Hướng dẫn phòng, chống Hội chứng rối loạn
hô hấp và sinh sản ở Lợn (PRRS)
I. ĐẶC ĐIỂM CỦA PRRS
1.1. Đặc điểm dịch tễ học
Hội chứng rối loạn hô hấp và sinh sản ở lợn (PRRS), còn gọi là bệnh tai
xanh là bệnh truyền nhiễm nguy hiểm, lây lan nhanh, làm ốm và chết
nhiều lợn nhiễm bệnh. Hội chứng lần đầu tiên được phát hiện ở Mỹ vào
năm 1987, sau đó ở Châu Âu và Châu Á vào những năm 90. Đến nay
chưa có nước nào trên thế giới khẳng định là đã thanh toán được bệnh.
Bệnh có thể xảy ra ở mọi lứa tuổi của lợn, nhưng tập trung chủ yếu ở lợn
nái mang thai và lợn con theo mẹ. Đặc trưng của PRRS là sảy thai, thai
chết lưu ở lợn nái chửa giai đoạn cuối; lợn ốm có triệu chứng điển hình
như sốt cao trên 40oC, viêm phổi nặng, đặc biệt là ở lợn con cai sữa.
Bệnh có tốc độ lây lây nhanh, trong vòng 3-5 ngày cả đàn có thể bị
nhiễm bệnh, thời gian nung bệnh khoảng 5-20 ngày. Lợn bệnh thường bị
bội nhiễm bởi những bệnh kế phát khác như: dịch tả lợn, phó thương
hàn, tụ huyết trùng, E. Coli, Streptococuss suis, Mycoplasma spp.,
Salmonella, vv... đây là những nguyên nhân kế phát gây chết nhiều lợn
bệnh.
Ở Việt Nam, PRRS đã xuất hiện và gây bệnh tại nhiều địa phương của
cả 3 miền Bắc, Trung và Nam, làm ốm và phải tiêu huỷ hàng chục ngàn
lợn mắc bệnh. Do chăn nuôi nhỏ lẻ, phân tán, không áp dụng các biện
pháp an toàn sinh học, chưa quản lý tốt việc vận chuyển buôn bán lợn,...
nên nguy cơ dịch tái phát hoặc xuất hiện ở bất cứ địa phương nào, ở bất
cứ thời điểm nào là rất lớn, đặc biệt khi thời tiết thay đổi tạo thuận lợi
cho vi rút PRRS và các mầm bệnh khác phát triển gây bệnh.
1.2. Nguyên nhân gây ra PRRS
Nguyên nhân gây ra PRRS là do vi rút thuộc họ Arteriviridae, giống
Nidovirales, có cấu trúc vỏ bọc dạng chuỗi đơn RNA. Hiện nay, dựa vào
phân tích cấu trúc gien, người ta đã xác định được 2 nhóm vi rút, nhóm I
gồm các vi rút thuộc chủng Châu Âu (tên gọi phổ thông là vi rút
Lelystad) gồm 4 phân nhóm (subtype) đã được xác định. Nhóm II gồm
các vi rút thuộc dòng Bắc Mỹ (với tên gọi là VR-2332). Sự khác nhau về
cấu trúc chuỗi nucleotide của vi rút thuộc hai chủng là khoảng 40%, do
đó ảnh hưởng đến đáp ứng miễn dịch bảo hộ chéo giữa hai chủng.
Vi rút tương đối mẫn cảm và dễ dàng bị tiêu huỷ bởi các yếu tố vật lý và
hoá học. Vi rút bị tiêu huỷ nhanh chóng ở môi trường có pH<5.5 hoặc
pH>6.5; đối với tác động của nhiệt độ, vi rút có thể tồn tại khoảng 120
giờ khi ở nhiệt độ 40C, 20 giờ ở nhiệt độ 200C, 3 giờ ở nhiệt độ 370C và
6 phút ở nhiệt độ 560C. Vi rút cũng bị vô hoạt nhanh chóng khi bị tác
động bởi các loại hoá chất thông thường như chloroform hoặc ether, hoá
chất ở nồng độ thấp như vôi bột, bencocid,.....
