra khöí, têët caã diïîn ra trong tiïëng cûúâi, tiïëng khoác, tiïëng chûãi búái, rïn la, coá khi laåi vûâa cûúâi vûâa khoác, taåo ra nhûäng têën bi haâi kõch vïì caái sûå vö nghôa lyá, vïì caái “choá àïíu” cuãa cuöåc àúâi. Möåt nhaâ nghiïn cûáu vùn hoåc Phaáp nhêån xeát nhaâ vùn Bandùæc (H. de Balzac) coá “möåt sûác maånh hiïëm hoi cuãa trñ tûúãng tûúång töíng húåp” (une rare puissance d’imagination syntheátique - Lanson). Cuäng coá thïí àaánh giaá taác giaã Giöng töë nhû vêåy. Àoåc Giöng töë, thêëy gêìn nhû toaân böå xaä höåi Viïåt Nam thúâi Phaáp thuöåc thu nhoã laåi, thu hònh laåi - maâ khöng phaãi xaä höåi trong traång thaái tônh taåi maâ trong traång thaái àêìy biïën àöång vúái caác têìng lúáp xaä höåi phên hoáa hïët sûác dûä döåi vïì kinh tïë, xaä höåi, vïì chñnh trõ vaâ têm lyá. Dûä döåi vaâ nhanh choáng àïën mûác chñnh baãn thên ngûúâi trong cuöåc cuäng phaãi ngaåc nhiïn, baâng

http://ebooks.vdcmedia.com

Giöng töë - Taác phêím vaâ dû luêån 418

hoaâng. Nhên vêåt cûá ngúá ra, cûá ngêín mùåt ra khöng hiïíu ra sao caã, nhû Thõ Mõch àïën nhaâ Nghõ Haách, nhû Long xuöëng nhaâ baâ Nghõ úã Haãi Phoâng, nhû mêëy böë con Nghõ Haách bùæt quaã tang baâ Nghõ nguã vúái thùçng cung vùn..., nhû Nghõ Haách böîng gùåp laåi haãi Vên vaâ nghe öng ta noái vanh vaách vïì tiïìn vêån, hêåu vêån cuãa mònh, v.v... Nhû caã laâng Quyânh Thön vûâa höm naâo chûáng kiïën tai hoåa ghï gúám giaáng xuöëng gia àònh cuå àöì Uêín àaä laåi àûúåc múâi àïën ùn cöî cûúái linh àònh cuãa cö Mõch lêëy chñnh keã àaä gieo tai hoåa cho mònh..., vên vên... Nhûäng söë phêån thay àöíi, nhûäng tñnh caách chuyïín biïën, àöåt ngöåt quaá, àaão ngûúåc quaá, khiïën caác nhên vêåt cuäng phaãi thay àöíi thaái àöå vúái nhau möåt caách thêåt mau leå, nhû laâ quay 180o. Nhûäng cuöåc sùæp xïëp laåi caác quan hïå möåt caách hêëp têëp, vöåi vaä nhû thïë àaä laâm cho nhiïìu nhên vêåt giêîm àaåp vaâo nhau, chúi xoã nhau, taåo thaânh nhûäng maân àaåi haâi kõch àïí tö rêët àêåm sûå thöëi naát, sûå choá àïíu cuãa nhûäng con ngûúâi traáo trúã, àöíi trùæng thay àen... Toám laåi xaä höåi Giöng töë baây ra àuã caãnh tûúång àaão àiïn, laáo nhaáo, quay cuöìng nhû àeân cuâ, nhû trong möåt cún löëc maänh liïåt, möåt trêån giöng töë. Khöng phaãi ngêîu nhiïn maâ taác giaã àaä àùåt tïn cho taác phêím cuãa mònh laâ Giöng töë. Cuöën tiïíu thuyïët lêìn àêìu àùng trïn Haâ Nöåi baáo tûâ söë 1 (2-1-1936) vúái tïn Giöng töë, àïën hïët chûúng X thò böîng dûâng laåi 7 tuêìn lïî. Nghe noái túâ baáo àùng taãi taác phêím àaä bõ löi thöi vò àuång àïën möåt võ tai to mùåt lúán àûúng thúâi. Khi taác phêím àùng tiïëp thò phaãi àöíi tïn thaânh Thõ Mõch.

http://ebooks.vdcmedia.com

Vuä Troång Phuång 419

Nhû thïë laâ taác giaã ngay tûâ àêìu àaä cho taác phêím cuãa mònh caái tïn Giöng töë. Möåt caái tïn rêët àuáng vúái tinh thêìn cuãa taác phêím. Giöng töë. Vêng, xaä höåi Viïåt Nam àûúåc phaãn aánh trong cuöën tiïíu thuyïët laâ möåt xaä höåi trong cún giöng töë. Noá laâm àaão löån têët caã, laâm tanh baânh têët caã vaâ lêåt têíy têët caã moåi thûá mùåt naå àùæp àiïëm lïn möåt caái thûåc chêët bêët cöng, taân aác, àïíu giaã, thöëi naát, hïët sûác vö nghôa lyá cuãa xaä höåi Viïåt Nam thúâi Phaáp thuöåc.

2. Möåt quaã bom neám vaâo möåt xaä höåi “choá àïíu”

Coá ngûúâi noái möîi taác phêím cuãa Vuä Troång Phuång laâ möåt quaã bom neám vaâo xaä höåi cuä. Nhûng phaãi noái, quaã bom Giöng töë coá sûác cöng phaá maänh liïåt hún caã.

Quaã bom êëy laâ hònh tûúång thùçng Nghõ Haách.

Tñnh caách Nghõ Haách laâ möåt tñnh caách baåo chuáa. Noá dêm möåt caách baåo chuáa, àïíu möåt caách baåo chuáa, aác möåt caách baåo chuáa. Lyá leä cuãa moåi baåo chuáa laâ têët caã phaãi súå noá, phaãi phuåc tuâng noá. Baåo chuáa coi thên phêån vaâ sinh mïånh con ngûúâi nhû rúm raác: àaánh ngûúâi, giïët ngûúâi, hiïëp ngûúâi khöng hïì aáy naáy, ùn nùn gò. Khi Long thuyïët phuåc noá böìi thûúâng cho Thõ Mõch 300 àöìng, noá giêîy nêíy lïn kïu àùæt quaá. Noá coá 11 naâng hêìu, laåi coân rùæc con khùæp thiïn haå, nhûng khi vúå noá nguã vúái thùçng cung vùn thò noá löìng löån lïn nhû thuá dûä. Vò noá coá thïí lûâa ngûúâi, phaãn ngûúâi, chûá khöng ai àûúåc lûâa noá, phaãn noá. Baåo chuáa chó nghô àïën

http://ebooks.vdcmedia.com

Giöng töë - Taác phêím vaâ dû luêån 420

thùæng khöng bao giúâ nghô àïën thêët baåi. Nghõ Haách laâ möåt tñnh caách nhû thïë.

Nhûng sûác cöng phaá cuãa traái bom Giöng töë chuã yïëu phoáng ra úã chöî naâo? Töi cho rùçng úã hai vuå bï böëi chñnh cuãa Nghõ Haách, möåt laâ trong quan hïå xaä höåi, hai laâ trong quan hïå gia àònh cuãa nhên vêåt naây.

Vuå “xò cùng àan” thûá nhêët laâ vuå Nghõ Haách bõ kiïån vïì töåi hiïëp dêm Thõ Mõch. Vuå naây thuöåc vïì quan hïå xaä höåi nïn àûúåc xeát xûã bùçng toâa aán cuãa phaáp luêåt xaä höåi, cuãa cöng lyá thûåc dên. Chùèng nhûäng Nghõ Haách khöng bõ kïët töåi maâ chñnh gia àònh cuå àöì Uêín phaãi khöën khöí, coá thïí bõ ài tuâ vaâ caã laâng Quyânh Thön thò àiïu àûáng mêët ùn, mêët nguã. Röìi tri huyïån Cuác Lêm bõ mêët chûác, lyá dõch laâng Quyânh Thön bõ àe doåa tuâ töåi. Coá leä chûa coá taác phêím vùn hoåc hiïån thûåc naâo àûúng thúâi àaä lïn aán cöng lyá cuãa xaä höåi thûåc dên möåt caách trûåc diïån, quyïët liïåt, sêu sùæc vaâ coá nghïå thuêåt nhû thïë.

Vuå “xò cùng àan” thûá hai laâ vuå loaån luên trong gia àònh Nghõ Haách: hai anh em Long, Tuyïët - con àeã cuãa Nghõ Haách, troát coá “dêm sûå” vúái nhau. Vuå naây thuöåc quan hïå àúâi tû, quan hïå caá nhên, nïn chó coá thïí àûúåc xeát xûã bùçng toâa aán lûúng têm maâ thöi. Nghôa laâ Nghõ Haách tûå xeát xûã. Vaâ àêy laâ “lûúng têm” cuãa Nghõ Haách, y xûã cho hai àûáa con àeã chñnh thûác lêëy nhau vaâ mûúån luön tònh huöëng loaån luên naây àïí àoåc möåt baâi diïîn vùn “àêìy xuác àöång” (baâi diïîn

http://ebooks.vdcmedia.com

Vuä Troång Phuång 421

vùn thónh thoaãng phaãi dûâng laåi àïí diïîn giaã lau nûúác mùæt) vïì têëm loâng “thûúng xoát” cuãa hùæn àöëi vúái bònh dên.

Viïët vïì Giöng töë, Nguyïîn Tuên àaä “súå” Vuä Troång Phuång vïì àoaån vùn naây. Quaã thêåt, phaãi laâ ngoâi buát Vuä Troång Phuång múái àuã sûác dûång lïn àûúåc möåt nhên vêåt bêët nhên àïën mûác quyã sûá àaáng “súå” nhû thïë.

Cho àïën nay, coá thïí noái, chûa coá möåt nhên vêåt tû saãn àõa chuã naâo trong vùn hoåc Viïåt Nam àõch nöíi nhên vêåt Nghõ Haách, möåt con quyã dêm ö, àöåc aác, àïíu giaã, trùæng trúån cúä baåo chuáa. Möåt nhaâ vùn noái vúái töi: Àoåc Nam Cao ngûúâi ta bùæt buöåc phaãi suy nghô bùn khoùn khöng dûát ra àûúåc. Àoåc Vuä Troång Phuång, ngûúâi ta muöën haânh àöång, muöën àêåp phaá möåt caái gò cho haã giêån. Giöng töë laâ möåt quaã bom chñnh laâ vúái yá nghôa êëy.

3. Vïì nhên vêåt öng giaâ Haãi Vên

Möåt höìi ngûúâi ta àaä kïët töåi taác phêím Giöng töë chuã yïëu

xoay quanh nhên vêåt naây àêy.

Trûúác hïët phaãi khùèng àõnh, nhên vêåt öng giaâ Haãi Vên àuáng laâ ngûúâi àaåi diïån tû tûúãng chñnh trõ, noái lïn mú ûúác vïì chñnh trõ cuãa Vuä Troång Phuång. Möåt nhên vêåt àûúåc xêy dûång theo buát phaáp laäng maån chuã nghôa.

Trong möåt baâi viïët cuãa mònh(1) öng Vùn Tên cho rùçng tû tûúãng chñnh trõ cuãa Vuä Troång Phuång laâ tû tûúãng quöëc

(1) Vuä Troång Phuång qua Giöng töë, Vúä àï, Söë àoã- têåp san Vùn Sûã Àõa,

söë thaáng 4-1957.

http://ebooks.vdcmedia.com

Giöng töë - Taác phêím vaâ dû luêån 422

gia, vò ngûúâi àaåi diïån tû tûúãng chñnh trõ cuãa trong Giöng töë laâ nhên vêåt Tuá Anh - nhaâ caách maång quöëc gia.

