Kyî thuáût Mäi træåìng
HÃÛ SINH THAÏI
===============================================================
2.1 - SINH THAÏI HOÜC
Sinh thaïi hoüc laì mäüt ngaình quan troüng trong khoa hoüc sinh hoüc, nghiãn
cæïu nhæîng âiãöu kiãûn täön taûi cuía sinh váût vaì mäúi quan hãû tæång häù giæîa caïc
sinh váût våïi nhau vaì våïi caïc nhán täú cuía mäi træåìng. Sinh thaïi hoüc coï nhiãöu bäü
män: sinh thaïi hoüc âaûi cæång, sinh thaïi hoüc âäüng váût, sinh thaïi hoüc thuíy sinh,
sinh thaïi hoüc vi sinh, sinh thaïi hoüc con ngæåìi. Sinh thaïi hoüc coï mäúi quan hãû
chàût cheî våïi caïc män khaïc cuía khoa hoüc sinh hoüc, noï cuîng coï mäúi quan hãû
chàût cheî våïi caïc män khaïc cuía khoa hoüc mäi træåìng. Sinh thaïi hoüc sæí duûng
phæång phaïp nghiãn cæïu, caïc khaïi niãûm vaì kãút quaí nghiãn cæïu cuía sinh hoüc,
toaïn, lyï, hoïa... Tuy váûy sinh thaïi hoüc váùn laì khoa hoüc riãng trong khoa hoüc
sinh hoüc vç noï coï caïc khaïi niãûm, näüi dung vaì phæång phaïp nghiãn cæïu riãng.
Sinh thaïi hoüc laì ngaình tiãön bäúi cuía khoa hoüc mäi træåìng, vç tæång tæû
nhæ sinh thaïi hoüc våïi mäüt phaûm vi heûp hån vaì ra âåìi nhiãöu tháûp kyí sau sinh
thaïi hoüc, khoa hoüc mäi træåìng láúy mäúi quan hãû giæîa con ngæåìi vaì caïc hoaût
âäüng cuía noï våïi mäi træåìng laìm âäúi tæåüng nghiãn cæïu. Ngæåìi nghiãn cæïu caïc
váún âãö taìi nguyãn vaì mäi træåìng cáön coï nhæîng hiãøu biãút nháút âënh vãö sinh thaïi
hoüc, træåïc hãút laì nhæîng nguyãn lyï cå baín cuía ngaình khoa hoüc naìy, vç suy âãún
gäúc thç caïc hiãûn tæåüng huíy hoaûi taìi nguyãn thiãn nhiãn gáy suy thoaïi cháút
læåüng mäi træåìng âãöu coï thãø qui vãö viãûc vi phaûm caïc nguyãn lyï vãö cáúu truïc vaì
chæïc nàng cuía hãû sinh thaïi dáùn âãún máút cán bàòng cuía hãû sinh thaïi trong âoï con
ngæåìi laì mäüt thaình pháön.
= 26 =
Kyî thuáût Mäi træåìng
2.2 - HÃÛ SINH THAÏI
2.2.1- Khaïi niãûm :
Sinh váût vaì thãú giåïi vä sinh xung quanh coï mäúi quan hãû khàõng khêt våïi
nhau vaì thæåìng xuyãn coï taïc âäüng qua laûi, âàûc træng bàòng caïc doìng nàng
læåüng taûo nãn cáúu truïc dinh dæåîng xaïc âënh. Sæû âa daûng vãö loaìi vaì caïc chu
trçnh tuáön hoaìn váût cháút trong mäüt hãû thäúng âæåüc goüi laì hãû sinh thaïi.
Nhæ váûy hãû sinh thaïi laì mäüt hãû thäúng bao gäöm sinh váût vaì mäi træåìng
våïi caïc mäúi quan hãû vaì tæång taïc, taûi âoï thæåìng xuyãn diãùn ra caïc chu trçnh
tuáön hoaìn váût cháút, doìng nàng læåüng vaì doìng thäng tin. Hay noïi mäüt caïch
khaïc hãû sinh thaïi laì hãû thäúng bao gäöm quáön xaî vaì sinh caính cuía noï.
2.2.2- Cå cáúu thaình pháön cuía hãû sinh thaïi :
Vãö màût cå cáúu hãû sinh thaïi gäöm 6 thaình pháön chia laìm 2 nhoïm chênh
nhæ sau :
a/ Nhoïm thaình pháön vä sinh gäöm :
- Caïc cháút vä cå: C , N , P , CO2 , H2O , O2 ... tham gia vaìo caïc chu
trçnh tuáön hoaìn váût cháút.
- Caïc cháút hæîu cå : protein, gluxit, lipit, muìn,...
