KHO TÀNG LỤC BÁT DÂN GIAN
Ca dao dân ca - Nét đẹp tâm hồn người Việt
Làng quê Việt Nam ở đâu cũng vậy, ẩn chứa trong nó bao điều gần gũi và thân
thương. Mỗi một miền quê đều có những câu hò, điệu hát rất chung mà lại rất
riêng, mang âm hưởng của từng vùng, miền. Tất cả cùng hòa vào câu thơ, giọng
hát của những làn điệu, tạo thành dòng Ca dao dân ca Việt Nam rất đa dạng và
phong phú.
Ca dao dân ca, xét về góc độ tư duy của dân tộc, là tấm gương bức xạ hiện thực
khách quan của mỗi dân tộc với lối sống, điều kiện sống và những phong tục tập
quán riêng. Hình ảnh về thiên nhiên, cuộc sống, về truyền thống dân tộc, quan hệ
xã hội được phạm trù hóa theo những cách khác nhau, bằng những hình thức ngôn
ngữ khác nhau. Nghiên cứu về ca dao dân ca không chỉ cho thấy những nét đẹp
văn hóa của người Việt Nam mà còn làm nổi bật lên tinh thần lạc quan, yêu đời,
yêu người thiết tha. Ca dao dân ca là kết tinh thuần tuý của tinh thần dân tộc, là nét
đẹp trong văn hóa dân gian Việt Nam. Với cội nguồn lịch sử và chữ viết rất phong
phú đa dạng nên ca dao và dân ca có mặt ở Việt Nam từ rất sớm. Các công trình
nghiên cứu về văn hóa dân gian, cũng như các nhà khoa học có liên quan đã khẳng
định một trong những dấu tích của ca dao cách chúng ta khoảng trên dưới 2.500
năm. Điều này được thể hiện rất rõ qua các hoa văn trên trống đồng và các hiện
vật khảo cổ cùng niên đại. Phân tích các họa tiết hoa văn trên trống đồng, nhiều
người đã tìm thấy ở đây hình ảnh lễ thờ nữ thần Mặt Trời cũng là nữ thần Nông
nghiệp. Trong lễ hội này đã sử dụng các hình thức âm nhạc, thanh nhạc múa hát và
các nhạc khí.
Phó Giáo sư, Tiến sỹ Đặng Văn Lung, Trưởng Ban Văn học dân gian, Viện Văn
học phát biểu: "Tất cả các dân tộc trên thế giới suốt mấy nghìn năm chỗ nào cũng
có dân ca và ca dao. Vì thế nói về ca dao dân ca của một dân tộc hay ca dao dân
ca nói chung là vấn đề rất lớn. Nó tồn tại rất lâu, từ hàng ngàn năm trước và như
các nhà khoa học nghiên cứu trước đây, các học giả đã nói ca dao ra đời khi
trong lòng mình có những điều muốn thể hiện ra, muốn nói lên. Những điều đó
được gọi là ca dao".
Câu nói, làn điệu, giọng hát là những đòi hỏi bức thiết nảy sinh trong đời sống xã
hội, qua thời gian, những câu nói hay, những làn điệu hấp dẫn đã được nhân dân
sưu tập và gìn giữ. Cùng xuất phát từ hoàn cảnh thực tế của đời sống xã hội và trí
tuệ của nhân dân đúc kết nên. Qua lời ca, câu hát, ca dao và dân ca Việt Nam là
những câu nói đúc kết những kinh nghiệm sống, những quan niệm về nhân cách,
nhân đức ở mỗi con người. Càng đi sâu vào tìm hiểu ca dao dân ca, chúng ta sẽ
thấy được những nét tài hoa, óc sáng tạo đầy tinh thần thẩm mỹ. Tuy nhiên ở mỗi
loại hình lại có những đặc điểm riêng biệt.
Tiến sỹ Đặng Văn Lung nói: "Các cụ ngày xưa có nói bỏ ca đi thì còn lại dao, có
nghĩa là ca dao và dân ca ra đời cùng một lúc. Nhưng cũng không phải tất cả câu
hát của dân ca là ca dao. Đi sâu vào nghiên cứu thì thấy dân ca phát triển rất
nhiều, còn ca dao chỉ có một số chức năng nhất định".
