TiÓu luËn triÕt häc
1
Môc lôc
Trang
Lêi nãi ®Çu 2
PhÇn I- C¸c phÐp biÖn chøng tríc triÕt häc M¸c 3
1. PhÐp biÖn chøng tù ph¸t ng©y th¬ thêi cæ ®¹i 3
1.1 TriÕt häc Trung hoa cæ ®¹i 3
1.2 TriÕt häc Ên §é cæ ®¹i 5
1.3 TriÕt häc Hy L¹p cæ ®¹i 6
2. PhÐp biÖn chøng T©y ¢u thÕ kû XIV - XVIII
9
3. PhÐp biÖn chøng cæ ®iÓn §øc
10
PhÇn II. PhÐp biÖn chøng duy vËt hay phÐp biÖn chøng M¸c – xit 11
1. §iÒu kiÖn kinh tÕ - x· héi cho sù ra ®êi cña phÐp duy vËt biÖn
chøng
11
2. Néi dung chÝnh cña phÐp biÖn chøng duy vËt
12
PhÇn III. PhÐp biÖn chøng duy vËt trong sù vËn ®éng vµ ph¸t triÓn cña
nÒn kinh tÕ níc ta hiÖn nay
13
KÕt luËn
15
Tµi liÖu tham kh¶o
16
Generated by Foxit PDF Creator © Foxit Software
http://www.foxitsoftware.com For evaluation only.
TiÓu luËn triÕt häc
2
Lêi nãi ®Çu
BiÖn chøng vµ siªu h×nh lµ hai ph¬ng ph¸p t duy tr¸i ngîc nhau trong
triÕt häc. Ph¬ng ph¸p siªu h×nh lµ ph¬ng ph¸p xem xÐt sù vËt trong tr¹ng
th¸i ®øng im, kh«ng vËn ®éng, t¸ch rêi c« lËp vµ t¸ch biÖt nhau. C¸ch xem xÐt
cho chóng ta nh×n thÊy sù tån t¹i cña sù vËt hiÖn tîng ë tr¹ng th¸i ®øng im
t¬ng ®èi, nhng nÕu tuyÖt ®èi ho¸ ph¬ng ph¸p nµy sÏ dÉn ®Õn sai lÇm phñ
nhËn sù ph¸t triÓn, kh«ng nhËn thÊy mèi liªn hÖ gi÷a c¸c sù vËt hiÖn tîng.
Trong khi ®ã tr¸i l¹i, ph¬ng ph¸p biÖn chøng lµ: lµ ph¬ng ph¸p xem xÐt
nh÷ng sù vËt hiÖn tîng vµ nh÷ng ph¶n ¸nh cña chóng vµo t duy, chñ yÕu lµ
trong mèi liªn hÖ qua l¹i cña chóng, trong sù ph¸t sinh vµ sù tiªu vong cña
chóng".
Trong lÞch sö triÕt häc cã nh÷ng thêi gian, t duy siªu h×nh chiÕm u thÕ
so víi t duy biÖn chøng. Nhng xÐt trong toµn bé lÞch sö triÕt häc, th× phÐp
biÖn chøng lu«n chiÕm mét vÞ trÝ ®Æc biÖt trong ®êi sèng tinh thÇn x· héi.
PhÐp biÖn chøng lµ mét khoa häc triÕt häc, v× vËy nã còng ph¸t triÓn tõ thÊp tíi
cao mµ ®Ønh cao lµ phÐp biÖn chøng duy vËt M¸c - xÝt cña triÕt häc M¸c -
Lªnin. Chñ nghÜa M¸c - Lªnin lu«n ®¸nh gi¸ cao phÐp biÖn chøng, nhÊt lµ
phÐp biÖn chøng duy vËt, coi ®ã lµ mét c«ng cô t duy s¾c bÐn ®Ó ®Êu tranh
víi thuyÕt kh«ng thÓ biÕt, t duy siªu h×nh, cñng cè niÒm tin vµo søc m¹nh vµ
kh¶ n¨ng cña con ngêi trong nhËn thøc vµ c¶i t¹o thÕ giíi.
ViÖc nghiªn cøu lÞch sö ph¸t triÓn cña phÐp biÖn chøng sÏ cho chóng ta
thÊy râ h¬n b¶n chÊt cña phÐp biÖn chøng vµ sù ph¸t triÓn cña t duy biÖn
chøng cña nh©n lo¹i. XuÊt ph¸t tõ môc ®Ých ®ã, t«i chän ®Ò tµi tiÓu luËn vÒ:
lÞch sö ph¸t triÓn cña phÐp biÖn chøng trong triÕt häc, ®Ó nghiªn cøu.