Thûåc chêët khöng phaãi. Töi cho rùçng Tuá Anh chó laâ ngûúâi phaát ngön cho Vuä Troång Phuång vïì quan àiïím àaåo àûác, luên lyá coá maâu sùæc hû vö chuã nghôa maâ thöi. Nhên vêåt naây chó coá möåt lêìn xuêët hiïån àïí tûå giúái thiïåu mònh laâ nhaâ caách maång quöëc gia úã möåt chûúng gêìn cuöëi cuãa Giöng töë, khi anh ta tiïîn chên Haãi Vên úã búâ biïín Moáng Caái. Ta biïët sau naây Tuá Anh múái vúä leä ra rùçng Haãi Vên chñnh laâ böë cuãa anh ta. Öng giaâ bñ mêåt naây tûâ Maåc Tû Khoa vïì nûúác àïí giaãi quyïët möåt moán tiïìn cêìn cho quyä Àaãng, sau àoá laåi vûúåt biïín ài dûå möåt cuöåc höåi nghõ úã Ma Cao goåi laâ àïí húåp nhêët hai Àaãng Quöëc gia vaâ Quöëc tïë. Tuá Anh àaä tiïîn cha lïn àûúâng trong möåt àïm mûa gioá. Trong khi àúåi chiïëc haãi thuyïìn àïën àoán, hai cha con àaä troâ chuyïån vúái nhau vïì tònh hònh chñnh trõ trïn thïë giúái àang chuyïín maånh sang phong traâo caách maång vö saãn vúái nhiïìu hûáa heån àaáng phêën khúãi cho giai cêëp cêìn lao úã Àöng Dûúng. Öng böë hoãi con vïì khuynh hûúáng chñnh trõ. Ngûúâi con cho biïët theo tû tûúãng quöëc gia vaâ àaä bõ öng böë phï phaán vúái thaái àöå àêìy khinh bó. Trong chûúng saách naây, Vuä Troång Phuång àaä mö taã Tuá Anh (nhaâ caách maång quöëc gia) trûúác Haãi Vên nhû möåt chuá gaâ con töåi nghiïåp trûúác möåt con àaåi baâng cêët caánh àïí lao vaâo giöng töë.

http://ebooks.vdcmedia.com

Vuä Troång Phuång 423

Nhû vêåy roä raâng laâ Vuä Troång Phuång àaä thïí hiïån tû tûúãng chñnh trõ cuãa mònh úã nhên vêåt Haãi Vên, möåt ngûúâi cuãa Àïå tam quöëc tïë, möåt ngûúâi cöång saãn.

Àöëi chiïëu Haãi Vên vúái ngûúâi chiïën sô cöång saãn trong àúâi söëng hiïån thûåc ngûúâi ta àïìu thêëy coá nhiïìu àiïím khöng chñnh xaách: Chùèng haån, ngûúâi cöång saãn maâ laåi ài töëng tiïìn, ngûúâi cöång saãn maâ laåi toã ra maánh lúái thuã àoaån chùèng nhûäng lûâa Nghõ Haách maâ lûâa caã Vaån toác mai àïí bùæt bñ lêëy tiïìn, ngûúâi cöång saãn maâ laåi tin tûúáng söë vaâ thuêåt àõa lyá. Àêëy laâ chûa noái, qua cuöåc troâ chuyïån vúái Tuá Anh, Haãi Vên coân noái nhiïìu àiïìu khaá mú höì vïì lyá tûúãng cöång saãn. Cùn cûá vaâo àêëy, möåt thúâi gian, nhiïìu ngûúâi àaä quy kïët taác phêím Giöng töë laâ xuyïn taåc, böi nhoå ngûúâi cöång saãn.

Ngaây nay nhòn laåi vêën àïì, àùåt Vuä Troång Phuång trong hoaân caãnh lõch sûã cuå thïí, trong tònh hònh têm lyá xaä höåi cuå thïí cuãa lúáp ngûúâi cêìm buát nhû Vuä Troång Phuång, ta thêëy vêën àïì khöng coá gò khoá hiïíu caã.

Möåt laâ Vuä Troång Phuång cuäng nhû bêët cûá möåt ngûúâi chûa laâ àaãng viïn cöång saãn naâo khaác, laâm sao coá thïí hiïíu àuáng àûúåc chuã nghôa cöång saãn vaâ ngûúâi cöång saãn.

Trong Tûâ êëy, ngay chñnh Töë Hûäu nhiïìu khi cuäng mö taã ngûúâi chiïën sô vö saãn nhû laâ nhûäng anh huâng thúâi Chiïën quöëc. Vùn thú Xö viïët Nghïå Tônh ra àúâi trong phong traâo cöång saãn cuäng chûa phaãi àaä thïí hiïån àûúåc chñnh xaác hònh aãnh ngûúâi cöång saãn, cuäng nhû quêìn chuáng caách maång.

http://ebooks.vdcmedia.com

Giöng töë - Taác phêím vaâ dû luêån 424

Vêën àïì àùåt ra chó laâ thaái àöå cuãa Vuä Troång Phuång, qua nhên vêåt Haãi Vên, coá thiïån yá vúái phong traâo cöång saãn vaâ ngûúâi cöång saãn hay khöng. ÚÃ àêy ngûúâi àoåc khöng nïn aáp àùåt cho nhaâ vùn thúâi trûúác nhêån thûác chñnh trõ cuãa mònh ngaây nay. Nïëu àùåt mònh vaâo tònh hònh yá thûác vaâ têm lyá cuãa chñnh Vuä Troång Phuång, ta seä hiïíu nhaâ vùn toã roä thaái àöå caãm phuåc nhûäng con ngûúâi nhû öng giaâ Haãi Vên; khöng phaãi ngêîu nhiïn maâ taác giaã cho nhên vêåt naây thuöåc doâng doäi cuå Traång Trònh, maâ mö taã öng ta nhû möåt con ngûúâi “thûúång thöng thiïn vùn, haå tri àõa lyá, trung tri nhên sûå”. Gùæn cho nhên vêåt cuãa mùåt trñ tuïå löîi laåc àoá, àêu phaãi laâ böi nhoå, maâ ngûúåc laåi, chñnh laâ toã yá suâng baái ngûúâi laänh tuå caách maång. Vaâ nhaâ vùn thêëy cêìn chuyïín caách viïët cuãa mònh tûâ buát phaáp hiïån thûåc sang buát phaáp lyá tûúãng hoáa,

phi thûúâng hoáa, laäng maån hoáa.

Coân Haãi Vên laâ möåt con ngûúâi thuã àoaån? Àuáng laâ nhû vêåy. Nhûng àiïìu naây cuäng coá thïí giaãi thñch àûúåc nïëu ta biïët rùçng Vuä Troång Phuång vöën quan niïåm laâm chñnh trõ laâ phaãi coá thuã àoaån. Öng taán thaânh caái goåi laâ chuã nghôa Makiven vïì chñnh trõ (Machiaveálisme politique): “tous les moyens sont bons”(1). Moåi thuã àoaån àïìu töët caã, miïîn laâ àaåt àûúåc muåc àñch cuãa mònh. Vêën àïì laâ úã muåc àñch, úã lyá tûúãng

(1) Nhên sûå chia reä giûäa Àïå tam vaâ Àïå tûá quöëc tïë..., Àöng Dûúng taåp

chñ, thaáng 10-1937.

http://ebooks.vdcmedia.com

Vuä Troång Phuång 425

chñnh trõ coá töët àeåp khöng maâ thöi, chûá àaä laâ chñnh trõ thò phaãi coá thuã àoaån.

(Danton), Röbexpie

Öng giaâ Haãi Vên àaä àûúåc mö taã nhû vêåy. Möåt con ngûúâi khön ngoan vaâ thuã àoaån, nhûng muåc àñch cuöëi cuâng, lyá tûúãng cuöëi cuâng laâ töët àeåp, laâ cao caã, laâ vò Àaãng, laâ vò giai cêëp vö saãn toaân thïë giúái. Coân ngûúâi naây sau khi töëng tiïìn Nghõ Haách àûúåc möåt vaån àöìng cho quyä Àaãng àaä lïn àûúâng ài Ma Cao. Öng noái vúái con trong giúâ phuát chia tay: “Ta khöng àûúåc coi nûúác Phaáp laâ keã thuâ maâ àïí cho baân tay bñ mêåt cuãa phaái quên Nhêåt noá thûåc hiïån caái chûúng trònh Liïn AÁ bùçng nhûäng khêíu hiïåu ”AÁ Àöng vïì tay ngûúâi AÁ Àöng"! Caái chïë àöå cuãa noá laâm khöí dên ta vaâ chñnh saách cuãa mêëy nhaâ tû baãn vua moã, vua ö tö, vua nhaâ bùng, nhûng àoá khöng phaãi laâ toaân thïí nûúác Phaáp! Ta coá thïí hy voång vaâo caái nûúác Phaáp bònh dên cuãa Ruxö (Rousseau), Àùngtöng (Röbespierre), Búlum (Blum), Mutï (Moutet), röìi nhûäng ngûúâi êëy seä coá thïë lûåc laâm cho ta àúä khöí. Mùåc dêìu bêy giúâ hoå chûa coá àõa võ gò caã. Ta seä khöng àûúåc coi nûúác Phaáp laâ keã thuâ riïng, traái laåi ta coá caã keã thuâ chung trong boån àöìng chuãng cuãa ta, caái phaái toåa hûúãng kyâ thaânh vêîn boác löåt caái phaái lao àöång, thñ duå thùçng Nghõ Haách laâ möåt. Nhûng tû tûúãng quöëc gia cuãa con vûâa heåp hoâi vûâa bêët àaåt. Phên biïåt biïn thuyâ vúái noâi giöëng laâ àöì ngu xuêín, con nïn àöíi quan niïåm cuä ài vaâ nïn coi nhûäng ngûúâi Phaáp ngheâo khöí laâ baån thên vaâ boån troåc phuá An Nam laâ keã tûã thuâ...". Öng ta laåi khuyïn baão Tuá

http://ebooks.vdcmedia.com

Giöng töë - Taác phêím vaâ dû luêån 426

Anh: “Àaä coá hoåc thûác, nhên phêím laåi coá möåt lyá tûúãng maâ thúâ, con seä cöë gùæng laâm nhûäng viïåc hûäu ñch cho dên chuáng [...]. Nïëu con cuäng nhû trùm nghòn keã khaác, coá tim, coá oác maâ ñch kyã, maâ tham sinh uyá tûã, maâ röìi cûáu caánh laâ möåt cuöåc àúâi trûúãng giaã, söëng nhû choá, nhû lúån, vò kim tiïìn, vò aái tònh, vò vêåt chêët, vò hû danh thò múái àaáng lo cho giöëng noâi.

Töi àaä noái vïì hai chûä Giöng töë theo nghôa thûá nhêët. Nay coá thïí nghô àïën möåt yá nghô khaác cuãa tïn truyïån, nhên noái vïì nhên vêåt öng giaâ Haãi Vên. Öng giaâ naây àaä lïn àûúâng trong möåt àïm giöng töë. Phaãi chùng Vuä Troång Phuång àaä gûãi vaâo hònh aãnh naây niïìm mú ûúác cuãa mònh seä coá möåt cún giöng töë vô àaåi cuãa caách maång queát saåch toaân böå caái thïë giúái taân baåo, thöëi naát cuãa thùçng Nghõ Haách maâ öng vö cuâng cùm gheát. Öng giaâ Haãi Vên ñt ra cuäng laâ möåt ûúác mú vûúåt tònh thïë, möåt ûúác mú nöíi loaån cuãa Vuä Troång Phuång.

Nhû vêåy khöng nïn quy kïët Vuä Troång Phuång, qua nhên vêåt Haãi Vên, laâ àaä xuyïn taåc, böi nhoå ngûúâi chiïën sô cöång saãn. Thûåc ra, àûúng thúâi, àöåc giaã cuãa Giöng töë cuäng khöng ai nghô nhû thïë caã. Taác àöång khaách quan cuãa hònh tûúång naây laâ tñch cûåc, laâ coá lúåi cho caách maång. Öng Trûúng Chñnh trong Dûúái con mùæt töi (1939) àaä coi öng giaâ Haãi Vên laâ “möåt ngûúâi phong trêìn, coá chñ khñ lúán, hoaâi baäo lúán”. Vaâ möåt nhaâ phï bònh khaác, öng Xuên Sa, trïn baáo

http://ebooks.vdcmedia.com

Vuä Troång Phuång 427

Nûä lûu (1937) viïët: Trong caái xaä höåi “àaâi caác phong lûu, ta chó thêëy caái ñch kyã nhoã nhen, caái bêët lûúng taân nhêîn êëy cuãa Giöng töë, may thay laåi coá möåt ngûúâi, möåt ngûúâi muöën phaá hoaåi caái xaä höåi àiïn àaão êëy àïí kiïën thiïët möåt xaä höåi khaác húåp vúái nhên àaåo vaâ cöng lyá hún. Con ngûúâi êëy laâ öng giaâ Haãi Vên. Àaåi biïíu cho giai cêëp vö saãn, öng giaâ Haãi Vên àaä biïët giaác ngöå, àaä biïët àïí caái ”quöëc tïë" bao la trïn caái quöëc gia heåp hoâi. Vaâ öng àaä biïët con àûúâng haånh phuác cuãa giai cêëp mònh laâ trong sûå tranh àêëu. Cho nïn öng hiïën thên öng cho caách maång àïí söëng möåt cuöåc àúâi luên laåc phong trêìn".

