NguyÔn M¹nh Hng MSV 99D 454 LuËn v¨n tèt nghiÖp
Khoa Th¬ng m¹i Trêng §H Qu¶n lý & Kinh doanh
1
LỜI MỞ ĐẦU
Hội nhập vào nền kinh tế khu vực và thế giới đang là xu thế tất yếu
khách quan của thời đại. Việc hội nhập mang lại những cơ hội cũng như
những thách thức cho sự phát triển của các quốc gia, đặc biệt là những quốc
gia đang phát triển, trong đó có Việt Nam. Trong bối cảnh hiện nay, các mặt
hàng xuất khẩu của Việt Nam nói chung và mặt hàng gia vị nói riêng đang
đứng trước sức ép cạnh tranh gay gắt với hàng hoá nước ngoài.
Sản xuất và xuất khẩu gia vị trong đó có hạt tiêu có ý nghĩa đáng kể
đối với xuất khẩu nông sản Việt Nam. Với tổng kim ngạch xuất khẩu các
loại gia vị gồm: hạt tiêu đen, quế, hồi, gừng, nghệ những năm 1999 - 2000 ở
mức 147 - 158 triệu USD/năm, Việt Nam đã thành một trong những nước
cung cấp gia vị chính của thế giới.
Tuy nhiên, thực tế sản xuất và xuất khẩu gia vị thời gian qua ở Việt
Nam là kết quả của quá trình phát triển một cách tự phát trước tác động của
giá cả trên thị trường thế giới. Trong khi đó, công tác quản lý tỏ ra bất cập
và rất bị động trước sự phát triển của tình hình. Những vấn đề khó khăn mà
sản xuất và xuất khẩu gia vị đang gặp phải đó là chưa có một chiến lược
phát triển gia vị cho phù hợp từ khâu trồng đến khâu chế biến, xuất khẩu...
Xuất phát từ thực tế và những vấn đề bức xúc đã đặt ra trên đây, em
mạnh dạn chọn đề tài: “Thực trạng và những giải pháp chủ yếu nhằm đẩy
mạnh xuất khẩu gia vị của của Việt Nam” làm đề tài luận văn tốt nghiệp,
nhằm phác hoạ bức tranh khái quát về tình hình thực tiễn kinh doanh gia vị
trên thị trường thế giới, tình hình sản xuất, xuất khẩu và các yếu tố tác động
tới xuất khẩu gia vị của Việt Nam. Hy vọng đề tài sẽ cung cấp các luận cứ
khoa học cho các nhà hoạch định chính sách, chiến lược xuất khẩu gia vị,
đồng thời có thể góp phần nhỏ bé vào việc giúp các nhà xuất khẩu Việt
Nam có các quyết định sản xuất và marketing hàng gia vị đúng đắn để tận
dụng tốt cơ hội thị trường xuất khẩu, đảm bảo hiệu quả hoạt động sản xuất
kinh doanh của doanh nghiệp.
Ngoài mở đầu và kết luận, luận văn cơ bản gồm:
Chương I: Những vấn đề cơ bản về sản xuất và xuất khẩu gia vị
Chương II: Thực trạng thị trường gia vị của thế giới và tình hình sản
xuất, xuất khẩu gia vị của Việt Nam trong thời gian qua
Chương III: Một số giải pháp chủ yếu nhằm đẩy mạnh xuất khẩu gia
vị của Việt Nam trong thời gian tới.
NguyÔn M¹nh Hng MSV 99D 454 LuËn v¨n tèt nghiÖp
Khoa Th¬ng m¹i Trêng §H Qu¶n lý & Kinh doanh
2
CHƯƠNG I
NHỮNG VẤN ĐỀ CƠ BẢN VỀ SẢN XUẤT
VÀ XUẤT KHẨU GIA VỊ
1. Khái niệm, vai trò và tác dụng của gia vị.
Gia vị là mặt hàng buôn bán truyền thống trên thị trường thế giới.
Trong thời gian 5 năm qua, lượng buôn bán gia vị trên thế giới hàng năm
vượt 1.100 ngàn tấn với trị giá khoảng 2,3 - 2,6 tỷ USD. Gia vị được dùng
hầu hết các công đoạn của ngành công nghiệp chế biến thực phẩm, nhất là
ngành công nghiệp chế biến đồ hộp thịt, cá, đồ uống có cồn, bánh, kẹo và
các thực phẩm thích hợp khác. Ngoài ra, các loại gia vị còn được dùng rộng
rãi trong ngành công nghiệp mỹ phẩm, hương liệu, dược phẩm, các ngành
dịch vụ ăn uống và rất phổ biến trong tiêu thụ gia đình.