Ca dao dân ca là loại hình văn nghệ truyền miệng, là một hình thức văn hóa dân
gian đã có từ rất lâu. Nó có thể là một câu nói triết lý bao hàm một nội dung giáo
dục của ai đó. Trải qua thời gian, mọi người thấy đúng và nghe theo, thậm chí họ
có thể thêm vào hoặc bớt đi để đúng với từng hoàn cảnh cụ thể. Vì vậy, có thể nói
ca dao dân ca là của quần chúng nhân dân sáng tác nên và họ có thể sáng tác trong
bất cứ hoàn cảnh nào, trong lễ hội, trong lao động sản xuất. Như Giáo sư Vũ Ngọc
Phan đã viết: "Nó xuất hiện trong lao động từ thời cổ xưa và hình thức thô sơ của
nó đã được sửa đổi qua các thế hệ của loài người". Có một câu ca dao rất ý nghĩa,
không chỉ nói lên quan niệm triết lý của người Việt Nam mà đó còn là một câu nói
thể hiện tinh thần đoàn kết, gắn bó với nhau, thể hiện sức mạnh của tập thể.
"Một cây làm chẳng nên non
Ba cây chụm lại thành hòn núi cao".
Chất trí tuệ, giàu tư tưởng tình cảm trong ca dao dân ca là những nguồn nhựa sống
bổ sung cho văn hóa dân gian thêm phong phú và đậm đà bản sắc. Tuy cũng là câu
nói, giọng điệu cùng với một cái nôi xuất phát nhưng không phải câu ca dao nào
cũng có thể trở thành dân ca và ngược lại, ở mỗi thể loại lại có thêm những ưu thế
bổ sung ứng dụng trong từng hoàn cảnh của thực tế đời sống. Theo cách hiểu
thông thường, ca dao là lời của các bài dân ca đã tước bỏ đi những tiếng đệm,
tiếng láy hoặc ngược lại là những câu thơ có thể bẻ thành những làn điệu dân ca.
Như vậy giữa ca dao và dân ca không có ranh giới rõ ràng. Ca dao là những câu
nói phổ thông trong dân gian. Ca dao người Việt thường được cấu tạo bằng hai
câu lục bát, một thể thơ rất âm điệu tiếng Việt. Khi có nhiều câu kết thành một
đoạn ngắn thì gọi là dân ca, vì vậy ranh giới giữa ca dao và dân ca là một sợi chỉ
rất mỏng manh. Ca dao là lối văn truyền khẩu, trước tiên là do một người vì xúc
cảm mà phát hiện ra, rồi vì lời hay, ý đẹp mà lan truyền trong dân gian và truyền
mãi từ đời này qua đời khác. Tuy ca dao xuất phát trong giới bình dân nhưng
nhiều câu rất nên thơ và ý nghĩa đậm đà, dễ xúc cảm người nghe nên được nhiều
người để tâm sưu tầm.
"Có cha, có mẹ có hơn
Không cha, không mẹ như đàn không dây.
Mẹ cha như nước, như mây,
Làm con phải ở cho tầy lòng con".
Câu thơ không chỉ nói về công đức sinh thành, giáo dưỡng của cha mẹ mà còn
khuyên nhủ, răn dạy mọi người phải ăn ở sao cho đúng đạo làm con. Âu đó cũng
là triết lý, quan điểm sống của mỗi con người chúng ta. Hoặc đó cũng có thể là
những câu nói khuyên răn về quan hệ giữa anh em, bạn bè.
"Anh em như chân, như tay
Như chim liền cánh, như cây liền cành".
Hoặc là những câu ngợi ca tình yêu lao động, trân trọng những giá trị của sự lao
động.
"Ai ơi bưng bát cơm đầy,
Dẻo thơm một hạt, đắng cay muôn phần".
Chính vì khả năng dễ nói, dễ tiếp thu, ca dao đã đi vào đời sống của nhân dân một
cách rất tự nhiên và trong mọi hoàn cảnh.
Trong mỗi chúng ta ai cũng có một miền quê, quê hương là cánh đồng lúa thơm
ngát, luỹ tre xanh trải dài dọc bờ đê, là những hình ảnh thân thương nhất đối với
cuộc sống mỗi con người. Hai tiếng quê hương nghe gần gũi và thân thương, đó là
nơi chôn nhau cắt rốn, nơi đã nuôi dưỡng ta trưởng thành. Qua ca dao dân ca