Vêng, Giöng töë ra àúâi àêìu nùm 1936, chùèng nhûäng laâ möåt quaã bom coá sûác cöng phaá vaâo xaä höåi thûåc dên phong kiïën, maâ coân muöën múã àûúâng ài túái möåt tûúng lai töët àeåp, möåt tûúng lai maâ moåi thùçng Nghõ Haách àïìu bõ tiïu diïåt hïët àïí caác giai cêëp cêìn lao àûúåc haånh phuác, êëm no. Vúái Giöng töë, Vuä Troång Phuång khöng chó laâ möåt thiïn taâi phuã àõnh caái hiïån taåi àen töëi maâ coân laâ ngûúâi dûå baáo möåt trêån giöng töë cuãa caách maång ngaây mai.

11-10-1989 In trong Taåp chñ Vùn hoåc, söë 2-1990, tr. 31-36)

http://ebooks.vdcmedia.com

Giöng töë - Taác phêím vaâ dû luêån 428

GIÖNG TÖË

NGUYÏÎN HOAÂNH KHUNG

Tiïíu thuyïët Giöng töë bùæt àêìu àùng trïn Haâ Nöåi baáo tûâ söë 1 (ra ngaây 1-1-1936); àûúåc 11 söë thò nghó, ñt lêu sau laåi àùng tiïëp vúái nhan àïì múái: Thõ Mõch, 1937, Nhaâ xuêët baãn Vùn Thanh in thaânh saách vúái tïn cuä.

Vûâa ra mùæt, Giöng töë àaä coá tiïëng vang lúán àïën nöîi, coá ngûúâi noái àoá laâ quaã bom nöí giûäa laâng vùn khi àoá. Àêy laâ möåt trong hai taác phêím tiïu biïíu nhêët cho sûå nghiïåp vùn hoåc cuãa Vuä Troång Phuång, coá giaá trõ hiïån thûåc vaâ sûác maånh töë caáo àöåc àaáo, àöìng thúâi, cuäng böåc löå khaá hïå thöëng nhûäng lïåch laåc, nhûäng mêu thuêîn lùæm khi coá veã vö lyá trong tû tûúãng nhaâ vùn.

Giöng töë bao quaát hiïån thûåc trïn möåt phaåm vi rêët röång. Vúái cuöën tiïíu thuyïët daây daån naây, nhaâ vùn muöën dûång nïn bûác tranh toaân caãnh vïì xaä höåi Viïåt Nam àûúng thúâi. Cêu chuyïån traãi ra tûâ nöng thön àïën thaânh thõ, trong

http://ebooks.vdcmedia.com

Vuä Troång Phuång 429

nhiïìu khung caãnh rêët khaác nhau. Bêëy nhiïu khung caãnh laâ bêëy nhiïu möi trûúâng söëng, hoaåt àöång cuãa khaá àöng nhên vêåt thuöåc àuã caác têìng lúáp xaä höåi. Vaâ àùçng sau nhûäng nhên vêåt coá tïn tuöíi, diïån maåo cuå thïí àoá, thónh thoaãng hêåu caãnh sên khêëu Giöng töë laåi heá ra nhûäng àaám àöng thuöåc möåt xaä höåi con con naâo àoá àûúåc veä bùçng nhûäng neát kyá hoåa sùæc saão, vûâa laâ ngoâi buát “taã chên” linh hoaåt, vûâa laâ ngoâi buát tiïíu phêím chêm biïëm cuãa nhaâ baáo taâi nùng.

Àoá laâ xaä höåi “laâng beåp” trïn tiïåm huát Maä Mêy, “möåt xaä höåi thêët voång truyå lûåc, muöën laâm cho nhûäng àiïìu thêët voång phaãi tan ra khoái”, göìm “öng chuã soâng maâ Súã Liïm phoáng khöng thûúng haåi, mêëy cêåu hoåc troâ vûâa ra khoãi trûúâng maâ àaä oaán giêån xaä höåi khöng troång duång nhên taâi, cuå phaán giaâ khöng àûúåc cûúái thïm vúå leä, öng nhaâ vùn coá saách múái bõ cêëm, tay chuã baáo bõ kiïån vïì töåi phó baáng, tay phoáng viïn thiïëu àêìu àïì, cö gaái nhaãy vûâa àaánh mêët nhên tònh, nhaâ taâi tûã caãi lûúng khöng coá ngûúâi bao...”.

Àoá laâ àaám khaách cuãa Nghõ Haách vaâo ngaây nhaâ tû baãn tñnh söí doanh thûúng: “Boån ngûúâi maâ bïì ngoaâi àuã toã ra veã doanh nghiïåp, veã sùæc saão, veã gian huâng úã nhûäng caái muä caát keát, úã nhûäng àöi giaây öëng, úã nhûäng caái kñnh cùåp, úã nhûäng caái rùng vaâng, úã caái maáy chûä xaách àûúåc, úã nhûäng caái cùåp da to kïëch xuâ, úã caái öëng àûång nûúác noáng laånh trong 24 giúâ, v.v... (...). Trong boån êëy coá anh coi àúâi nhû canh baåc lúán, laâm viïåc thiïån laâ àïí quaãng caáo cho mònh,

http://ebooks.vdcmedia.com

Giöng töë - Taác phêím vaâ dû luêån 430

laâm àiïìu aác maâ bùæt moåi ngûúâi phaãi nhúá ún, àoåc àuã caác baáo chñ maâ khöng biïët gò vïì vùn chûúng myä thuêåt, tuã saách àêìy nhûäng têåp kyã yïëu caác höåi aái hûäu, nhûng kyâ chung thêåt khöng coá ai laâ baån trïn àúâi, cêìm àïën túâ nhêåt trònh chó xem tin thûúng trûúâng, tin goåi àêëu thêìu, caác àaåo nghõ àõnh, tin xuêët caãng, nhêåp caãng, àaä tûâng chuã toåa nhûäng cuöåc ban giaãi vùn chûúng, maâ chûa hïì àoåc hïët möåt cuöën tiïíu thuyïët. Laåi coá anh vûâa cöí àöång kõch liïåt cho Höåi Phêåt giaáo, laåi vûâa xêy haâng daäy nhaâ sùm... (...). Boån ngûúâi naây laâ nhûäng mêîu haâng àùåc biïåt cuãa cöng giúái vaâ thûúng giúái. Boån êëy àïìu hoùåc laâ baån haâng, hoùåc laâ tay sai cuãa Nghõ Haách caã”.

Àoá laâ “caái xaä höåi thûúång lûu trñ thûác trûúãng giaã quyá phaái vên vên”, göìm àuã caác quan chûác Phaáp - Nam trong tónh, àaám thûåc khaách sang troång trong bûäa tiïåc linh àònh úã phoâng àaåi saãnh Tiïíu Vaån Trûúâng Thaânh lêåp vaâo dõp chuã nhên nhêån thûúãng böåi tinh.

Röìi caái xaä höåi ùn chúi traác taáng trong möåt chêìu haát xoám Khêm Thiïn, göìm “toaân nhûäng thiïëu niïn trñ thûác, cûã nhên, tuá taâi, giaáo sû...” maâ lùn loác trong “möåt cuöåc cuöìng dêm dûä döåi, möåt bûäa daå yïën long trúâi lúã àêët...”, v.v. ..

Hònh aãnh nhûäng àaám àöng löë nhöë àoá àaä gúåi nïn caãm tûúãng roä rïåt vïì sûå àöng àuác, phûác taåp cuãa xaä höåi Giöng töë, vúái àuã caác lúáp ngûúâi, nhoám ngûúâi rêët khaác nhau song àïìu laâ saãn phêím cuãa chñnh xaä höåi nhöë nhùng thöëi naát àoá.

http://ebooks.vdcmedia.com

Vuä Troång Phuång 431

Hiïån thûåc xaä höåi àûúåc phaãn aánh trong Giöng töë àuáng laâ phong phuá, àêìy àùån, àa daång. Cuöën tiïíu thuyïët àêìy ùæp sûå kiïån, chi tiïët vïì àúâi söëng; nhiïìu maãng hiïån thûåc sinh àöång àûúåc dûång lïn chöìng chêët, kïë tiïëp... Ñt coá taác phêím àûúng thúâi naâo so àûúåc vúái Giöng töë vïì dung lûúång hiïån thûåc àêåm àùåc vaâ quy mö phaãn aánh röång lúán nhû vêåy.

Cöët truyïån, tònh tiïët Giöng töë chuã yïëu xoay quanh möåt gia àònh loaån luên nhûng nöåi dung, yá nghôa taác phêím vûúåt xa phaåm vi sinh hoaåt àaåo àûác gia àònh; trûúác hïët, àoá laâ möåt bûác tranh xaä höåi, àûúåc veä bùçng nhûäng neát buát taáo baåo, gay gùæt maâ chên thûåc, toaát lïn lúâi kïët aán dûä döåi cuãa nhaâ vùn.

Àaáng chuá yá laâ bûác tranh xaä höåi êëy khöng tônh lùång chuát naâo maâ traái laåi, rêët àöång. Tònh tiïët lùæm chöî ly kyâ, àöåt ngöåt khön lûúâng, söë phêån caác nhên vêåt lùæm khi thêåt trúá trïu, lïn voi xuöëng choá bêët ngúâ nhû trong baäo löëc. Chûa thïí noái nhaâ vùn àaä coá àûúåc caãm quan chñnh xaác vïì sûå vêån àöång biïån chûáng cuãa hiïån thûåc, nhûng quaã laâ öng thêåt nhaåy caãm vúái caái goåi laâ thïë sûå thùng trêìm, troâ àúâi àiïn àaão, thïí hiïån möåt caái nhòn nùng àöång àïí caãm nhêån àûúåc nhõp àöå höëi haã, sûå quay cuöìng dûä döåi cuãa àúâi söëng. Trong “têën troâ àúâi” àêìy nhûäng tònh cúâ oaái oùm àoá, thêëy nöíi lïn hiïån tûúång mang tñnh quy luêåt: sûå têëy lïn giaâu sang nhanh choáng cuãa keã bêët lûúng vö só, vaâ sûå bïë tùæc, bõ àeâ beåp cuãa nhûäng con ngûúâi nhoã beá trong guöìng maáy xaä höåi laånh luâng.

http://ebooks.vdcmedia.com

Giöng töë - Taác phêím vaâ dû luêån 432

Song giaá trõ hiïån thûåc chuã yïëu cuãa taác phêím khöng phaãi úã àoá. Nïëu trûúác àêy, Vuä Troång Phuång múái chó mú höì caãm thêëy sûå xung àöåt giaâu - ngheâo vaâ sûå bêët cöng xaä höåi thò àïën Giöng töë, öng àaä tiïën túái caái nhòn “trïn tinh thêìn giai cêëp” - chûä duâng cuãa Vuä Troång Phuång - coá khi khaá sùæc saão. Giöng töë àaä phaãn aánh trûåc diïån hiïån thûåc tûâ goác àöå mêu thuêîn giai cêëp cú baãn vaâ àaä vaåch ra khaá chñnh xaác nhûäng quan hïå xaä höåi thûåc cuãa àúâi söëng àûúng thúâi. Àoá chñnh laâ chiïìu sêu cuãa sûå phaãn aánh, laâm nïn chêët lûúång hiïån thûåc cuãa taác phêím.

Qua Giöng töë, Vuä Troång Phuång toã ra rêët nhaåy beán vúái sûå bêët cöng giai cêëp hiïån ra khùæp núi. Múã àêìu taác phêím laâ chuyïån hiïëp dêm, tònh tiïët gùåp úã nhiïìu saáng taác cuãa Vuä Troång Phuång, vaâ dïî dêîn ngoâi buát nhaâ vùn sa vaâo chuã nghôa tûå nhiïn. Song, úã Giöng töë, cöët truyïån, tònh tiïët triïín khai tûâ caái nuát khai àïì êëy àaä ài theo hûúáng phên tñch xaä höåi vúái tinh thêìn töë caáo. Qua vuå hiïëp dêm bó öíi cuãa tïn triïåu phuá vaâ vuå kiïån keáo daâi sau àoá, böå mùåt taân aác àïíu caáng cuãa “phaái tû baãn” àûúåc quan trïn quan dûúái che chúã, cuäng nhû thên phêån con sêu caái kiïën cuãa ngûúâi dên ngheâo heân trong caái xaä höåi hoaân toaân khöng coá cöng lyá àoá, àaä bõ phúi trêìn.