Tập quán sử dụng gia vị trong bữa ăn hàng ngày, chế biến các loại
bánh những mùa lễ hội cũng rất phổ biến ở hầu hết các quốc gia trên thế
giới. Ở các nước kinh tế phát triển, đời sống nhân dân đạt mức cao, nhu cầu
về lương thực, thực phẩm đã đến mức bão hoà, nhưng nhu cầu về chất gia vị
trong bữa ăn mỗi gia đình ngày càng tăng. Một thí dụ gần đây nhất là: tháng
6 - 2003, vụ thu hoạch hạt tiêu của Inđônêxia dự kiến sẽ bị chậm 20 ngày đã
khiến thị trường Mỹ xuất hiện tình trạng khan hiếm hạt tiêu trong hai tuần.
Thị trường và giá cả loại sản phẩm này ngày càng mở rộng và còn
nhiều tiềm năng. Điều đó xuất phát từ đặc tính và giá trị kinh tế của gia vị,
không dừng lại ở tác dụng gia vị là kích thích khẩu vị ăn ngon miệng mà
còn có tác dụng về kích thích tiêu hoá, chống viêm nhiễm, tăng sức đề
kháng của cơ thể đối với một số bệnh lý thông thường.
Tiêu thụ gia vị nói chung chịu tác động ảnh hưởng của các nhân tố
thu nhập của dân cư, dân số, cơ cấu ngành công nghiệp chế biến thực phẩm,
tập quán tiêu thụ và thói quen nấu nướng.
2. Thành phần cơ cấu gia vị và nhu cầu về gia vị.
Danh mục các mặt hàng gia vị khác nhau từ nước này qua nước khác.
Theo Hiệp hội buôn bán gia vị Mỹ (ASTA) thì có 41 loại gia vị. Trong khi
đó danh mục gia vị củacơ quan quản lý gia vị Ấn độ gồm 52 loại, còn cơ
quan tiêu chuẩn của Ấn độ lại đưa ra danh mục 63 loại gia vị. Theo tổ chức
tiêu chuẩn quốc tế - ISO thì gia vị gồm 109 loại... Do vậy, số liệu sản xuất
và xuất khẩu gia vị từ các nguồn khác nhau có thể rất khác nhau trên thị
trường gia vị thế giới.
Các loại gia vị được phân loại theo các nhóm HS sau:
Mã số:
- HS 0904.11.00 hạt tiêu
- HS 0904.20.00 ớt
- HS 0905.00.00 vani
- HS 0906.10.00 quế
NguyÔn M¹nh Hng MSV 99D 454 LuËn v¨n tèt nghiÖp
Khoa Th¬ng m¹i Trêng §H Qu¶n lý & Kinh doanh
3
- HS 0907.00 đinh hương
- HS 0908.10.00 nhục đậu khấu
- HS 0908.30 bạch đậu khấu
- HS 0909.10 hạt thơm
- HS 0909.20 hạt mùi
- HS 0910.20 nghệ
- HS 0910.50 ca ri
- HS 0909.10, 30, 40, 50 / 0910.20, 40, 91, 99 Các loại gia vị khác
Trong số các loại gia vị được buôn bán trên thị trường thế giới gồm
hạt tiêu, gừng, bạch đậu khấu, đinh hương, ớt, vani, quế, nghệ...hạt tiêu có
khối lượng và kim ngạch buôn bán lớn nhất (chiếm 37% trong tổng kim
ngạch buôn bán các mặt hàng gia vị trên thị trường thế giới năm 2000), tiếp
theo là mặt hàng ớt (34%), bạch đậu khấu và nhục đậu khấu (9%), hạt gia vị
(7%), gừng (6%), đinh hương (5%), quế (4%)...
Sản lượng hạt tiêu của thế giới đã tăng liên tục từ năm 1998 đến năm
2002, năm 1998: 205.000tấn; năm 1999: 218.340tấn; năm 2000: 254210
tấn; năm 2001: 299.895 tấn; năm 2002 đạt 309.962 tấn; năm 2003 ước đạt
300.000 tấn. Trong khi đó, lượng nhập khẩu hạt tiêu của thế giới những năm
qua ở mức 210.000 - 230.000 tấn/năm... dự báo nhu cầu tiêu thụ hạt tiêu của
thế giới tiếp tục tăng theo đà tăng trưởng của các thực phẩm chế biến sẵn,
các món ăn nhanh và một số món ăn truyền thống sử dụng hạt tiêu làm gia
vị chính.
