Lý luận chung về cho vay và rủi ro
trong hoạt động cho vay của ngân -
Đại Học Kinh Tế Quốc Dân
Ngân hàng và nghiệp vụ cho vay của ngân hàng
Khái quát về ngân hàng thương mại
Trên thế giới, nghề ngân hàng được hình thành từ rất sớm, hình thức sơ khai của
ngân hàng xuất hiện từ thời kỳ tiền tư bản, cùng với thời gian các hình thức hoạt
động của nó ngày càng được thay đổi cho phù hợp với sự phát triển của sản xuất và
trao đổi của hàng hoá. Khi mà nền sản xuất phát triển hàng hoá được tạo ra nhiều
làm nảy sinh quan hệ trao đổi hàng hoá. Khi quan hệ trao đổi hàng hoá phát triển
vượt ra khỏi ranh giới giữa các vùng sử dụng các loại đồng tiền khác nhau nó làm
nảy sinh khó khăn trong thanh toán giữa các đồng tiền khác nhau. Khi đó, những
thương gia giàu có và thông minh nhất đã nắm được cơ hội này và chuyển sang
nghề buôn tiền: Họ thực hiện các nghiệp vụ về nhận tiền gửi, thu đổi tiền và bảo
quản tiền (cho khách hàng) và có thu phí của người gửi. Cùng với việc nhận tiền
gửi các nhà ngân hàng dần dần còn thực hiện cả nghiệp vụ thanh toán cho khách
hàng (người gửi tiền), nghiệp vụ cho vay nảy sinh khi xuất hiện những người có
nhu cầu vay để mở rộng sản xuất kinh doanh trong khi các nhà ngân hàng lại có
sẵn trong két những khoản tiền lớn không sinh lời. Khi cho vay các nhà ngân hàng
được nhận các khoản trả tiền lãi từ người vay tiền. Chính vì các khoản thu này đã
khuyến khích các ngân hàng muốn nhận được nhiều tiền gửi để cho vay và họ đã
chuyển từ việc thu phí người gửi tiền sang việc miễn phí tiền gửi thậm chí còn trả
cho người gửi tiền một khoản tiền gọi là lãi tiền gửi. Khi mà tồn tại các nghiệp vụ
cho vay, thanh toán và nhận tiền gửi có thể nói ngân hàng đã được hình thành.
Khái niệm ngân hàng thương mại (NHTM)
Khi nghiên cứu về NHTM các nhà kinh tế đã đưa ra rất nhiều quan điểm khác nhau
về NHTM. Có ý kién cho rằng: "NHTM là tổ chức tài chính nhận tiền gửi và cho
vay", có ý kiến lại cho rằng: "NHTM là trung gian tài chính có giấy phép kinh
doanh của chính phủ để cho vay tiền và mở tài khoản tiền gửi, kể cả các khoản tiền
gửi có thể dùng séc". Sở dĩ có nhiều quan điểm khác nhau về NHTM là do các
nghiệp vụ của ngân hàng rất đa dạng, các thao tác của từng nghiệp vụ ngân hàng
lại phức tạp và vấn đề này luôn biến động theo sự thay đổi chung của nền kinh tế.
Mặt khác do tập quán, luật pháp của mỗi quốc gia, mỗi vùng khác nhau đã dẫn đến
những quan niệm khác nhau về NHTM.
Còn theo luật ngân hàng, hợp tác xã tín dụng và công ty tài chính của Việt Nam
ban hành ngày 24/5/1990 thì: NHTM là tổ chức kinh doanh tiền tệ mà hoạt động
chủ yếu và thường xuyên là nhận tiền gửi của khách hàng với trách nhiệm hoàn trả
và sử dụng số tiền đó để cho vay, thực hiện nghiệp vụ chiết khấu và làm phương
tiện thanh toán".
Như vậy, NHTM là một doanh nghiệp đặc biệt kinh doanh trên lĩnh vực tiền tệ.
Thông qua nghiệp vụ huy động vốn để cho vay, đầu tư và thực hiện các nghiệp vụ
tài chính khác. Thông qua các nghiệp vụ NHTM đã chứng tỏ được sự cần thiết của
hệ thống ngân hàng trong phát triển nền kinh tế thị trường, ngân hàng là đòn bảy
của nền kinh tế.
Các nghiệp vụ chủ yếu của NHTM
- Nghiệp vụ huy động vốn: Đây là nghiệp vụ cơ bản của NHTM. Nó quyết định
quy mô cũng như hiệu quả của các hoạt động khác của NHTM. NHTM có thể huy
động vốn nhàn rỗi của nền kinh tế bằng nhiều hình thức khác nhau như: nhận tiền
gửi của các cá nhân, tổ chức kinh tế, phát hành trái phiếu, kì phiếu và phát hành
các chứng từ tiền hay vay vốn của NHNN hoặc các tổ chức tín dụng khác.
Nghiệp vụ huy động vốn của NHTM còn phụ thuộc đáng kể vào vốn tự có của
ngân hàng và những quy định cụ thể của nhà nước về tỉ lệ giữa vốn chủ sở hữu với
vốn huy động thông qua tỉ lệ này NHNN đã hạn chế được một số rủi ro trong hoạt
động của ngân hàng. Theo quy định hiện nay của ngân hàng nhà nước Việt Nam
các NHTM không được phép huy động quá 20 lần số vốn tự có.
- Nghiệp vụ cho vay và đầu tư: Đây là hoạt động kinh doanh chủ yếu của các
NHTM cũng là hoạt động chủ yếu mang lại thu nhập cho các NHTM. Để thực hiện
nghiệp vụ này NHTM sử dụng phần lớn là số vốn mà ngân hàng huy động được từ
nền kinh tế để cung cấp cho các nhu cầu của nền kinh tế thông qua hình thức cho
vay, chiết khấu, cho thuê tài chính, đầu tư chứng khoán, góp vốn tham gia, hay tự
đầu tư vào các dự án mang lại lợi nhuận.
Thông qua các nghiệp vụ này NHTM đã trở thành một trung gian tài chính hoàn
hảo. Nó đã điều chuyển vốn cho nền kinh tế từ nơi có vốn sang nơi cần vốn thông
qua đó thúc đẩy nền kinh tế phát triển nhanh hơn và sâu hơn. Thông qua các
nghiệp vụ này ngân hàng làm cho tốc độ lưu thông tiền tệ tăng mạnh, nó góp phần
đẩy nhanh qt sản xuất kinh doanh và lưu thông hàng hoá. Bên cạnh đó nó còn tác
động tới lượng tiền mặt trong lưu thông cùng với chi phí lưu thông giảm một cách
đáng kể và tận dụng được những nguồn vốn nhàn rỗi một cách tối đa thông qua đó
còn thực thi được chính sách tiền tệ quốc gia.
Có thể nói hoạt động tín dụng là hoạt động quan trọng của NHTM (chủ yếu hoạt
động cho vay). Hoạt động này nó có liên quan mật thiết với các ngành, lĩnh vực,
đối tượng mà ngân hàng cấp tín dụng. Do vậy rủi ro trong hoạt động cho vay của
các NHTM là rủi ro tiềm ẩn từ tất cả các ngành nghề các lĩnh vực mà ngân hàng
cho vay. Chính vì vậy việc nghiên cứu rủi ro tín dụng hay rủi ro trong cho vay là
vấn đề cấp bách luôn được các NHTM quan tâm:
- Các hoạt động dịch vụ