Vúái niïìm cùm gheát sêu sùæc caái xaä höåi trûúãng giaã söëng pheâ phúän thöëi naát, vúái caãm quan vïì sûå bêët cöng xaä höåi tiïën túái caái nhòn “trïn tinh thêìn giai cêëp” àûúåc maâi sùæc do aãnh

http://ebooks.vdcmedia.com

Vuä Troång Phuång 433

hûúãng cuãa phong traâo Mùåt trêån Dên chuã, Vuä Troång Phuång àaä nùæm khaá chùæc ngoâi buát hiïån thûåc àïí dûång nïn möåt àiïín hònh nghïå thuêåt bêët huã vïì têìng lúáp tû baãn xûá cúä lúán trong xaä höåi Viïåt Nam thuöåc àõa nûãa phong kiïën àûúng thúâi: Nghõ Haách.

Khaác vúái nhûäng Nghõ Quïë, Nghõ Laåi, Baá Kiïën - nhûäng àõa chuã “nhaâ quï” cuãa möåt vuâng nöng thön nhoã heåp, Nghõ Haách laâ möåt àaåi tû baãn cúä “phuá gia àõch quöëc”. Taâi saãn cuãa laäo àaåi khaái göìm “nùm trùm mêîu àöìn àiïìn trïn tónh... möåt caái moã than úã Quaãng Yïn... ba chuåc noác nhaâ Têy úã Haâ Nöåi, böën chuåc noác nûäa úã Haãi Phoâng”. Laäo söëng hïët sûác xa hoa, àïë vûúng vúái caái êëp Tiïíu Vaån Trûúâng Thaânh coá “nhûäng toâa nhaâ nguy nga bïì thïë nhû nhûäng cung àiïån vúái ngûúâi hêìu nhû trong cung nhaâ vua”; vúái mûúâi möåt cö naâng hêìu “àõa võ chaã khaác gò àõa võ möåt cung phi” cuâng hêìu haå möåt öng chöìng maâ hoå khiïëp súå nhû möåt võ baåo chuáa; vúái nhûäng tïn Khuyïín, Ûng dûúái trûúáng àïí coá thïí sai ài gêy töåi aác bêët cûá luác naâo...

Hai mûúi saáu nùm trûúác, Taå Àònh Haách múái chó laâ möåt baác cai thúå nïì. Ngay khi àoá, cai Haách àaä laâ keã lûúâng thêìy phaãn baån, coá daä têm cûúáp vúå baån. Vaâ keã chuyïn lûúâng àaão êëy khöng ngêìn ngaåi trûúác bêët cûá töåi aác naâo. Laäo àaä tûâng “boã baä rûúåu vaâo ruöång lûúng dên röìi baáo nhaâ àoan vaâ chó búãi möåt thuã àoaån êëy àaä têåu àûúåc ba trùm mêîu ruöång rêët reã tiïìn”; àaä “àaánh chïët ngûúâi laâm röìi vûát xaác ngûúâi ta

http://ebooks.vdcmedia.com

Giöng töë - Taác phêím vaâ dû luêån 434

xuöëng giïëng maâ khai ngûúâi ta tûå tûã”. Möîi thûá taâi saãn to nhoã trong nhaâ tïn triïåu phuá àoá, caã mûúâi möåt cö naâng hêìu vaâ cö vúå leä söëng nhû trong laänh cung úã phöë Quan Thaánh, àïìu coá nguöìn göëc gùæn vúái möåt töåi aác bó öíi cuãa chuã nhên. Haãi Vên xem tûã vi cho laäo múái kïí “qua loa” cho laäo nghe möåt söë töåi aác trûúác kia cuãa laäo: “thöng dêm vúå ngûúâi”, “lûâa ngûúâi àûúåc söë baåc trùm”, “hiïëp dêm”, “giïët ngûúâi”, “hai maång ngûúâi àaä chïët vò quan baác...”. Chûa thïí noái Vuä Troång Phuång àaä chùm chuá nghiïn cûáu quaá trònh laâm giaâu cuãa giai cêëp tû baãn Viïåt Nam (quaá trònh àoá cuãa Nghõ Haách chó àûúåc kïí sú saâi, giaán tiïëp), song nhaâ vùn cuäng heá ra caái sûå thûåc vïì con àûúâng tñch luyä tû baãn: àoá laâ con àûúâng àêìy töåi aác vaâ hïët sûác bêín thóu, möîi chên löng àïìu àêîm maáu - nhû caách noái cuãa Maác.

Miïu taã sinh hoaåt xa hoa, dêm ö àöìi baåi vaâ nhûäng tû caách àïíu caáng vöën laâ súã trûúâng cuãa ngoâi buát “taã chên” Vuä Troång Phuång vaâ àöi khi àûúåc tö àêåm àïën thûâa thaäi. Song nhaâ vùn khöng phaãi chó thêëy mùåt thûúng luên baåi lyá maâ baãn chêët chñnh trõ phaãn àöång mang tñnh giai cêëp cuãa “phaái tû baãn” cúä lúán cuäng bõ ngoâi buát sùæc saão cuãa öng phúi trêìn. Chûúng IV taác phêím taã möåt cuöåc ài daåo möåt voâng ö tö cuãa Nghõ Haách úã tónh lyå laâ möåt chûúng khaá àùåc sùæc. Trûúác hïët, laäo àïën dinh Cöng sûá, “chùæp tay vaái daâi lûng cuái thêåt khom” trûúác võ “quan cai trõ” àêìu tónh röìi ton hoát vúái “ngaâi” vïì “caái phong traâo cöång saãn (...) sùæp sûãa lan àïën tónh ta. Vêåy con xin lêëy tû caách möåt dên biïíu maâ trònh

http://ebooks.vdcmedia.com

Vuä Troång Phuång 435

baáo àïí cuå lúán tiïån àûúâng cai trõ cho tónh yïn öín”. Sau àoá ö tö àûa Nghõ Haách àïën dinh Töíng àöëc, caánh hêíu cuãa laäo, nhùæc nhúã quan “xuác tiïën gêëp” caái viïåc baão “chuá Tuêìn noá” nhêån thöng gia vúái laäo, àöìng thúâi, xuái bêíy öng “quan tùæt” vö hoåc naây ra tay trõ viïn tri huyïån treã Cuác Lêm - ngûúâi khöng chõu dêåp tùæt vuå kiïån hiïëp dêm theo yá laäo. Chûúng XXI coá maân höåi kiïën giûäa möåt nhaâ tû baãn “àaåi biïíu cho möåt höåi lyá taâi múái thaânh lêåp bïn Phaáp” vaâ Nghõ Haách, àïí laâm möåt aáp phe lúán laâ “caái àöåc quyïìn nûúác mùæm úã Trung Kyâ vaâ Bùæc Kyâ”. Chó vaâi trang saách, Vuä Troång Phuång àaä phúi ra aánh saáng sûå moác ngoùåc bêín thóu giûäa boån tû saãn maåi baãn baãn xûá vaâ boån thûåc dên; àaä lêåt ra mùåt traái cuãa nhûäng caái goåi laâ Viïån Dên biïíu, laâ Àaåi höåi àöìng kinh tïë... àaä phanh phui nhûäng thuã àoaån bõp búåm trong caái troâ hïì bêìu cûã nghõ viïån, nhûäng maánh khoáe cuãa baáo chñ.

Thïë laâ, vò “nùm trùm cöí phêìn maâ möîi cöí phêìn laâ hai nghòn phêåt lùng”, vò “caái ghïë Nghõ trûúãng cuäng dùæt àïën caái mïì àay Bùæc Àêíu” vaâ “coân laâm àûúåc nhiïìu viïåc lúåi khaác”, Nghõ Haách àaä hùng haái nhaãy ra tranh cûã, haânh àöång theo baâi baãn vaåch sùén cuãa tïn thûåc dên caáo giaâ. Laäo coân boã “250 taå gaåo vaâ möåt nghòn àöìng baåc” phaát chêín dên ngheâo, àïí àûúåc baáo chñ ba kyâ tranh nhau ca ngúåi “cöng àûác nhaâ triïåu phuá coá oác bònh dên”, àûúåc quan Cöng sûá rêët vui loâng “àaåi diïån Chñnh phuã Baão höå, Chñnh phuã Nam triïìu gùæn huy chûúng cho möåt ngûúâi cöng dên rêët xûáng àaáng (...), möåt bêåc doanh nghiïåp hiïín haách ñt coá maâ loâng nhên tûâ baác

http://ebooks.vdcmedia.com

Giöng töë - Taác phêím vaâ dû luêån 436

aái thò laåi àaáng treo gûúng cho dên baão höå soi chung”!... Trêng traáo, vö liïm só, àoá laâ neát nöíi bêåt cuãa haång ngûúâi tham taân, bó öíi àoá. Khi gùåp laåi khoáa Hiïìn, “thùçng phaãn baån, thùçng cûúáp vúå baån àaä ngöìi trûúác mùåt ngûúâi baån höìi êëy àaä trung thaânh vaâ khúâ daåi” àoá thaãn nhiïn thanh minh töåi löîi cuãa hùæn möåt caách trú treän àïën kyâ laå: “Vêng, chùèng may baác phaãi tai naån, coân trú troåi baác gaái söëng möåt mònh, thaânh ra töi àem loâng thûúng. Tûâ caái thûúng àïën caái yïu khöng xa, xin baác hiïíu cho caái chöî heân yïëu cuãa loâng ngûúâi” (!). Trong bûäa tiïåc khao àûúåc tùång huy chûúng, laäo àaä diïîn thuyïët huâng höìn, nûúác mùæt laä chaä vaâ thïì thöët thöëng thiïët: “Töi thûúng xoát àöìng baâo töi quaá (...). Àeã ra laâ bònh dên, töi xin giûä loâng trung thaânh vúái bònh dên cho àïën chïët!”. Thïë röìi, laäo tuyïn böë vúái moåi ngûúâi: laäo seä gaã con gaái lúán cho “möåt thiïëu niïn vö thûâa nhêån” maâ luác naây laäo biïët roä laâ con riïng cuãa laäo! Thêåt laâ trêng traáo vö só túái töåt cuâng; hïët sûác kinh túãm!

Laâ “cöng dên trung thaânh vúái hai nhaâ nûúác”, ra sûác kïët vêy caánh vúái quan laåi, öm chên boån thöëng trõ thûåc dên, cùm gheát nhûäng tû tûúãng tiïën böå vaâ cùm gheát Cöång saãn, nhaãy vaâo chñnh trõ vúái àöång cú àen töëi vaâ thaái àöå cú höåi trêng traáo, Nghõ Haách coá möåt baãn chêët chñnh trõ rêët phaãn àöång mang tñnh giai cêëp roä rïåt. Vaåch ra àûúåc àiïìu àoá, ngoâi buát Vuä Troång Phuång àaä chûáng toã möåt bûúác tiïën túái trong nhêån thûác, tû tûúãng cuãa öng vaâ trong àiïín hònh hoáa hiïån

thûåc chuã nghôa cuãa vùn hoåc Viïåt Nam.

http://ebooks.vdcmedia.com

Vuä Troång Phuång 437

Chöî yïëu cuãa ngoâi buát Vuä Troång Phuång trong hònh tûúång nhên vêåt naây chuã yïëu khöng phaãi úã viïåc miïu taã quaá tyã myã, thûâa thaäi nhûäng chi tiïët dêm ö, àïíu caáng, maâ laâ úã caái nhòn coá phêìn choaáng ngúåp trûúác thïë lûåc thöëng trõ àen töëi maâ Nghõ Haách laâ tiïu biïíu. Nghõ Haách àûúåc thïí hiïån nhû möåt baåo chuáa coá quyïìn lûåc tuyïåt àöëi. Boáng àen cuãa laäo triïåu phuá gian aác truâm lïn caã xaä höåi Giöng töë. Nhûäng naån nhên khöën khöí cuãa laäo duâ àaä quyïët chñ rûãa thuâ, song cuöëi cuâng àaä àêìu haâng thaãm haåi: Mõch trúã thaânh vúå leä laäo, Long thò vûâa laâ con tiïng vûâa laâ con rïí cuãa laäo, öng baâ àöì Uêín ài kiïån laäo thò sau naây vïnh vaáo àûúåc laâm böë vúå nhaâ tû baãn, tri huyïån treã Cuác Lêm khöng chõu àïí laäo mua chuöåc sai khiïën thò bõ laäo laâm cho mêët chûác... Trong khi àoá, Tuá Anh tuy tuyïn böë “khöng bïnh vûåc” haânh vi àöën maåt cuãa böë song laåi àûáng ra cûáu chûäa thanh danh, baão vïå laäo; quan Cöng sûá “hiïìn nhên quên tûã hiïëm coá” thò rêët khen ngúåi Nghõ Haách vaâ àûáng ra gùæn huy chûúng cho laäo; nhaâ “caách maång quöëc tïë” thò trúã thaânh ngûúâi baån cöë tri, võ thûúång khaách cuãa Nghõ Haách, ra sûác giuáp laäo cêët möåt ngöi maã töët àïí laäo “seä giaâu hún nûäa,... seä coá Bùæc Àêíu böåi tinh”. Caâng vïì cuöëi truyïån, kïí caã sau khi laäo gùåp chuyïån “àau àúán vïì tinh thêìn”, Nghõ Haách vêîn cûá sûâng sûäng nhû “möåt ngoån nuái huâng vô cao caã” trong khi nhûäng naån nhên chó laâ “möåt boån ngûúâi nhoã bùçng caái àêìu tùm”. Nïëu àiïìu àoá coá yá nghôa phï phaán thò àöìng thúâi, cuäng toaát lïn têm traång bi quan khiïëp nhûúåc cuãa ngûúâi tiïíu tû saãn trûúác sûác maånh

http://ebooks.vdcmedia.com

Giöng töë - Taác phêím vaâ dû luêån 438

àen töëi àûúåc uy quyïìn hoáa. Thûåc ra, viïët nhû vêåy laâ khöng phaãn aánh thêåt àuáng thûåc tïë xaä höåi Viïåt Nam àûúng thúâi, khi quêìn chuáng lao àöång àang àêëu tranh söi suåc dûúái laá cúâ cuãa Àaãng, àang tûå khùèng àõnh sûác maånh vô àaåi cuãa mònh.