Generated by Foxit PDF Creator © Foxit Software
http://www.foxitsoftware.com For evaluation only.
TiÓu luËn triÕt häc
3
Néi dung
PhÇn I- C¸c phÐp biÖn chøng tríc triÕt häc M¸c
1. PhÐp biÖn chøng thêi cæ ®¹i
PhÐp biªn chøng thêi cæ ®¹i lµ phÐp biÖn chøng tù ph¸t, ng©y th¬i vµ mang
nÆng tÝnh trùc quan ®îc h×nh thµnh trªn c¬ së quan s¸t tù nhiªn, x· héi hoÆc
th«ng qua kinh nghiÖm cña b¶n th©n. Ba trung t©m triÕt häc lín nhÊt thêi bÊy
giê lµ: TriÕt häc Trung Hoa cæ ®¹i, triÕt häc Ên §é cæ ®¹i vµ triÕt häc Hy L¹p
cæ ®¹i. Bªn c¹nh nh÷ng ®Æc ®iÓm chung, do ®Æc ®iÓm v¨n ho¸ còng nh hoµn
c¶nh lÞch sö kh¸c nhau nªn sù thÓ hiÖn t tëng biÖn chøng trong häc thuyÕt
triÕt häc mçi trung t©m ®Òu cã nh÷ng ®Æc ®iÓm riªng kh«ng gièng nhau.
1.1 TriÕt häc Trung Hoa cæ ®¹i
TriÕt häc Trung hoa cæ ®¹i lµ mét nÒn triÕt häc lín cña nh©n lo¹i, cã tíi 103
trêng ph¸i triÕt häc. Do ®Æc ®iÓm cña bèi c¶nh lÞch sö Trung Hoa lóc ®ã lµ x·
héi lo¹n l¹c, ®êi sèng nh©n d©n c¬ cùc, ®¹o ®øc suy ®åi nªn triÕt häc Trung
hoa cæ ®¹i tËp trung vµo gi¶i quyÕt c¸c vÊn ®Ò vÒ chÝnh trÞ - x· héi. Nh÷ng t
tëng biÖn chøng thêi nµy chØ thÓ hiÖn khi c¸c nhµ triÕt häc kiÕn gi¶i nh÷ng
vÊn ®Ò vÒ vò trô quan.
Mét trong nh÷ng häc thuyÕt triÕt häc mang t tëng biÖn chøng s©u s¾c lµ
Häc thuyÕt ¢m - D¬ng. §©y lµ mét häc thuyÕt triÕt häc ®îc ph¸t triÓn trªn
c¬ së mét bé s¸ch cã tªn lµ Kinh DÞch. Mét trong nh÷ng nguyªn lý triÕt häc c¬
b¶n nhÊt lµ nh×n nhËn mäi tån t¹i kh«ng ph¶i trong tÝnh ®ång nhÊt tuyÖt ®èi,
mµ còng kh«ng ph¶i trong sù lo¹i trõ biÖt lËp kh«ng thÓ t¬ng ®ång. Tr¸i l¹i
tÊt c¶ ®Òu bao hµm sù thèng nhÊt cña c¸c mÆt ®èi lËp - ®ã lµ ¢m vµ D¬ng.
¢m - D¬ng kh«ng lo¹i trõ, kh«ng biÖt lËp, mµ bao hµm nhau, liªn hÖ t¬ng
t¸c lÉn nhau, chÕ íc lÉn nhau. Kinh dÞch viÕt: "C¬ng nhu t¬ng th«i nhi sinh
biÕn ho¸", "Sinh sinh chi vi dÞch". Sù t¬ng t¸c lÉn nhau gi÷a ¢m vµ D¬ng,
c¸c mÆt ®èi lËp, lµm cho vò trô biÕn ®æi kh«ng ngõng. §©y lµ quan ®iÓm thÓ
hiÖn t tëng biÖn chøng s©u s¾c. Häc thuyÕt nµy còng cho r»ng chu tr×nh vËn
®éng, biÕn dÞch cña v¹n vËt trong vò trô diÔn ra theo nguyªn lý ph©n ®«i c¸i
Generated by Foxit PDF Creator © Foxit Software
http://www.foxitsoftware.com For evaluation only.