3. Dự báo nhu cầu gia vị hiện nay và trong thời gian tới.
Căn cứ vào xu hướng nhu cầu gia vị trong thời gian tới và thực trạng
tiêu thụ gia vị thời gian 5 năm cuối thập kỷ 90 (nhịp độ tăng nhập khẩu gia
vị trung bình hàng năm là 3% về mặt lượng), giả sử thời gian tới, nhịp độ
tăng nhập khẩu gia vị của Thế giới hàng năm vẫn đạt mức cao là 3% và tỷ
trọng của các loại gia vị vẫn duy trì như mức của năm 2000 thì khối lượng
của gia vị nhập khẩu của Thế giới vào năm 2005 sẽ đạt 1.350.000 tấn, và
nếu mức giá dự báo duy của mức ở năm 2000, thì vào năm 2005, kim ngạch
nhập khẩu gia vị của thế giới sẽ đạt khoảng 3 tỷ USD. Trong đó dự báo cụ
thể lượng nhập khẩu các loại gia vị được thể hiện qua. (Bảng số 1)
NguyÔn M¹nh Hng MSV 99D 454 LuËn v¨n tèt nghiÖp
Khoa Th¬ng m¹i Trêng §H Qu¶n lý & Kinh doanh
4
Bảng số 1: Dự báo nhập khẩu gia vị của thế giới vào năm 2005
Thực hiện năm 2000
Dự Baó nhập khẩu
năm 2005
Loại gia vị Lượng
(tấn)
Tỷ trọng
(%)
Phương án
thấp
(+1,5%/năm)
Phương án
cao
(+3%/năm)
Tổng gia vị 1.162.722
100
1.250.000
1.350.000
Hạt tiêu 232.715
20
250.000
270.000
Ớt 225.518
19,4
242.500
261.900
Vani 4237
0,36
4555
4860
Quế 79.728
6,8
85.712
91.800
Đinh hương 47.489
4,0
50.000
54.000
Bạch đậu khấu và
nhục đậu khấu
35.504
3,0
38.169
40.500
Hạt gia vị 182.020
15,6
195.689
210.600
Gừng 192.838
16,5
207.313
222.750
Rau thơm, nghệ, lá
nguyệt quế
15.624
1,3
16.796
17.550
Các loại gia vị khác 147.349
12.6
158.409
170.100
Nguồn: Viện nghiên cứu thương mại - Bộ thương mại
Các thị trường nhập khẩu gia vị chính của thời gian 5 năm tới, dự
đoán vẫn là liên minh Châu âu, Mỹ, Nhật, các nước Trung Đông và dự đoán
nhập khẩu của các nước này vẫn sẽ chiếm khoảng 70-80% lượng nhập khẩu
gia vị của thế giới.
4. Vị trí, vai trò sản xuất và xuất khẩu gia vị.
Sản xuất và xuất khẩu gia vị nói chung và hạt tiêu nói riêng có ý
nghĩa lớn đối với nền kinh tế và xuất khẩu của Việt Nam. Từ năm 1999,
Việt Nam đã trở thành nước sản xuất hạt tiêu lớn thứ 3 trên thế giới chỉ sau
Ấn Độ và Inđônêxia và là nước xuất khẩu hạt tiêu lớn thứ 2 thế giới sau
Inđônêxia. Đặc biệt, với kim ngạch xuất khẩu hàng năm vượt 100 triệu
USD, năm cao nhất năm 2000 đạt 153 triệu USD. Hạt tiêu nằm trong số 10
mặt hàng nông sản có kim ngạch xuất khẩu lớn nhất Việt Nam hiện nay.
Ngoài xuất khẩu hạt tiêu, Việt Nam còn sản xuất và xuất khẩu một số gia vị
quan trọng khác như: quế, hồi, ớt, gừng, nghệ, hành, tỏi... Hai mặt hàng quế
và hồi đạt kim ngạch xuất khẩu khoảng 5-7 triệu USD/năm/mặt hàng...