Cuäng nhû Nghõ Haách, Long vaâ Mõch laâ nhûäng nhên vêåt chñnh cuãa cuöën tiïíu thuyïët. Caã hai àïìu laâ nhûäng nhên vêåt “nhoã beá”, naån nhên cuãa xaä höåi taân baåo, thöëi naát.

Long vöën laâ möåt àûáa treã bõ boã rúi tûâ luác chaâo àúâi, lúán lïn trong tònh thûúng böë thñ laånh leäo cuãa möåt traåi treã möì cöi. Nhúâ kiïëm àûúåc chên thû kyá úã möåt trûúâng tû thuåc vaâ coá möåt tònh yïu bònh dõ thú möång vúái möåt cö gaái quï nhu myâ, Long àaä “xêy àùæp biïët bao möång àeåp”. Khi cö gaái bõ laâm nhuåc, chaâng chó coân traái tim ûáa maáu kïu gaâo traã thuâ. Nhûng nöîi àau, nöîi nhuåc cuãa Long khöng chó coá thïë. Long kinh hoaâng túái phaát àiïn khi böîng biïët roä sûå thêåt vïì cuöåc àúâi mònh: chñnh laäo Nghõ Haách - keã cûúäng hiïëp vúå chûa cûúái cuãa Long laåi laâ böë àeã cuãa chaâng! Nhû thïë coá nghôa laâ Long àaä lêëy em ruöåt vaâ thöng dêm vúái... vúå böë! Àoá laâ àiïìu ö nhuåc kinh túãm quaá sûác chõu àûång cuãa Long vaâ coá yá nghôa töë caáo roä rïåt.

Söë phêån cuãa Mõch cuäng àau thûúng, ï chïì khöng keám, cö gaái quï trong trùæng, trúã thaânh naån nhên cuãa möåt vuå cûúäng hiïëp bó öíi. Cö vaâ böë meå cö tröng àúåi úã ngoån àeân cöng lyá nïn àaä viïët àún khúãi kiïån keã dêm aác, thò trûúác cöng

http://ebooks.vdcmedia.com

Vuä Troång Phuång 439

àûúâng, laäo quan huyïån giaâ, keã àaåi diïån cöng lyá àaä neám thùèng vaâo mùåt Mõch nhûäng lúâi xuác phaåm àïën trùæng trúån: “Con Mõch kia1 Maây laâ àûáa hû thïë! (...). Trûúác phaáp luêåt, viïåc maây laâm nhû thïë laâ möåt viïåc laâm àô khöng mön baâi. Vêåy maây coá muöën laâm nhaâ thöí suöët àúâi khöng?”. Chöî bêëu vñu cuöëi cuâng cuãa Mõch laâ tònh yïu thûúng, sûå caãm thöng an uãi cuãa ngûúâi chöìng chûa cûúái, thò chñnh ngûúâi êëy cuäng nghi ngúâ, noái nhûäng lúâi móa mai àêìy xuác phaåm àöëi vúái cö. Ngoâi buát Vuä Troång Phuång àaä àaåt túái sûå sêu sùæc khi miïu taã, phên tñch têm traång lyâ lúåm vò quaá àau khöí, ï chïì cuãa Mõch. Khi öng muöën phên tñch thùm doâ têm lyá “aái tònh bõ thûúng” vaâ “sûå oaái oùn”... cuãa “loâng tûå aái” trong Mõch thò chñnh laâ nhaâ vùn àaä chaåm túái chiïìu sêu trong nöîi àau cuãa cö gaái quï àaáng thûúng àoá.

Têm traång Mõch àïm tên hön cuäng àûúåc taác giaã thïí hiïån bùçng ngoâi buát vûâa “taã chên”, vûâa coá chiïìu sêu phên tñch têm lyá. Löëi xûng hö “maây tao”, gioång öng chuã rùn daåy con dêu, nhûäng cûã chó thö löî, chúát nhaã cuãa “chuá rïí” triïåu phuá àaä khiïën cho Mõch “àiïn ngûúâi lïn” vaâ “tï taái” caãm thêëy “àuã moåi sûå chua chaát vïì phêån leä moån, nhêët laâ laåi lêëy leä nhaâ giaâu”.

ÚÃ nhûäng chûúng àêìu Mõch vaâ Long vêîn laâ nhên vêåt cuãa chuã nghôa hiïån thûåc, àûúåc viïët vúái möåt caãm hûáng nhên àaåo roä rïåt nhûng caâng vïì sau caã hai hònh tûúång àïìu caâng mêët

http://ebooks.vdcmedia.com

Giöng töë - Taác phêím vaâ dû luêån 440

ài tñnh chên thûåc, nhanh choáng trúã thaânh nhûäng hònh tûúång minh hoåa cho tû tûúãng chuã quan cuãa taác giaã.

Caã Long vaâ Mõch àïìu thay àöíi nhanh choáng vïì söë phêån vaâ vïì tñnh caách. Sûå biïën chêët cuãa Long vaâ Mõch àaä àûúåc Vuä Troång Phuång cùæt nghôa bùçng quan niïåm riïng. Theo öng, chñnh hoaân caãnh, cuå thïí laâ “caái baã vêåt chêët” àaä coá sûác caám döî ghï gúám, laâm biïën chêët con ngûúâi, hêìu nhû khöng ai àuã sûác cûúäng laåi.

ÚÃ àêìu truyïån, Long àûúåc giúái thiïåu nhû laâ möåt con ngûúâi “ngay thùèng coá möåt”, “coá chñ khñ”, “coá hoaâi baäo”; chñnh Long cuäng coá luác tûå kiïu: “mònh laâ ngûúâi coá têm höìn vûäng lùæm”. Long àaä noái nhiïìu lúâi leä cao thûúång vaâ caãm àöång vúái vúå chûa cûúái, cam àoan yïu cö suöët àúâi vaâ hûáa quyïët chñ traã thuâ. Nhûng khi vûâa bûúác chên àïën êëp Tiïíu Vaån Trûúâng Thaânh nguy nga àöì söå, chaâng “àaä höìi höåp lo súå” (...) vïì caái thïë lûåc ghï gúám", “nhû möåt ngoån nuái huâng vô cao caã” cuãa àöëi phûúng; röìi àïën khi coá dõp gêìn guåi... hai tiïíu thû laäng maån reã tiïìn, con gaái laäo Nghõ, àûúåc giûä xe àaåp cho caác cö têåp, thò Long thêëy “loâng duåc buâng lïn nhû lûãa beán vaâo rúm”... vaâ luác chia tay, àaä hêëp têëp toã tònh vúái caã hai cö úã hai goác sên nhû möåt gaä Súã Khanh! Tûâ àoá, mêëy cêu khuyïn giaãi cuãa Tuá Anh khiïën cho loâng cùm húân vaâ chñ traã thuâ cuãa Long tùæt ngêëm; thêåm chñ, Long coân húán húã khi nghe yá àõnh cuãa Tuá Anh gaã em gaái cho mònh. Cuöåc àúâi vaâ lûúng têm cuãa chaâng thû kyá ngheâo êëy cûá lay lùæt vêåt vúâ

http://ebooks.vdcmedia.com

Vuä Troång Phuång 441

trûúác sûå xö àêíy cuãa söë mïånh, nhêët laâ trûúác sûå caám döî cuãa “baã vêåt chêët”. Khi bõ àùåt trûúác sûå lûåa choån giûäa Mõch vaâ Tuyïët, hoùåc chung tònh vúái ngûúâi vúå chûa cûúái ngheâo bêët haånh, hoùåc möåt bûúác leo lïn àõa võ giaâu sang, Long cûá ngaã nghiïng, chao àaão; ban àêìu boã Mõch lêëy Tuyïët theo lúâi Tuá Anh, sau laåi lûâa döëi Tuyïët vaâ Tuá Anh àïí dan dñu vúái Mõch. Taác giaã àaä khaá chu àaáo àïí giaãi thñch coá tñnh chêët biïån höå cho nhûäng haânh vi àoá cuãa Long, vaâ àïí cho Long coá nhûäng höëi hêån chên thaânh: “Töi àaä bùæt àêìu thêëy rùçng caái cuöåc aái ên vuång tröåm naây àaä haå töi vaâo haång nhûäng keã thêët phu, vö hoåc, nhûäng keã mêët nhên caách, nhûäng keã vö lûúng têm”. Song thûá höëi hêån chu kyâ êëy khöng coá lêëy möåt chuát sûác maånh naâo àïí giûä con ngûúâi laåi trûúác vûåc thùèm sa àoåa maâ dûúâng nhû chó xoa dõu lûúng têm anh ta, àïí anh ta caãm thêëy yïn loâng hún trong viïåc tiïëp tuåc trûúåt daâi trïn caái döëc sa àoåa, töåi löîi maâ thöi.

Cuöëi cuâng, nhên vêåt “coá hoåc”, “têm höìn trong saåch” àoá àaä trúã thaânh cöng cuå bêín thóu trong tay laäo tû baãn gian huâng, vêîn im lùång nhêån lúâi lêëy Tuyïët ngay caã sau khi biïët àoá laâ em ruöåt, vêîn phúi mùåt trûúác àaám cûã toåa sang troång trong bûäa tiïåc cuãa Nghõ Haách laâm moán haâng quaãng caáo giêåt gên cho laäo, vaâ sau àoá vêîn chung àuång loaån luên vúái Tuyïët. Vêåy laâ Long àaä ài túái sûå têån cuâng cuãa àöën maåt. Coá nhûäng luác, Long tûå quan saát “giaãi phêîu” sûå thay àöíi möåt caách àaáng súå cuãa mònh, cuãa Mõch vaâ truy tòm nguyïn nhên: “Sau cuâng, Long tòm ra àûúåc caái baã vêåt chêët”, “ngûúâi

http://ebooks.vdcmedia.com

Giöng töë - Taác phêím vaâ dû luêån 442

ta thay àöíi laâ vò hoaân caãnh”, “mêëy ai laâ chöëng choåi nöíi vúái hoaân caãnh”.