TiÓu luËn triÕt häc
4
thèng nhÊt nh: Th¸i cùc (thÓ thèng nhÊt) ph©n ®«i thµnh lìng nghi (©m -
d¬ng), sau ®ã ©m - d¬ng l¹i tiÕn hµnh ph©n thµnh tø tîng (th¸i ©m - thiÕu
©m, th¸i d¬ng - thiÕu d¬ng), tø tîng l¹i sinh ra b¸t qu¸i, vµ tõ ®ã b¸t qu¸i
sinh ra v¹n vËt.
Tuy nhiªn, häc thuyÕt ¢m - D¬ng cho r»ng sù vËn ®éng cña v¹n vËt diÔn
ra theo chu kú lÆp l¹i vµ ®îc ®¶m b¶o bëi nguyªn t¾c c©n b»ng ¢m - D¬ng.
ë ®iÓm nµy th× häc thuyÕt ¢m - D¬ng phñ nhËn sù ph¸t triÓn biÖn chøng theo
híng ®i lªn mµ cho r»ng sù vËn ®éng cña c¸c hiÖn tîng chØ dõng l¹i khi ®¹t
®îc tr¹ng th¸i c©n b»ng ¢m -D¬ng. H¬n n÷a, trong häc thuyÕt ¢m - D¬ng
cßn nhiÒu yÕu tè duy t©m thÇn bÝ nh quan ®iÓm "Thiªn t«n ®Þa ty" cho r»ng
trËt tù sang hÌn trong x· héi b¾t nguån tõ trËt tù cña "trêi ®Êt", hä ®em trËt tù
x· héi g¸n cho giíi tù nhiªn, råi l¹i dïng h×nh thøc bÞa ®Æt ®ã ®Ó chøng minh
cho sù hîp lý vÜnh viÔn cña chÕ ®é ®¼ng cÊp x· héi.
Tãm l¹i, häc thuyÕt ¢m - D¬ng lµ kÕt qu¶ cña qu¸ tr×nh kh¸i qu¸t ho¸
nh÷ng kinh nghiÖm thùc tiÔn l©u dµi cña nh©n d©n Trung Quèc thêi cæ ®¹i.
MÆc dï cßn nh÷ng tÝnh chÊt trùc quan, chÊt ph¸c ng©y th¬ vµ tån t¹i nh÷ng
quan ®iÓm duy t©m thÇn bÝ vÒ x· héi, nhng häc thuyÕt ¢m - D¬ng ®· béc lé
râ khuynh híng duy vËt vµ t tëng biÖn chøng tù ph¸t cña m×nh trong quan
®iÓm vÒ c¬ cÊu vµ sù vËn ®éng, biÕn ho¸ cña sù vËt, hiÖn tîng trong tù nhiªn
vµ x· héi.
1.2 TriÕt häc Ên ®é cæ ®¹i
§©y lµ hÖ thèng triÕt häc cã sù ®an xen hoµ ®ång gi÷a triÕt häc víi t«n
gi¸o vµ gi÷a c¸c trêng ph¸i kh¸c nhau. C¸c t tëng triÕt häc ®îc thÓ hiÖn
díi h×nh thøc lµ mét t«n gi¸o. Theo c¸ch ph©n chia truyÒn thèng, triÕt häc Ên
§é cæ ®¹i cã 9 trêng ph¸i, trong ®ã cã 6 trêng ph¸i lµ chÝnh thèng vµ 3
trêng ph¸i phi chÝnh thèng. Trong tÊt c¶ c¸c häc thuyÕt triÕt häc ®ã th× häc
thuyÕt triÕt häc thÓ hiÖn trong PhËt gi¸o lµ häc thuyÕt mang tÝnh duy vËt vµ
biÖn chøng s©u s¾c tiªu biÓu cña nÒn triÕt häc Ên §é cæ ®¹i.
PhËt gi¸o h×nh thµnh tõ thÕ kû VI TCN do TÊt §¹t §a, tªn hiÖu lµ ThÝch Ca
MÇu Ni (563 - 483 TCN), khai s¸ng. PhËt gi¸o cho r»ng v¹n vËt trong thÕ giíi
Generated by Foxit PDF Creator © Foxit Software
http://www.foxitsoftware.com For evaluation only.