- Chãú âäü khê háûu: nhiãût âäü, âäü áøm, aïnh saïng vaì yãúu täú váût lyï khaïc coï
aính hæåíng ráút låïn tåïi sæû täön taûi vaì phaït triãøn cuía sinh váût .
b/ Nhoïm thaình pháön hæîu sinh :
- Sinh váût saín xuáút (sinh váût tæû dæåîng): bao gäöm caïc vi khuáøn coï khaí
nàng täøng håüp vaì cáy xanh. Âoï laì nhæîng sinh váût coï khaí nàng täøng håüp âæåüc
cháút hæîu cå tæì nhæîng cháút vä cå âån giaín nhåì nàng læåüng Màût Tråìi âãø xáy
dæûng cå thãø cuía mçnh.
- Sinh váût tiãu thuû (sinh váût dë dæåîng): bao gäöm caïc âäüng váût, chuïng
dinh dæåîng bàòng caïch láúy cháút hæîu cå træûc tiãúp hoàûc giaïn tiãúp tæì váût saín xuáút.
- Sinh váût hoaûi sinh (phán giaíi): bao gäöm caïc loaûi vi khuáøn vaì náúm,
phán giaíi caïc cháút hæîu cå âãø säúng, âäöng thåìi giaíi phoïng ra caïc cháút vä cå cho
caïc sinh váût saín xuáút.
= 27 =
Kyî thuáût Mäi træåìng
2.2.3- Phán loaûi hãû sinh thaïi :
Caïc loaûi hãû sinh thaïi trong sinh quyãøn coï thãø phán thaình caïc loaûi hãû
sinh thaïi trãn caûn, caïc hãû sinh thaïi næåïc màûn vaì hãû sinh thaïi næåïc ngoüt.
a/ Hãû sinh thaïi trãn caûn :
Hãû naìy âàûc træng båíi caïc quáön thãø thæûc váût, vç trong caïc hãû naìy thaím
thæûc váût chiãúm mäüt sinh khäúi ráút låïn vaì gàõn liãön våïi khê háûu âëa phæång. Do
váûy tãn cuía caïc quáön xaî caính quan thæåìng laì tãn cuía hãû thæûc váût åí âáúy. Coï thãø
kãø ra mäüt säú hãû sinh thaïi trãn caûn:
- Savan hay ræìng coí âåïi noïng åí vuìng nhiãût âåïi noïng, êt mæa nãn thæåìng
thiãúu næåïc vaì khä haûn.
- Hoang maûc åí miãön nhiãût âåïi vaì än âåïi, våïi âàûc âiãøm ráút êt mæa vaì
biãn âäü nhiãût ngaìy âãm låïn. Giåïi sinh váût äúc âaío laì âàûc træng chuí yãúu åí âáy.
- Thaío nguyãn chuí yãúu åí miãön än âåïi êt mæa våïi coí chiãúm æu thãú.
- Ræìng laï räüng än âåïi åí miãön än âåïi coï læåüng mæa væìa phaíi våïi ræìng laï
räüng, ruûng laï theo muìa.
- Âaìi nguyãn åí vuìng cæûc bàng tuyãút quanh nàm, chuí yãúu laì rãu moüc.
b/ Hãû sinh thaïi næåïc màûn :
Biãøn vaì âaûi dæång chiãúm 70 % bãö màût Traïi Âáút coï âäü sáu tåïi 11.000m.
Thæûc váût säúng åí næåïc màûn ráút ngheìo, ngæåüc laûi giåïi âäüng váût laûi ráút phong phuï
vaì coï åí háöu hãút caïc nhoïm âàûc træng cho âäüng váût trãn Traïi Âáút.
Dæûa vaìo phæång thæïc váûn chuyãøn, coï thãø phán thaình caïc hãû sinh thaïi
næåïc màûn theo chiãöu thàóng âæïng:
- Hãû sinh thaïi nãön âaïy.
- Hãû sinh váût näøi.
- Hãû sinh váût táöng giæîa.
Theo chiãöu ngang coï thãø phán thaình caïc hãû sinh thaïi næåïc màûn nhæ sau:
- Hãû sinh thaïi vuìng ven båì: våïi æu thãú cuía sinh váût säúng cäú âënh vaì coï
säú loaìi khaï âa daûng vaì hån hàón vuìng khåi.
- Hãû sinh thaïi vuìng khåi: våïi æu thãú cuía caïc sinh váût näøi vaì chè coï êt säú
loaìi âàûc træng sinh säúng.
= 28 =
Kyî thuáût Mäi træåìng
c/ Hãû sinh thaïi næåïc ngoüt :
- Hãû sinh thaïi næåïc âæïng: ruäüng, ao, âáöm, häö...
- Hãû sinh thaïi doìng chaíy: säng, suäúi, kãnh, mæång...
Ngoaìi ra, hãû sinh thaïi coìn coï thãø phán theo chia theo qui mä nhæ hãû
sinh thaïi nhoí (bãø nuäi caï, phoìng thê nghiãûm...), hãû sinh thaïi væìa (mäüt thë tráún,
mäüt caïi häö, mäüt thaím ræìng...), hãû sinh thaïi låïn (âaûi dæång, sa maûc, thaình phäú
låïn ...).