Khaám phaá, khùèng àõnh taác àöång cuãa hoaân caãnh àöëi vúái tñnh caách laâ möåt cöëng hiïën lúán cuãa chuã nghôa hiïån thûåc. Song vúái Vuä Troång Phuång, vai troâ cuãa hoaân caãnh àûúåc tuyïåt àöëi hoáa vaâ chó taác àöång möåt chiïìu, con ngûúâi chó laâ nö lïå cuãa hoaân caãnh. Vaâ theo nhaâ vùn, con ngûúâi khöng chó bõ chi phöë búãi hoaân caãnh bïn ngoaâi maâ coân laâ nö lïå cuãa nhûäng duåc voång ñch kyã cuãa chñnh mònh. “Caái heân yïëu cuãa loâng ngûúâi” àûúåc nhaâ vùn tuyïåt àöëi hoáa nhû möåt sûác maånh ghï gúám ngoaâi con ngûúâi vaâ taác àöång nhû möåt àõnh mïånh. Tûâ àoá, sûå nhu nhûúåc àïën thaãm haåi vaâ lûúng têm vêåt vúâ, raách naát cuãa Long dêîn àïën sûå soa àoåa cuãa chaâng àûúåc nhaâ vùn thïí hiïån vúái sûå caãm thöng, biïån höå. Öng àïí cho Long tuy coá höëi hêån nhûng laåi rêët yïn têm vïì sûå soa àoåa cuãa mònh: “Long thêëy mònh khöng coá àiïìu gò traái àaåo caã. (...) Long hònh nhû khöng phaãi chõu traách nhiïåm nhûäng cûã chó cuãa mònh. Long àaä hoaân toaân bõ sai khiïën”, “Long thêëy öng Àöì, Mõch vaâ Long chó laâ boån ngûúâi àaáng thûúng haåi maâ thöi. Hònh nhû trong àúâi vêîn coá möåt sûác maånh huyïìn bñ gò àoá, vêîn cêìm quyïìn cuöåc àúâi àïën nöîi khöng coân ai laåi tûå chuã nûäa”. Àùçng sau gioång àiïåu hû vö cao àaåo àoá laâ niïìm bi quan sêu sùæc vïì sûác maånh cuãa nhên phêím, vïì con ngûúâi. Nhaâ vùn cho rùçng khöng àaáng àoâi hoãi con ngûúâi phaãi chõu traách nhiïåm vïì nhên caách cuãa mònh. Con ngûúâi khöng àaáng àûúåc àaánh giaá - “ngûúâi àúâi khöng ai àaáng yïu,

http://ebooks.vdcmedia.com

Vuä Troång Phuång 443

khöng ai àaáng troång, khöng ai àaáng khinh”, têët caã chó àaáng “thûúng haåi” maâ thöi! Thûåc chêët, àoá chñnh laâ tû tûúãng suy àöìi, xa laå vúái tinh thêìn nhên àaåo chên chñnh.

Hònh tûúång Mõch coân bõ laâm hoãng möåt caách àaáng tiïëc hún nûäa. Chñnh Long cuäng phaãi ngaåc nhiïn: “Mõch ra ài tûâ möåt gaái quï ngêy thú hiïìn laânh, chêët phaác, àïën möåt thiïëu phuå gian dêm, laäng maån, xaão quyïåt àaáng súå”. Mùåc duâ taác giaã àaä chu àaáo àïí chûáng minh rùçng sûå thay àöíi àoá laâ do hoaân caãnh, àõa võ thay döíi cuãa Mõch, rùçng Mõch ngoaåi tònh chó vò vêîn chên thaânh yïu Long, rùçng Mõch phaãn böåi Nghõ Haách chó laâ àïí traã thuâ, v.v... nhûng, roä raâng, sûå biïën chêët cuãa Mõch àûúåc taác giaã giaãi thñch chuã yïëu bùçng niïìm khao khaát nhuåc duåc möåt caách bïånh hoaån cuãa nhên vêåt. Öng àaä àïí cho Mõch “nhúá laåi” luác bõ hiïëp dêm “say sûa nhû ngûúâi haáu àoái” vêåy. Mõch thaã mònh trong nhûäng cuöåc “ngoaåi tònh bùçng tû tûúãng”, “tûúãng tûúång ra nhûäng caãnh dêm duåc ghï gúám hûúãng vúái moåi keã qua àûúâng”. Baãn chêët xaä höåi cuãa nhên vêåt àaä bõ xoáa múâ, Mõch chó coân laâ möåt hònh tûúång luêån àïì, nghiïn cûáu möåt “ca” têm sinh lyá àïí chûáng minh cho quan àiïím Vuä Troång Phuång vïì “cùn tñnh dêm àaäng cuãa loaâi ngûúâi”, “àaä laâ ngûúâi thò ai cuäng dêm” (!). Quan àiïím sinh lyá thö baåo cuãa chuã nghôa tûå nhiïn vaâ ngoâi buát phên tñch têm lyá coá khuynh hûúáng suy àöìi cuãa nhaâ vùn àaä laâm mêët ài tñnh chên thûåc vaâ yá nghôa tñch cûåc ban àêìu àêìy hûáa heån cuãa hònh tûúång.

http://ebooks.vdcmedia.com

Giöng töë - Taác phêím vaâ dû luêån 444

Long vaâ Mõch khöng phaãi laâ nhûäng hònh tûúång nghïå thuêåt thaânh cöng, tiïu biïíu cho sûác buát maänh liïåt cuãa Vuä Troång Phuång. Maâ àoá laâ nhûäng hònh tûúång phaãn aánh roä nhêët tñnh chêët phûác taåp, àêìy mêu thuêîn cuãa ngoâi buát taác giaã, trong àoá coá sûå tranh chêëp àan xen tû tûúãng nhên àaåo vaâ quan àiïím suy àöìi, giûäa chuã nghôa hiïån thûåc vaâ chuã nghôa tûå nhiïn, giûäa taâi nùng sùæc saão vaâ löëi viïët minh hoåa...

Trong hïå thöëng nhên vêåt cuãa toaân böå saáng taác Vuä Troång Phuång, Tuá anh coá möåt võ trñ àùåc biïåt. Coá thïí noái, àoá laâ nhên vêåt phaát ngön trûåc tiïëp, àêìy àuã vaâ hïå thöëng hún caã nhûäng khaái quaát nhên sinh cuãa nhaâ vùn.

Àoá laâ mêîu ngûúâi lyá tûúãng àñch thûåc cuãa Vuä Troång Phuång: “möåt ngûúâi ngöìi trïn àöëng baåc maâ khöng bõ aánh saáng hoaâng kim chiïëu loáa mùæt, àûúng tuöíi thanh xuên maâ thaãn nhiïn àûúåc trûúác aái tònh; möåt ngûúâi hoåc thûác cao, nhên phêím cao, möåt ngûúâi hûäu ñch rêët hiïëm coá vêåy”. Laâ öng chuã haâo hiïåp, ên nhên, ngûúâi tri kyã, thêåm chñ coân laâ ngûúâi chó àaåo lûúng têm cuãa Long, Tuá Anh coân nhû laâ lûúng têm söëng cuãa têët caã àaám nhên vêåt quay cuöìng trong Giöng töë. Khöng nhûäng thïë, chaâng coân laâ nhaâ hoaåt àöång caãi taåo xaä höåi, luön àûáng ra gêy dûång, sûãa chûäa nhûäng caãnh àúâi bêët cöng. Song trûúác nhûäng hoaåt àöång goåi laâ võ tha cao thûúång “chó coá chõu thiïåt maâ khöng hïì cêu lúåi” cuãa Tuá Anh coá yá nghôa gò? Thu xïëp àïí Mõch “àûúåc” laâm leä Nghõ

http://ebooks.vdcmedia.com

Vuä Troång Phuång 445

Haách vaâ Long “àûúåc” lêëy Tuyïët, àïí Mõch vaâ Long àûúåc “àïìn buâ” - theo caách nghô cuãa keã coá tiïìn - Tuá Anh chó khiïën cuöåc àúâi hoå caâng tan naát maâ thöi. Chûa noái rùçng yá àõnh gaã Tuyïët cho Long cuãa Tuá Anh cuöëi cuâng laåi truâng húåp vúái êm mûu bêín thóu cuãa chñnh Nghõ Haách; vaâ àiïìu khöng hiïíu nöíi laâ, sau khi àïìu biïët Long vaâ Tuyïët laâ anh em ruöåt, khöng nhûäng Nghõ Haách maâ caã Tuá Anh vêîn cûá mùåc nhiïn thûåc hiïån yá àöì cuãa mònh, àêíy hoå vaâo cuöåc loaån luên kinh túãm! Chaâng àaä vui sûúáng khi thêëy baáo chñ ca ngúåi “nhaâ triïåu phuá Taå Àònh Haách phaát chêín cho bêìn dên”. Tûác laâ vúái öng böë gian aác àïíu caáng, Tuá Anh khöng coá haânh àöång naâo khaác ngoaâi viïåc chaåy chûäa thanh danh cho laäo, ngùn chùån moåi sûå chöëng àöëi hûúáng vaâo laäo, chia seã nhûäng thùæng lúåi cuãa laäo. Tuá Anh, trûúác sau vêîn chó laâ àûáa con trung thaânh cuãa giai cêëp tû saãn maâ thöi, duâ laâ àûáa con saåch seä “hiïëm coá”. Vïì thûåc chêët, hoaåt àöång cuãa Tuá Anh chó laâ chuã nghôa caãi lûúng tû saãn khöng hún. Vuä Troång Phuång cùm gheát boån tû baãn pheâ phúän taân aác song öng tröng cêåy úã loâng tûâ thiïån cuãa nhûäng caá nhên trñ thûác tû saãn “coá tim coá oác”. Chñnh “nhaâ caách maång quöëc tïë” Haãi Vên cuäng baão Tuá Anh: “Àaä coá hoåc thûác, nhên phêím laåi coá möåt lyá tûúãng maâ thúâ, con seä cöë gùæng laâm nhûäng viïåc hûäu ñch trong voâng phaáp luêåt thò laâm gò khöng trúã nïn möåt ngûúâi hûäu ñch”. Sau khi biïët mònh khöng phaãi laâ maáu muã Nghõ Haách vaâ laåi àûúåc Haãi Vên giaác ngöå, Tuá Anh vêîn tiïëp tuåc “söëng úã xaä höåi nhû cuä:, ”seä ùn úã vúái laäo (Nghõ Haách)

http://ebooks.vdcmedia.com

Giöng töë - Taác phêím vaâ dû luêån 446

nhû trûúác", vêîn cûá laâ cêåu caã àûúåc cûng chiïìu cuãa nhaâ tû baãn, àïí thûúâng àoåc saách àïën 3 giúâ saáng vaâ chúâ coá dõp thò “sùén loâng hy sinh möåt chuát taâi saãn cuãa Nghõ Haách ài, thïë laâ àûúåc röìi”! Chuã nghôa caãi lûúng mang tñnh chêët ban ún àoá laåi rêët phuâ húåp vúái tû tûúãng chñnh trõ cuãa Vuä Troång Phuång.

Nïëu lyá tûúãng “quöëc gia” cuãa Tuá Anh khöng phaãi laâ quan àiïím chñnh trõ cuãa Vuä Troång Phuång thò quan àiïím nhên sinh, àaåo àûác cuãa nhaâ vùn laåi gûãi gùæm àêìy àuã, trûåc tiïëp vaâ coá hïå thöëng úã nhên vêåt trñ thûác naây. Vïì mùåt àoá, nhên vêåt Tuá Anh laâ caái loa, laâ ngûúâi phaát ngön trûåc tiïëp cuãa taác giaã. Àoá laâ chuã nghôa hoaâi nghi khinh baåc cao àöå, àûúåc nêng lïn möåt caách cûåc àoan thaânh chuã nghôa hû vö coá maâu sùæc khuyïín nho (cynisme), möåt biïíu hiïån cuãa chuã nghôa bi quan àõnh mïånh vöën ùn sêu trong tû tûúãng Vuä Troång Phuång. Àaáng chuá yá laâ triïët lyá yïëm thïë tiïu cûåc àoá laåi àûúåc Tuá Anh duâng laâm liïìu thuöëc an thên àïí xoa dõu, chûäa chaåy vïët thûúng xaä höåi. Sau khi thuyïët phuåc Long “khöng biïët gò sûå àúâi”, Tuá Anh àûa ra “caái àaåo cuãa ngûúâi quên tûã”: “Biïët hy sinh ài, biïët tha thûá cho hïët thaãy keã coá töåi vúái mònh (...) àûâng oaán giêån ai nûäa, àûâng nïn coi sûå àúâi laâ to (...) nïn luön luön giûä sûå im lùång, vò chó coá sûå im lùång múái toã ra àûúåc caái khinh bó sûå vêåt, vò chó coá sûå im lùång laâ thanh cao maâ thöi...”. Thûåc chêët cuãa caái àaåo “quên tûã” àoá chó laâ nhùæm mùæt àêìu haâng, thuã tiïu àêëu tranh chûá khöng coá gò khaác. Giai cêëp thöëng trõ yïn têm biïët mêëy nïëu nhûäng

http://ebooks.vdcmedia.com

Vuä Troång Phuång 447

keã bõ noá chaâ àaåp, lùng nhuåc “khöng oaán giêån”, cûá “im lùång” àïí “khinh bó sûå vêåt” nhû lúâi Tuá Anh! Àoá laâ chûa kïí luêån àiïåu “loaâi ngûúâi khöng ai aác, khöng ai töìi (...) chó laâ möåt luä nhêìm lêîn àaáng thûúng” cuãa Tuá Anh roä raâng thïí hiïån möåt quan àiïím hïët sûác mú höì, vö tònh biïån höå cho thïë lûåc thöëng trõ maâ taác giaã àaä phï phaán maånh meä. Coá leä khöng àuáng nïëu cho rùçng Tuá Anh laâ nhên vêåt nguy hiïím, àeo mùåt naå öng Thiïån vaâ àoáng vai triïët gia cao àaåo àïí dêåp tùæt sûå chöëng àöëi, baão vïå quyïìn lúåi giai cêëp thöëng trõ. Song laâ triïët gia hû vö, khinh baåc, yïëm thïë - thïí hiïån tû tûúãng hoaâi nghi bi quan cuãa Vuä Troång Phuång - àöìng thúâi laâ nhaâ hoaåt àöång tûâ thiïån caãi lûúng - thïí hiïån lêåp trûúâng chñnh trõ cuãa taác giaã - nhên vêåt “tñch cûåc” àoá chó laâ sûå kïët húåp àêìy mêu thuêîn nhûäng yïëu töë tiïu cûåc trong thïë giúái quan cuãa öng maâ thöi. Chñnh vò vêåy maâ nhên vêåt lyá tûúãng àûúåc taác giaã gûãi gùæm tin cêåy nhêët naây laåi hïët sûác giaã taåo, khöng coá giaá trõ hiïån thûåc. Khöng phaãi chó vò nhaâ vùn vuång vïì àïí cho nhên vêåt laâm caái loa cho taác giaã, thuyïët lyá quaá nhiïìu maâ chuã yïëu laâ nhên vêåt naây chó laâ saãn phêím thuêìn tuyá chuã quan cuãa nhaâ vùn, khöng mang baãn chêët xaä höåi, khöng coá bïì daây hiïån thûåc.