TiÓu luËn triÕt häc
5
kh«ng do mét ®Êng thÇn linh nµo ®ã t¹o ra mµ ®îc t¹o ra bëi hai yÕu tè lµ
Danh (tinh thÇn) vµ S¾c (vËt chÊt). Trong ®ã Danh bao gåm t©m vµ thøc, cßn
S¾c bao gåm 4 ®¹i (®¹i ®Þa, ®¹i thuû, ®¹i ho¶, ®¹i phong). ChÝnh nhê t tëng
nªu trªn mµ PhËt gi¸o ®îc coi lµ t«n gi¸o duy vËt duy nhÊt chèng l¹i thø t«n
gi¸o thÇn häc ®¬ng thêi. §ång thêi PhËt gi¸o ®a ra t tëng "nhÊt thiÕt duy
t©m tao", "v« thêng", "v« ng·". "V« ng·" nghÜa lµ "kh«ng cã c¸i ta, c¸i t«i bÊt
biÕn", theo ®ã kh«ng cã c¸i g× lµ trêng tån lµ bÊt biÕn, lµ vÜnh h»ng, kh«ng cã
c¸i g× tån t¹i biÖt lËp. §©y lµ t tëng biÖn chøng chèng l¹i ®¹o Bµlam«n vÒ sù
tån t¹i cña c¸i t«i - ¸tman bÊt biÕn. "V« thêng" tøc lµ biÕn, biÕn ë ®©y ®îc
hiÓu nh lµ sù biÕn ®æi cña v¹n vËt theo chu kú: Sinh - Trô - DÞ - DiÖt (®èi víi
sinh vËt); Thµnh - Trô - Ho¹i - Kh«ng (con ngêi). PhËt gi¸o còng cho r»ng sù
t¬ng t¸c cña hai mÆt ®èi lËp Nh©n vµ Duyªn chÝnh lµ ®éng lùc cho lµm cho
thÕ giíi vËn ®éng chø kh«ng ph¶i lµ mét thÕ lùc siªu nhiªn nµo ®ã n»m ngoµi
con ngêi, thÕ giíi lµ vßng nh©n qu¶ v« cïng v« tËn. Nãi c¸ch kh¸c mét vËt
tån t¹i ®îc lµ nhê héi ®ñ Nh©n, Duyªn.
1.3 TriÕt häc Hy L¹p cæ ®¹i
MÆc dï h·y cßn nhiÒu tÝnh "c¾t khóc", nhng triÕt häc Hy L¹p cæ ®¹i ®· cã
nh÷ng ph¸t hiÖn míi ®èi víi phÐp biÖn chøng. ChÝnh trong thêi kú nµy thuËt
ng÷ "biÖn chøng" ®· h×nh thµnh. Cïng víi sù ph¸t triÓn m¹nh mÏ vÒ kinh tÕ
thêi kú chiÕm h÷u n« lÖ, Hy L¹p cæ ®¹i ®· ®¹t ®îc nhiÒu thµnh tùu to lín vÒ
v¨n ho¸, nghÖ thuËt, mµ tríc hÕt lµ c¸c thµnh tùu trong khoa häc tù nhiªn
nh: Thiªn v¨n häc, vËt lý häc, to¸n häc ®· lµm c¬ së thùc tiÔn cho sù ph¸t
triÓn cña triÕt häc trong thêi kú nµy. TriÕt häc Hy L¹p cæ ®¹i ®· ph¸t triÓn hÕt
søc rùc rì, trë thµnh nÒn t¶ng cho sù ph¸t triÓn cña triÕt häc ph¬ng T©y sau
nµy.
Mét trong nh÷ng nhµ triÕt häc ®iÓn h×nh cã t tëng biÖn chøng lµ Heraclit
(540 - 480 TCN). Theo ®¸nh gi¸ cña c¸c nhµ kinh ®iÓn M¸c - Lªnin th×
Heraclit lµ ngêi s¸ng lËp ra phÐp biÖn chøng. ¤ng còng lµ ngêi ®Çu tiªn x©y
dùng phÐp biÖn chøng dùa trªn lËp trêng duy vËt.
PhÐp biÖn chøng cña Heraclit cha ®îc tr×nh bµy díi d¹ng mét hÖ thèng
c¸c luËn ®iÓm khoa häc mµ hÇu nh c¸c luËn ®iÓm cèt lâi cña phÐp biÖn chøng
Generated by Foxit PDF Creator © Foxit Software
http://www.foxitsoftware.com For evaluation only.