Natri Bicarbonat
Tên chung quốc tế: Sodium bicarbonate.
Mã ATC: B05C B04, B05X A02.
Loại thuốc: Thuốc chống acid và thuốc kiềm hóa (điều trị nhiễm acid và
kiềm hóa nước tiểu).
Dạng thuốc và hàm lượng
Dung dịch tiêm: 1,4%; 4,2%; 7,5%; 8,4%
Lọ thủy tinh 10 ml, 50 ml, 100 ml.
Chai thủy tinh 250 ml, 500 ml.
Dung dịch natri bicarbonat còn chứa dinatri edetat, nước cất tiêm và một số
chất điện giải.
1 ml dung dịch 8,4% = 1 mEq = 1 mmol.
Thuốc chống acid dạng uống
Viên nén: 325 mg, 500 mg, 650 mg, 1000 mg (1 mEq = 84 mg)
Gói: 5 g, 10 g, 20 g, 50 g, 100 g bột.
Viên phối hợp: Có natri bicarbonat và các thuốc chống acid khác như nhôm
hydroxid, magnesi carbonat, magnesi trisilicat, bismut subnitrat.
Dạng uống (hoặc qua ống thông mũi - dạ dày) dùng để chuẩn bị làm xét
nghiệm: Chế phẩm thường phối hợp natri bicarbonat và một số chất điện giải
khác như natri sulfat, natri clorid, kali clorid.
Tá dược đệm cho các thuốc khác; ví dụ natri bicarbonat là một tá dược đệm
của thuốc hạ sốt loại salicylat.
Dược lý và cơ chế tác dụng
Dung dịch tiêm truyền
Natri bicarbonat giữ vai trò quan trọng trong hệ thống đệm của khoang ngoại
bào. Tác dụng đệm diễn ra theo phuơng trình sau:
HCO
3+ H+ ® H2CO3 ® CO2 + H2O
Tác dụng kiềm hóa xảy ra nhanh. Dung dịch natri bicarbonat, dùng có hiệu
quả khi đường thông khí phổi không bị tổn thương, vì tác dụng đệm làm
tăng sự giải phóng carbon dioxid.
Truyền natri bicarbonat gây ra tác dụng kiềm hóa nhanh trong trường hợp
nhiễm acid chuyển hóa, nhiễm acid do acid lactic hoặc trong trường hợp cần
kiềm hóa.
Thuốc chống acid dạng uống: Natri bicarbonat là một thuốc chống acid, làm
giảm độ acid ở dạ dày. Hiện nay natri bicarbonat thường không dùng đơn
độc, mà dùng phối hợp với các thuốc khác như nhôm hydroxid, magnesi
trisilicat, magnesi carbonat, magnesi hydroxyd, calci carbonat, bismut
subnitrat, L - glutamin, acid alginic, cao scopolia, cao datura, enzym tiêu
hóa...
Trong các dạng thuốc mà natri bicarbonat là thành phần đệm, tỉ lệ natri
bicarbonat trong chế phẩm rất thấp nên tác dụng dược lý của natri bicarbonat
rất hạn chế (các dạng uống dùng cho xét nghiệm, các dạng uống để điều trị
các bệnh và các hội chứng khác).
Dược động học
Sau khi truyền tĩnh mạch natri bicarbonat, tác dụng xảy ra tức thời.
Ðiều trị nhiễm acid chuyển hóa không được quá nhanh. Chỉ nên bắt đầu điều
trị một nửa liều đã tính và sau đó dựa vào phân tích khí trong máu để tiếp tục
điều trị về sau.
Sau khi uống, natri bicarbonat trung hoà nhanh độ acid của dạ dày. Thuốc
được hấp thu tốt.
Chỉ định
Thuốc để làm kiềm hóa, được chỉ định dùng trong nhiễm toan chuyển hóa,
kiềm hóa nước tiểu hoặc dùng làm thuốc kháng acid (dạ dày).
Nếu nhiễm toan chuyển hóa mạn (nhiễm toan do tăng urê máu hoặc nhiễm
toan ống thận): Nên dùng đường uống.
Natri bicarbonat tiêm tĩnh mạch hiện nay thường chỉ dành cho người bệnh bị
nhiễm acid nặng (pH máu < 7,0) với mục đích để nâng pH máu tới 7,1.
Nhiễm acid chuyển hóa kèm theo giảm oxygen - mô, đặc biệt nhiễm acid
lactic, ý kiến còn tranh luận.
Chống chỉ định
Các dung dịch tiêm truyền: Chống chỉ định tiêm truyền tĩnh mạch natri
bicarbonat trong trường hợp nhiễm kiềm hô hấp và nhiễm kiềm chuyển hóa,
giảm thông khí, tăng natri huyết; và trong những tình huống mà việc cung
cấp thêm natri là chống chỉ định, như suy tim, phù, tăng huyết áp, sản giật,
tổn thương thận.
Thuốc chống acid dạng uống: Viêm loét đại, trực tràng, bệnh Crohn, hội
chứng tắc, bán tắc ruột, hội chứng đau bụng chưa rõ nguyên nhân.
Thận trọng
Dung dịch tiêm truyền:
Cần đặc biệt chú ý đến khả năng giảm kali huyết.
Nếu việc cung cấp natri là chống chỉ định, nhưng chức năng thận không bị
tổn thương, nên kiềm hóa bằng dung dịch THAM.
Nguy cơ tăng natri huyết và tăng độ thẩm thấu ở các người bệnh bị suy tim
và suy thận, rồi dẫn đến nguy cơ tăng khối lượng máu và phù phổi.
Thuốc chống acid dạng uống:
Tránh dùng lâu dài với liều cao hơn liều khuyến cáo ở người bệnh mở thông
đại tràng.
Không dùng thuốc cho người bệnh có chức năng thận kém hoặc người bệnh
đang thẩm tách (vì có thể gây ra tăng hàm lượng nhôm và/hoặc hàm lượng
magnesi trong máu).
Thời kỳ mang thai
Các dung dịch tiêm truyền: Không thể đoán trước được các tác dụng có hại
khi truyền natri bicarbonat cho người mang thai. Tuy nhiên, cần tránh dùng
khi bị sản giật.
Thuốc chống acid dạng uống: Chưa xác định được tính an toàn cho người
mang thai. Vì vậy không nên dùng cho người mang thai, trừ khi thầy thuốc