Xung quanh nhên vêåt Haãi Vên àaä coá nhûäng yá kiïën giaãi thñch, àaánh giaá rêët khaác nhau. Vò àêy laâ hònh tûúång ngûúâi cöång saãn, “nhaâ caách maång quöëc tïë” nïn noá trûåc tiïëp thïí hiïån nhêån thûác, thaái àöå chñnh trõ cuãa Vuä Troång Phuång vaâ

http://ebooks.vdcmedia.com

Giöng töë - Taác phêím vaâ dû luêån 448

do àoá, möåt thúâi tûâng coá yá nghôa quyïët àõnh trong viïåc àaánh giaá nhaâ vùn.

Àuáng laâ hònh tûúång nhaâ caách maång quöëc tïë naây hoaân toaân xa laå vúái ngûúâi cöång saãn chên chñnh. Möåt cöët caách giang höì, coá daáng veã ly kyâ bñ mêåt cuãa nhên vêåt tiïíu thuyïët trinh thaám, laåi phaãng phêët bêåc hiïìn triïët phûúng Àöng, thöng tuïå caã nho y lyá söë, “thûúång thöng thiïn vùn, haå tri àõa lyá, trung tri nhên sûå”, thêëu hiïíu thiïn mïånh; àöìng thúâi laåi nhû möåt nhên vêåt cêìm àêìu “höåi kñn” lúåi haåi, haânh tung bñ mêåt, baãn lônh cao cûúâng, lùæm thuã àoaån, lùæm êm mûu, gioãi töí chûác bùæt coác, töëng tiïìn, gioãi caã laái xe húi, bùæn suáng luåc, thöi miïn... Haânh traång con ngûúâi naây àêìy tñnh chêët kyâ quùåc, nhêët laâ dûúái mùæt ngûúâi àoåc höm nay. Nhaâ “caách maång quöëc tïë” quan troång êëy nhêån chó thõ cuãa Quöëc tïë Cöång saãn tûâ nûúác ngoaâi trúã vïì “àiïìu àònh cho Àaãng Quöëc gia cuä húåp nhêët vúái Àaãng Quöëc tïë múái”, sau àoá laåi bñ mêåt xuêët dûúng “àïí kõp dûå cuöåc Höåi nghõ àoã Viïîn Àöng”... àaä xuêët hiïån möåt caách giêåt gên trïn sên khêëu Giöng töë, vúái tû caách baån cuä vaâ thûúång khaách cuãa tïn triïåu phuá gian aác, àùåt möì maã cho laäo, giuáp laäo traánh àûúåc caái thïë “hoaånh phaát hoaånh taán”, cam àoan laâm cho laäo “lïn àûúåc ghïë Nghõ trûúãng vaâ àûúåc Bùæc Àêíu böåi tinh”, àïí àûúåc laäo hêåu taå möåt vaån àöìng... laâm quyä Àaãng! Haãi Vên àaä tûâng dñnh lñu vaâo chuyïån ngoaåi tònh, loaån luên trong gia àònh Nghõ Haách; giúâ àêy vïì nûúác, öng ta cuâng tïn vö laåi Vaån toác mai baây troâ bùæt quaã tang vúå Nghõ Haách ngoaåi tònh vaâ nhêån laåi con

http://ebooks.vdcmedia.com

Vuä Troång Phuång 449

trai bêëy lêu vêîn “gûãi” Nghõ Haách!... Nhaâ “caách maång quöëc tïë” êëy coân hiïån ra laâ möåt laäo thêìy tûúáng söë, àoaán àêu truáng àêëy, hún hùèn “nhûäng anh thêìy söë úã búâ heâ phöë Haâng Ngang, Haâng Àaâo”, luön miïång noái àïën “söë giúâi”, “söë mïånh xui khiïën caã...”. Xeát vïì yá nghôa khaách quan, àöëi vúái ngûúâi àoåc úã miïìn Bùæc sau Caách maång, hònh tûúång öng giaâ Haãi Vên giöëng nhû möåt biïëm hoåa, möåt sûå xuyïn taåc vïì ngûúâi cöång saãn.

Song duâ vêåy, coá cùn cûá àïí noái rùçng Vuä Troång Phuång àaä dûång lïn hònh tûúång nhên vêåt ngûúâi chiïën sô cöång saãn naây vúái niïìm kñnh phuåc, tin tûúãng chên thaânh maâ khöng hïì coá aác yá. Chñnh Haãi Vên laâ nhên vêåt trûåc tiïëp phaát ngön vïì nhêån thûác, quan àiïím chñnh trõ, caã vïì niïìm tin vaâo “söë mïånh: cuãa Vuä Troång Phuång. Trong saáng taác cuãa Vuä Troång Phuång, chó úã Giöng töë múái xuêët hiïån xu hûúáng vûúåt tònh thïë, vaâ àiïìu àoá cuäng chó thêåt sûå biïíu löå úã nhên vêåt Haãi Vên. Àêy laâ nhên vêåt àûúåc xêy dûång vúái buát phaáp àêìy laäng maån, coá nhûäng neát bay böíng, khoaáng àaåt - tuy lùæm chöî dïî daäi, tuyâ tiïån. Haãi Vên hiïån lïn nhû möåt con ngûúâi phi thûúâng, toaân nùng, ”möåt bêåc kyâ taâi", khaác hùèn àaám nhên vêåt nhúåt nhaåt, bêët lûúng trong Giöng töë. Caái tïn Haãi Vên vaâ caái caãnh “giöng töë” mõt muâng trïn biïín khúi, luác Haãi Vên lïn thuyïìn vûúåt biïín ra ài, àïí laåi Tuá Anh ngêy ngêët tröng vúái theo úã trïn búâ... roä raâng coá nguå yá vaâ thêåt laäng maån! Con ngûúâi naây vuåt àïën vuåt ài, khöng bõ möåt raâng buöåc naâo; àoá laâ con ngûúâi cuãa böën phûúng “khöng thu

http://ebooks.vdcmedia.com

Giöng töë - Taác phêím vaâ dû luêån 450

chùåt loâng yïu vaâo gia àònh... maâ laâ àïí muöën biïët caã nhên loaåi, muöën biïët caã xaä höåi”, “chñ bònh sinh laâ àem tiïìn kiïëm àûúåc cuãa bêåc phuá quyá ra san seã cho keã bêìn haân”, “nûãa àúâi tuâ töåi (...), chñn nùm giúâi tröën traánh, göëi àêët nùçm sûúng”... Àoá laâ con ngûúâi ung dung tûå chuã, thêëu suöët leä trúâi, nùæm chùæc tûúng lai; con ngûúâi tung hoaânh böën bïí vúái sûá mïånh troång àaåi liïn quan àïën toaân xaä höåi! Khöng coá gò laå nïëu nhiïìu ngûúâi àûúng thúâi thêëy úã Haãi Vên “möåt ngûúâi phong trêìn, coá chñ khñ lúán, coá hoaâi baäo lúán”(1). Coá thïí noái, nhaâ vùn àaä thïí hiïån ngûúâi cöång saãn theo nhêån thûác êëu trô vaâ têm lyá tiïíu tû saãn cuãa öng. Öng tûúãng àêu nhaâ caách maång cöång saãn phaãi laâ “bêåc kyâ taâi”, saáng suöët vaâ baãn lônh cao cûúâng khaác thûúâng. Maâ vúái Vuä Troång Phuång, taâi naâo, saáng suöët naâo bùçng gioãi tûúáng söë, thêëu hiïíu mïånh trúâi, uyïn baác caã thiïn vùn, àõa lyá... vaâ cao cûúâng naâo bùçng caác thuã àoaån töëng tiïìn, bùæt coác, aám saát(2), v.v...! Vaâ nhaâ caách maång quöëc tïë êëy laåi khùèng àõnh àûúâng löëi chñnh trõ, “caãi taåo xaä höåi trong voâng phaáp luêåt”, lïn aán gay gùæt àûúâng löëi baåo àöång cuãa phaái “quöëc gia”. Taác giaã àaä gùæn cho nhên vêåt

(1) Trûúng Chñnh - Dûúái mùæt töi, Nhaâ in Thuyå Kyá, Haâ Nöåi, 1939. (2) Haãi Vên kïí cho Tuá Anh nghe vïì trûúâng Àaåi hoåc Quöëc tïë cöång saãn Phûúng Àöng úã Maxcúva “coá nhûäng lúáp chuyïn mön huêën luyïån hoåc sinh muáa gûúm, bùæn suáng cûúäi ngûåa, búi lùån, cêìm laái xe húi, phi cú, voä Têy, voä Nhêåt, nhûäng caách àaão chñnh, caách diïîn thuyïët cho quêìn chuáng nghe theo, nhûäng caách thay hònh àöíi daång, phûúng phaáp chiïu an, nhûäng àiïìu kiïån àïí töí chûác möåt Súã Liïm phoáng...” (àoaån naây bõ boã khi in thaânh saách).

http://ebooks.vdcmedia.com

Vuä Troång Phuång 451

cöång saãn têìm cúä naây quan àiïím chñnh trõ caãi lûúng voång ngoaåi lêìm laåc cuâng tû tûúãng bi quan àõnh mïånh àêìy tñnh chêët mï tñn cuãa chñnh öng. Thaânh thûã, nhên vêåt troång yïëu cuãa Àaãng Cöång saãn àûúåc thïí hiïån nhû laâ nhên vêåt tñch cûåc, lyá tûúãng àoá chó laâ sûå lùæp gheáp tuyâ tiïån nhûäng yïëu töë mêu thuêîn nhau àïën vö lyá trong tû tûúãng taác giaã, vaâ do àoá, khoá coá àûúåc chuát giaá trõ chên thûåc naâo. Song, úã hònh tûúång nhên vêåt lyá tûúãng àêìy laäng maån àoá, Vuä Troång Phuång àaä gûãi gùæm khaát voång vaâ niïìm tin trong saáng vïì caãi taåo xaä höåi, thiïån caãm vaâ loâng ngûúäng möå àöëi vúái ngûúâi cöång saãn theo caách hiïíu cuãa öng. Xeát theo quan àiïím lõch sûã, Haãi Vên laâ möåt hònh tûúång nhên vêåt tñch cûåc.

Nhòn chung laåi, trong Giöng töë, Vuä Troång Phuång àaä thaânh cöng xuêët sùæc trong viïåc dûång lïn möåt àiïín hònh bêët huã vïì têìng lúáp àaåi tû saãn phaãn àöång thöëi naát àûúng thúâi; öng khaá chöng chïnh vaâ khöng thêåt thaânh cöng trong viïåc thïí hiïån quêìn chuáng bõ aáp bûác, naån nhên cuãa xaä höåi; vaâ nhaâ vùn chïåch khoãi con àûúâng hiïån thûåc khi dûång lïn nhûäng nhên vêåt tñch cûåc, caãi taåo xaä höåi.