1.3. Nguồn bệnh và quá trình truyền lây của PRRS
Vi rút PRRS có trong dịch mũi, nước bọt, phân, nước tiểu của lợn ốm
hoặc mang trùng và phát tán ra môi trường. Vi rút có thời gian tồn tại ở
lợn mang trùng và được bài thải ra ngoài môi trường tương đối dài, từ
vài tuần đến vài tháng. Ở lợn bệnh hoặc lợn mang trùng, vi rút tập trung
chủ yếu ở phổi, hạch amidan, hạch lympho, lách, tuyến ức và ở huyết
thanh. Đây là những bệnh phẩm cần được lấy để gửi đi chẩn đoán, xét
nghiệm trong phòng thí nghiệm. Vi rút có thể phát tán, lây lan thông qua
các hình thức:
+ Trực tiếp: tiếp xúc với lợn ốm, lợn mang trùng, các nguồn có chứa vi
rút như: phân , nước tiểu, bụi, nước bọt, thụ tinh nhân tạo và có thể do
lợn nòi hoặc thậm chí là một số loài chim hoang (vịt trời);
+ Gián tiếp: qua dụng cụ chăn nuôi và dụng cụ bảo hộ lao động nhiễm
trùng. Hình thức phát tán qua không khí (từ phân, các hạt bụt chứa vi rút
có thể theo gió đi xa tới 3 km, chất thải mang vi rút) được xem là mối
nguy hiểm ở trong các vùng dịch.
1.4. Triệu chứng, bệnh tích của PRRS
1.4.1. Triệu chứng
Triệu chứng lâm sàng của bệnh có thể khác nhau tùy từng loại lợn:
* Lợn nái:
- Ở giai đoạn cai sữa: sốt 40-42oC, biếng ăn, sảy thai vào giai đoạn cuối,
tai chuyển màu xanh nhạt, tím nhạt ở thể cấp tính, quá cấp tính, đẻ non,
động dục không bình thường, ho và viêm phổi nặng khiến lợn thường
ngồi thở.
- Ở giai đoạn đẻ và nuôi con: sốt cao, biếng ăn, lười uống nước, mất sữa,
viêm vú, đẻ sớm, phần da mỏng biến màu (mầu hồng), lờ đờ hoặc hôn
mê, thai chết lưu hoặc lợn con chết ngay sau khi sinh; lợn con mới sinh
thường rất yếu, tai màu xanh nhạt; ở thể cấp tính: đẻ non.
* Lợn con: sốt cao (trên 40oC), gầy yếu, viêm phổi, mắt có dử màu nâu,
phần da mỏng như da bụng, gần mang tai thường có mầu hồng, đôi khi
da có vết phồng rộp, tiêu chảy nhiều, ủ rũ, run rẩy.
* Lợn nhỡ, lợn thịt: sốt cao (trên 40oC), biếng ăn, ủ rũ, ho; những phần
da mỏng như phần da gần tai, phần da bụng lúc đầu mầu hồng nhạt, dần
dần chuyển thành mầu hồng thẫm, tím nhạt.
* Lợn đực giống: sốt, bỏ ăn, đờ đẫn hoặc hôn mê, giảm hưng phấn hoặc
mất tính dục, lượng tinh dịch ít, chất lượng tinh kém.
1.4.2. Bệnh tích:
Bệnh tích đặc trưng nhất là ở phổi: Viêm phổi hoại tử và thâm nhiễm
đặc trưng bởi những đám chắc, đặc (nhục hoá) trên các thuỳ phổi, cuống
phổi chứa đầy dịch viêm sầu bọt. Ngoài ra, bệnh tích cũng có thể thấy
như: thận xuất huyết đinh ghim, hạch amidan sưng, sung huyết, não
sung huyết, hạch màng treo ruột xuất huyết, loét van hồi manh tràng.
II. PHÒNG, CHỐNG PRRS
2.1. Phòng dịch
2.1.1. Thông tin, tuyên truyền phòng bệnh
Công tác thông tin tuyên truyền cần thường xuyên, liên tục, đầy đủ
nhưng không quá mức để giúp người dân, người chăn nuôi hiểu đúng,
đầy đủ và chủ động thực hiện các biện pháp phòng chống, bao gồm:
- Áp dụng các biện pháp an toàn sinh học trong chăn nuôi như: thường
xuyên chăm sóc tốt cho vật nuôi, vệ sinh chuồng trại (che ấm vào mùa
đông, thoáng mát vào mùa hè), định kỳ (1-2 tuần/lần) tiêu độc khử trùng
bằng các chất sát trùng thông thường như vôi bột, bencocid,...;
- Con giống đảm bảo rõ nguồn gốc, đạt chất lượng và được nhập từ
những cơ sở đã tiêm phòng đầy đủ vắc xin phòng các bệnh truyền nhiễm
nguy hiểm khác: dịch tả lợn, tụ huyết trùng, đóng dấu lợn, phó thương
hàn,...;
- Tuyên truyền để người dân thực hiện "3 không": không dấu khi lợn
bệnh, không bán chạy lợn bệnh, không vứt xác lợn chết bừa bãi.