Xuất khẩu gia vị trong đó có xuất khẩu hạt tiêu hàng năm đã thu nhập
ngoại tệ trên 145-160 triệu USD cho đất nước, đóng góp lớn vào việc
chuyển đổi cơ cấu cây trồng, phát triển nông nghiệp, góp phần xoá đói,
giảm nghèo, cải thiện thu nhập cho người nông dân...
5. Những lợi thế của Việt Nam trong sản xuất và xuất khẩu gia vị.
Chất lượng:
NguyÔn M¹nh Hng MSV 99D 454 LuËn v¨n tèt nghiÖp
Khoa Th¬ng m¹i Trêng §H Qu¶n lý & Kinh doanh
5
Phần lớn các mặt hàng gia vị của Việt Nam như: hạt tiêu, quế, hồi, ớt,
gừng, tỏi đều có hàm lượng tinh dầu cao, thơm ngon hơn các mặt hàng cùng
loại của các nước trong khu vực. Yếu tố này khiến nhiều khách hàng tìm
đến đặt mua nguyên liệu thô trong nhiều năm qua.
Năng suất cao:
Hiện nay, cây hồ tiêu của Việt Nam cho năng suất khá cao so với các
nước sản xuất hồ tiêu khác trên thế giới. Chẳng hạn, tại Bình Phước, Đắc
lắc, có vụ năng suất đạt từ 4-7 tấn/ha, trong khi Ấn độ, nước sản xuất hồ tiêu
lớn nhất thế giới chỉ đạt khoảng 2 tấn/ha.
Người sản xuất năng động, sáng tạo:
Điều này thể hiện rõ nhất trong việc trồng cây hồ tiêu. Trước năm
2000, phần khá tốn kém trong đầu tư phát triển cây hồ tiêu ở Việt Nam là
cọc choái để các nọc tiêu leo lên (phải dùng các cây gỗ khô với chi phí 3
triệu đồng/ha), chiếm tới 60% giá thành hạt tiêu. Vài ba năm trở lại đây, các
hộ trồng tiêu đã nghiên cứu và mạnh dạn trồng các loại cây thân gỗ, mọc
thẳng như cây muồng làm choái (họ gọi là dùng cây sống làm choái cho cây
chết). Kết quả là vừa tạo được bóng mát cho cây tiêu phát triển tốt, lại
không phải tìm nguồn gố thay thế hàng năm khi chân thoái khô bị mục và
đặc biệt là hạ giá thành hạt tiêu thành phẩm xuống còn một nửa so với
trước.
Một điều quan trọng nữa là trong việc nuôi dưỡng cây hồ tiêu, nước
tưới là một yếu tố không thể thiếu. Vậy mà ở Quảng Bình, có những vùng
đồi rất xa nguồn nước nhưng cây tiêu vẫn phát triển tốt. Đó là nhờ sự sáng
tạo của những người nông dân nơi đây khi họ nghĩ ra cách nối các dây kim
tiêm (loại dùng một lần) đã bị thải từ những bệnh viện vào các ống cao su
dẫn nước, để lượng nước rỉ ra từ những chiếc kim tiêm suốt ngày đêm vừa
đủ giữ độ ẩm liên tục cho cây hồ tiêu.
Lợi thế sản xuất và xuất khẩu gia vị của Việt Nam còn được thể hiện
ở diện tích canh tác vùng đồi núi, vùng tây nguyên rộng lớn, khí hậu ấm áp
phù hợp với các loại cây gia vị nhất là hạt tiêu. Tập quán trồng các loại cây
này đã hình thành từ lâu, nay có điều kiện phát triển. Các loại cây này được
xếp vào loại cây xoá đói giảm nghèo và phát triển kinh tế. Ở các vùng dân
cần có công ăn việc làm, đã có tập quán trồng và khai thác. Ngoài ra được
nhà nước khuyến khích, loại hình kinh tế gia đình và thôn xóm, làng bản,
canh tác tuỳ theo thời gian thuận tiện của nông dân nên người nông dân
chăm chỉ làm ăn, tăng thu nhập cho gia đình.
Sản xuất và xuất khẩu gia vị của Việt Nam có được những lợi thế
nhất định về chất lượng, năng suất, nước tưới tiêu, nguồn nhân lực dồi dào
và nhân công rẻ. Như vậy, cần có một chiến lược đúng đắn để khai thác một
cách có hiệu quả nhất những lợi thế mà ta có được. Từ những lợi thế nêu
trên, thấy rõ sự cần thiết phải có một chiến lược đúng đắn để phát triển sản
xuất và đẩy mạnh xuất khẩu gia vị.