Noái thïm vïì nghïå thuêåt Giöng töë

Trong taác phêím coá dung lûúång phong phuá bïì böån nhû Giöng töë, taâi nùng nghïå thuêåt cuãa taác giaã toã ra khöng àïìu tay. Giöng töë khöng thuöåc loaåi taác phêím coá phêím chêët nghïå thuêåt toaân bñch maâ coá nhûäng mùåt yïëu roä rïåt. Song, Giöng töë coá nhûäng àùåc sùæc riïng, thïí hiïån möåt baãn lônh

http://ebooks.vdcmedia.com

Giöng töë - Taác phêím vaâ dû luêån 452

nghïå thuêåt giaâ dùån, àöåc àaáo, möåt buát luåc maänh liïåt ñt thêëy trong vùn hoåc àûúng thúâi. Nhòn töíng thïí,

Giöng töë xûáng àaáng àûúåc coi laâ kiïåt taác, cuâng vúái Söë àoã. Trûúác hïët, Giöng töë thïí hiïån möåt nùng lûåc bao quaát hiïån thûåc trïn möåt bònh diïån röång lúán, phûác taåp, vúái nhiïìu àõa baân, nhiïìu maãng àúâi söëng, nhiïìu têìng lúáp xaä höåi. Khöng phaãi khöng coá chöî coân tham lam, öm àöìm, coá khi thûâa thaäi, song nhòn chung, têët caã àûúåc thêu toám trong möåt cöët truyïån chùåt cheä, liïìn maåch, tûâ àoá toãa ra trïn bïì röång, taåo nïn sûå phong phuá, daây dùån cuãa àúâi söëng xaä höåi àûúåc phaãn aánh. Caác nhên vêåt coá söë phêån khaác nhau song àan kïët chùçng cheáo vúái nhau. Tuy bïì böån nhûng taác phêím khöng bõ xeá leã, taäi moãng maâ khaá thöëng nhêët trïn möåt cöët truyïån, möåt tònh tiïët chuã àaåo, mang möåt khöng khñ, möåt gioång àiïåu chung, toaát lïn möåt tû tûúãng cú baãn chung.

Àaáng chuá yá laâ nhõp àöå vêån àöång Giöng töë rêët khêín trûúng gêëp gaáp, sûå viïåc diïîn biïën bêët ngúâ, àêìy kõch tñnh, gúåi êën tûúång sêu vïì cuöåc àúâi àiïn àaão, thïë sûå thùng trêìm. Àoá chñnh laâ àùåc àiïím trong caãm quan hiïån thûåc, trúã thaânh yá thûác nghïå thuêåt cuãa Vuä Troång Phuång. Tuy cuöëi cuâng, nhaâ vùn nghô àïën “baân tay cuãa Hoaâng thiïn”, song duâ sao cuäng chûáng toã öng àaä caãm nhêån àûúåc maåch àêåp höëi haã, röëi loaån nhû trong cún söët cuãa xaä höåi àang hïët sûác quay cuöìng khi àoá.

http://ebooks.vdcmedia.com

Vuä Troång Phuång 453

Giöng töë coá rêët nhiïìu caãnh àûúåc miïu taã thêåt linh hoaåt, söëng àöång, àoåc vaâ nhúá maäi. Caãnh xûã kiïån cuãa quan huyïån giaâ Cuác Lêm, cuöåc tiïëp kiïën quan Cöng sûá vaâ Töíng àöëc cuãa Nghõ Haách, cuöåc höåi kiïën giûäa Nghõ Haách vaâ tïn thûåc dên caáo giaâ, àaåi diïåm möåt cöng ty tû baãn, bûäa tiïåc mûâng Nghõ Haách àûúåc huy chûúng, caãnh Vaån toác mai tiïëp Haãi Vên... àïìu rêët sinh àöång, nhû hiïån ra möìn möåt trûúác ngûúâi àoåc. Vuä Ngoåc Phan àaä nhêån xeát vïì “ngoån buát taã chên” cuãa Vuä Troång Phuång:

“Ngoån buát êëy thêåt laâ sùæc saão, noá taã nhû veä, chó vaâi ba neát ngûúâi ta àaä hònh dung àûúåc nhûäng caãnh vêåt maâ taác giaã àõnh taã vúái maâu sùæc linh àöång vö cuâng”(1)

Thaânh tûåu nghïå thuêåt nöíi bêåt nhêët cuãa taác giaã Giöng töë laâ àaä dûång nïn möåt hònh tûúång àiïín hònh xuêët sùæc vïì giai cêëp tû saãn phaãn àöång nhêët àûúng thúâi. Tñnh caách Nghõ Haách thêåt laâ àa daång, àûúåc soi saáng tûâ nhiïìu bònh diïån: sinh hoaåt, àaåo àûác, cú súã kinh tïë, quaá trònh laâm giaâu, thaái àöå chñnh trõ...; àûúåc àùåt trong nhiïìu möëi quan hïå, gia àònh, xaä höåi... Àoá laâ möåt hònh tûúång àêìy àùån, phûác taåp, coá bïì daây xaä höåi, àöìng thúâi, laåi laâ möåt caá tñnh hïët sûác àöåc àaáo, song khöng phaãi àöåc àaáo kiïíu biïëm hoåa cuãa nghïå thuêåt traâo phuáng maâ laâ con ngûúâi söëng àöång mang tñnh chên thûåc cao, giöëng nhû baãn thên àúâi söëng. Neát nöíi bêåt nhêët trong tñnh caách laäo dên biïíu Taå Àònh Haách laâ gian

(1) Nhaâ vùn hiïån àaåi, têåp III, Vônh Thõnh in laåi, 1951.

http://ebooks.vdcmedia.com

Giöng töë - Taác phêím vaâ dû luêån 454

huâng, dêm aác, trêng traáo... Hùæn laånh luâng ra lïånh cho taâi xïë phoáng ö tö cheåt chïët ngûúâi trûúng tuêìn, thaãn nhiïn huát thuöëc phiïån trûúác caãnh Taâi Nhò àang “oùçn mònh nhû súåi toác hú trïn ngoån lûãa” vò cún mûa roi caá àuöëi do lïånh cuãa laäo... Haânh àöång cûúäng dêm bó öíi trïn ö tö, gioång chúát nhaã vúái Thõ Mõch àïm tên hön, caãnh huá hyá vúái Thõ Tñn, cö naâng hêìu treã nhêët... phêìn naâo thïí hiïån thoái dêm aác àïíu caáng cuãa Nghõ Haách. Vaâ nhaâ tû baãn gian aác dêm àaäng êëy laâ möåt keã hïët sûác trêng traáo! Chûúng XXIX - caãnh Nghõ Haách múã tiïåc nhên dõp àûúåc huy chûúng vaâ laäo diïîn thuyïët, theo Nguyïîn Tuên, “sûå trêng traáo cuãa caái xaä höåi lêëy cuãa àeâ ngûúâi êëy laåi coân lïn túái caái mûác mùåt daây maây daån vö liïm só cao àöå maâ chó coá ngoâi buát Vuä Troång Phuång múái phên tñch nöíi vaâ töíng húåp àûúåc hïët”(1)

Nïëu trong tiïíu thuyïët truyïìn thöëng, cöët truyïån lêën aát tñnh caách, haânh àöång lêën aát têm lyá - àiïìu naây, tiïíu thuyïët Nguyïîn Cöng Hoan chûa vûúåt àûúåc - thò úã Vuä Troång Phuång, tuy vêîn rêët chuá yá dûång lïn möåt cöët truyïån hêëp dêîn, ly kyâ, nhûng àaä toã ra khaá sùæc saão trong viïåc thùm doâ, phên tñch têm lyá phûác taåp cuãa con ngûúâi. Giöng töë coá nhûäng àoaån miïu taã, möí xeã têm lyá thêåt sùæc saão: têm sûå Mõch khi nùçm nhaâ thûúng, xoát xa, tuãi nhuåc, khöng daám gùåp mùåt ngûúâi yïu vò xêëu höí (Chûúng V); têm traång hùçn hoåc coá chuát lyâ lúåm, liïìu lônh cuãa Mõch vò tònh yïu vaâ loâng

(1) Àoåc laåi Giöng töë, baáo Nhên dên, söë 966, ra ngaây 27-10-1956.

http://ebooks.vdcmedia.com

Vuä Troång Phuång 455

tûå aái àïìu bõ töín thûúng khi caãm thêëy bõ Long nghi ngúâ, reã ruáng (Chûúng XV), nöîi uêët hêån chua xoát cuãa Mõch vïì thên phêån leä moån nhaâ giaâu, bõ boã rúi, nhúá ngûúâi tònh cuä àaä phuå baåc (Vuä Ngoåc Phan coi àoá laâ “möåt àoaån thêåt hay”)... Tuy vêåy, úã Giöng töë, Vuä Troång Phuång cuäng chó múái thaânh cöng trong viïåc thïí hiïån, phên tñch nhûäng maãnh têm traång cuå thïí maâ chûa thêåt thaânh cöng trong viïåc thïí hiïån caã quaá trònh phaát triïín têm lyá, tñnh caách cuãa nhên vêåt theo nguyïn tùæc hiïån thûåc chuã nghôa. Quaá trònh tha hoáa cuãa Long vaâ Mõch àûúåc thïí hiïån coá phêìn sú lûúåc, khöng thêåt, têm lyá nhên vêåt bõ uöën nùæn theo quan àiïím chuã quan cuãa taác giaã hún laâ phaát triïín tuên theo lögñc tûå thên. Baãn chêët xaä höåi cuãa nhûäng nhên vêåt àoá bõ xoáa nhoâa dêìn vaâ viïåc miïu taã têm lyá cuäng trúã nïn thiïëu chên thêåt. Trong Giöng töë, cuäng coá chöî taác giaã ham chaåy theo tònh tiïët, sûå kiïån maâ boã quïn têm lyá. Chûúng XXIX maâ Nguyïîn Tuên cho rùçng taác giaã toã ra “maånh nhêët vaâ cao tay nhêët vïì nghïå thuêåt”(1) nïëu xeát úã goác àöå miïu taã têm lyá laåi thêëy rùçng taác giaã sú húã àïën vö lyá: sau khi gùåp chuyïån “àau àúán vïì tinh thêìn” vaâ biïët Long laâ maáu muã cuãa laäo, Nghõ Haách vêîn cûá gheáp Long vúái Tuyïët, àêíy hai ngûúâi vaâo caãnh loaån luên, vêåy nhûäng gò diïîn ra trong àêìu oác laäo? Vaâ Tuá Anh, Haãi Vên, nhûäng nhên vêåt “coá tim, coá oác”, coá nhên caách hún àúâi àoá coá nhûäng phaãn ûáng têm lyá gò khi vêîn coá mùåt trong bûäa

(1) Baâi àaä dêîn.

http://ebooks.vdcmedia.com

Giöng töë - Taác phêím vaâ dû luêån 456

tiïåc àïí chûáng kiïën maân kõch trú treän rúån ngûúâi cuãa Nghõ Haách? Nhêët laâ Long, sau khi biïët mònh laâ con Nghõ Haách, giúâ àêy bõ àûa ra laâm moán quaãng caáo bó öíi cho laäo, àïí lêëy... em ruöåt, àaä nghô thïë naâo?... Vuä Troång Phuång àaä boã qua têët caã; öng chó chùm chuá thïí hiïån viïåc Nghõ Haách diïîn thuyïët huâng höìn, vöî ngûåc xûng laâ “bònh dên”!

Àïí coá thïí phên tñch têm lyá con ngûúâi möåt caách sêu sùæc trong sûå vêån àöång húåp quy luêåt cuãa noá, vùn xuöi hiïån thûåc phï phaán Viïåt Nam phaãi traãi qua möåt quaá trònh. Giöng töë àaä àaánh dêëu möåt bûúác trûúãng thaânh trong quaá trònh àoá, song chûa phaãi bûúác phaát triïín cao nhêët. Phaãi àïën Nam Cao, cêy buát tiïu biïíu cho vùn hoåc hiïån thûåc phï phaán giai àoaån cuöëi cuâng (1940-1945), têm lyá vaâ quaá trònh phaát triïín lögñc cuãa noá múái àûúåc miïu taã, phên tñch möåt caách sêu sùæc chùåt cheä àïën thïë.

(Trñch muåc IV, Chûúng XIV, Vuä Troång Phuång 1912-1939), trong Vùn hoåc Viïåt Nam (1930 -1945), NXB Giaáo duåc, 1997, tr. 435-449)

http://ebooks.vdcmedia.com