Cuîng coï thãø phán chia theo baín cháút hçnh thaình nhæ hãû sinh thaïi tæû
nhiãn (ræìng, nuïi, âáöm, häö, säng, suäúi...) vaì hãû sinh thaïi nhán taûo (caïnh âäöng
näng nghiãûp, cäng viãn ...).
Táûp håüp caïc hãû sinh thaïi trãn Traïi Âáút laìm thaình hãû sinh thaïi khäøng läö
goüi laì sinh quyãøn.
2.2.4- Voìng tuáön hoaìn váût cháút trong hãû sinh thaïi :
Trong hãû sinh thaïi thæåìng xuyãn coï voìng tuáön hoaìn váût cháút âi tæì mäi
træåìng ngoaìi vaìo trong cå thãø caïc sinh váût, tæì sinh váût naìy qua sinh váût khaïc,
räöi tæì sinh váût ra mäi træåìng ngoaìi. Voìng tuáön hoaìn nhæ váûy âæåüc goüi laì voìng
tuáön hoaìn sinh - âëa- hoïa hay coìn goüi laì voìng cháút dinh dæåîng. Coï vä säú voìng
tuáön hoaìn váût cháút vç yãu cáöu täön taûi vaì phaït triãøn cuía sinh váût cáön tåïi khoaíng
92 nguyãn täú hoïa hoüc. Trong âoï chuí yãúu laì 40 nguyãn täú hoïa hoüc nhæ H2 , O2 ,
P , S... vaì nhoïm vi læåüng nhæ Ca , K , Na , Mg , Fe , Zn , ...
Coï thãø phán voìng tuáön hoaìn váût cháút laìm hai loaûi:
- Voìng tuáön hoaìn váût cháút hoaìn toaìn: khi læåüng cháút naìy chæïa trong
thaình pháön vä sinh ráút låïn vaì âæåüc sæí duûng tråí laûi mäüt caïch liãn tuûc theo mäüt
chu trçnh kên. Vê duû nhæ voìng tuáön hoaìn váût cháút cuía C , N , O2,...
- Voìng tuáön hoaìn váût cháút khäng hoaìn toaìn: âiãøn hçnh laì voìng tuáön
hoaìn cuía P, do coï mäüt læåüng P täön âoüng åí daûng tráöm têch dæåïi âaïy âaûi dæång
vaì khäng âæåüc sæí duûng laûi.
Caïc voìng tuáön hoaìn váût cháút hoaût âäüng khäng taïch råìi nhau vaì coï quan
hãû ráút chàût cheî våïi nhau.
Trong mäüt voìng tuáön hoaìn coï hai giai âoaûn :
= 29 =
Kyî thuáût Mäi træåìng
- Giai âoaûn mäi træåìng: taûi âoï cháút dinh dæåîng täön taûi trong âáút, næåïc
hoàûc khäng khê.
- Giai âoaûn cå thãø: taûi âoï cháút dinh dæåîng laì thaình pháön mä cuía sinh
váût saín xuáút hoàûc sinh váût tiãu thuû.
Sæû nhiãùu loaûn cuía mäüt giai âoaûn seî aính hæåíng nghiãm troüng âãún giai
âoaûn kia.
CO2
VSV HOÏA TÄØNG
HÅÜP
THÆÛC VÁÛT XANH
(SV tæû dæåîng)
ÂÄÜNG VÁÛT
(SV dë dæåîng)
HÄ HÁÚP & LÃN MEN
SÆÛ CHAÏY
THAN ÂAÏ
DÁÖU LÆÍA
Hçnh 2.1 : Voìng tuáön hoaìn cuía Caïc bon .
2.2.5- Doìng nàng læåüng trong hãû sinh thaïi :
Doìng nàng læåüng xaíy ra âäöng thåìi våïi voìng tuáön hoaìn váût cháút trong hãû
sinh thaïi. Nàng læåüng cung cáúp cho táút caí caïc hãû sinh thaïi trãn Traïi Âáút laì
nguäön nàng læåüng Màût Tråìi. Sæû phán bäø nàng læåüng Màût Tråìi âi tåïi màût Traïi
Âáút trçnh baìy taûi hçnh 2.2.
Thæûc váût háúp thuû qua quaï trçnh quang håüp mäüt tyí lãû ráút nhoí, khoaíng 1-
2 % täøng nàng læåüng Màût Tråìi chiãúu xuäúng Traïi Âáút vaì tæì âoï xáy dæûng nãn
toaìn bäü cuäüc säúng trãn Traïi Âáút.
Nàng læåüng chæïa trong sinh khäúi saín xuáút så cáúp mäüt pháön âæåüc duìng
laìm thæïc àn cho váût tiãu thuû báûc1, mäüt pháön cung cáúp cho váût phán giaíi sæí
duûng. Caïc cháút baìi tiãút vaì xaïc chãút cuía váût tiãu thuû báûc 1 cuîng âæåüc váût phán
giaíi sæí duûng. Khaïc våïi voìng tuáön hoaìn váût cháút, nàng læåüng khäng âæåüc sæí
= 30 =