- Tuyên truyền để hướng cho người dân từng bước thay đổi phương thức
chăn nuôi, chuyển từ chăn nuôi nhỏ lẻ, phân tán sang chăn nuôi theo
hướng công nghiệp, áp dụng các biện pháp an toàn sinh học.
2.1.2. Chủ động giám sát, phát hiện bệnh
* Giám sát lâm sàng: Dựa vào những đặc điểm về dịch tễ học, triệu
chứng, bệnh tích lâm sàng của lợn ốm, chết nghi do vi rút PRRS.
* Giám sát sự lưu hành của vi rút PRRS: Dựa vào kiểm tra huyết thanh,
tinh dịch của lợn tại các cơ sở chăn nuôi lợn giống để giám sát phát hiện
sự lưu hành của vi rút PRRS.
* Tổ chức thực hiện:
- Chi cục Thú y đề xuất với Ủy ban nhân dân cấp tỉnh, chủ động phối
hợp với Cơ quan Thú y vùng, Trung tâm Chẩn đoán Thú y trung ương
thuộc Cục Thú y xây dựng chương trình giám sát dịch đối với đàn lợn
đực giống và lợn nái tại địa phương, đặc biệt tại các vùng chăn nuôi tập
trung, quy mô lớn, các trang trại chăn nuôi tập trung, khu vực có nguy
cơ cao, có ổ dịch cũ.
- Thú y xã, phường phối hợp cùng các ban ngành chức năng (chính
quyền thôn bản và các đoàn thể quần chúng) chủ động giám sát, nắm bắt
tình hình chăn nuôi, dịch bệnh tại địa phương.
- Định kỳ 3 tháng một lần tổ chức lấy mẫu giám sát. Thực hiện lấy mẫu
theo hướng dẫn tại mục 2.1.3 sau đây.
2.1.3. Chẩn đoán, xét nghiệm giám sát sự lưu hành của vi rút PRRS:
2.1.3.1. Lấy mẫu chẩn đoán: Khi phát hiện lợn ốm, chết nghi bệnh thi
tiến hành lấy mẫu xét nghiệm theo yêu cầu sau:
- Đối với mẫu máu (huyết thanh) ở lợn đang sốt: lấy 02-03ml máu/lợn từ
ít nhất 5 con lợn đang bị sốt (≥ 40oC).
- Đối với lợn chết phải mổ khám: lấy mẫu bệnh phẩm gồm: phổi, hạch
lâm ba xuất huyết hoặc amiđan, dịch bào thai. Mỗi loại bệnh phẩm, lấy
mẫu kích thước to bằng khoảng 2 đầu ngón tay cái, cho vào túi nilon
sạch.
2.1.3.2. Lấy mẫu giám sát:
- Đối với lợn đực giống: Lấy tinh dịch của tất cả lợn đực giống, mỗi con
5 ml cho vào ống nghiệm sạch.
- Đối với lợn nái: Lấy 03-05 ml máu/nái
+ Đối với những đàn có số lượng lợn nái ≤ 10 con thì lấy mẫu cả đàn
hoặc ít nhất mẫu của 03 lợn nái.
+ Đối với những đàn có số lượng lợn nái ≥ 10 con thì lấy mẫu của 10%
của tổng đàn.
2.1.4. Phòng bệnh bằng vắc xin:
Việc phòng bệnh PRRS cần phải được thực hiện liên tục đồng bộ với các
biện pháp khác nhau. Trong đó các biện pháp vệ sinh, tiêu độc khử trùng
thường xuyên, chăm sóc tốt cho đàn lợn là rất quan trọng và cần phải
được thực hiện trước khi khi thực hiện các biện pháp khác. Chỉ nên xem
vắc xin là một công cụ của các biện pháp đó chứ không phải là yếu tố
quyết định để đảm bảo dịch không xảy ra.
Hiện nay Bộ Nông nghiệp và Phát triển nông thôn việc đã giao cho Viện
Thú y chủ trì phối hợp với Cục Thú y tiến hành nghiên cứu toàn diện về
bệnh tai xanh tại Việt Nam, trước mắt hiện nay đang tiến hành việc khảo