Nhiếp ảnh Việt Nam: Phải chăng đang có những lối mòn -
Những cuộc thi ảnh đẹp dành cho giới chuyên nghiệp và cả người không chuyên
cùng hàng loạt cuộc triển lãm ảnh của các tay máy tiếng tăm trong cả nước thời
gian qua liên tục được tổ chức, nở rộ như... hoa mùa xuân. Thêm vào đó, việc ra
đời và ngày càng hoàn chỉnh hơn công nghệ ảnh kỹ thuật số đã khiến nhiều
người lao vào thú vui săn ảnh như một cách thư giãn, giải trí. Nhưng bấy nhiêu
đó có đủ để làm nền móng cho nhiếp ảnh Việt Nam phát triển trong tương lai
hay không...?
Một thời đã xa
Điểm mạnh của nhiếp ảnh Việt Nam là đặc tả hai cuộc kháng chiến của dân tộc,
nâng tầm ảnh báo chí, sự kiện lên hàng tác phẩm, làm lay động hàng triệu trái
tim bao người trên khắp toàn cầu.
Công chúng ắt hẳn đều biết đến những nghệ sĩ đã làm vinh quang nhiếp ảnh
Việt trong suốt chiều dài thế kỷ 20. Tên tuổi của Phạm Văn Mùi, Võ An Ninh
(với giải thưởng ngoại hạng qua tác phẩm Đẩy thuyền ra khơi nhận tại Paris
1938) hay Nguyễn Đình Ưu (tác phẩm Nữ dân quân - Huy chương vàng (HCV)
tại Hungary năm 1961), Phan Thoan (O du kích nhỏ - HCV tại Bungary năm
1968), Lâm Hồng Long (Mẹ con ngày gặp mặt - Bằng danh dự FIAP năm
1991), Lâm Tấn Tài (Vượt dốc - Giải thưởng lớn Italy), và thế hệ sau là Long
Thành, Duy Anh, Đào Hoa Nữ, Thái Phiên, Hoàng Thế Nhiệm, Lê Hồng Linh,
Bá Hân... từ lâu đã vang danh cả trong lẫn ngoài nước.
Tuy nhiên, trong một vài năm trở lại đây, nhiếp ảnh Việt Nam đã bộc lộ ít nhiều
lối mòn trong sáng tạo, hiếm có tác phẩm nào tạo được tiếng vang dù vẫn đều
đặn "gặt hái" nhiều giải thưởng tại các lần ra quân cả trong và ngoài nước, mà
trong đó có những cuộc thi... chẳng ai biết đến!
Đa số các bức ảnh nghệ thuật của Việt Nam có liên hệ chặt chẽ với hội họa từ
bố cục đến ánh sáng, màu sắc. Yếu tố thời điểm, khoảnh khắc dường như lùi lại
phía sau, thay thế bằng sự tĩnh lặng, bàng bạc, chiêm nghiệm. Và vì thế khiến
cho người thưởng thức quên bẵng đi khái niệm không gian, thời gian của bức
ảnh. Hàng loạt ảnh phong cảnh đặc tả đồi cát ở Phan Thiết, đời sống đồng bào
vùng cao hay nhịp sống an bình, chậm chạp ở làng quê Bắc Bộ, Nam Bộ... na ná
nhau, không phân biệt được tác giả nào vì thiếu hẳn cá tính riêng biệt.
Trong khi những nhiếp ảnh gia phương Tây có thể chụp mẹ, vợ hay chính con
họ để tạo nên bức ảnh nghệ thuật đầy rung cảm thì chúng ta lại làm khác. Nghệ
sĩ nhiếp ảnh Việt Nam bôn ba vào tận rừng sâu, ngõ cụt tìm cho ra cụ già dân
tộc ghép với gương mặt trẻ thơ nào đó để làm nên tác phẩm mẹ con hay bà
cháu. Điều này dẫn đến khả năng biểu đạt ngôn ngữ bằng hình ảnh dần mất đi
ưu thế, thay vào đó là sự mô phỏng lại khuôn mẫu đã được định hình từ các thế
hệ trước.
Thật không gì nhàm chán bằng việc bước vào một cuộc triển lãm ảnh hay tham
gia cuộc thi ảnh mà đa số tác phẩm đều tương tự nhau ở cách thể hiện từ hình
thức đến bố cục, không gian lẫn thời gian. Hiện nhiếp ảnh chỉ làm tròn chức
năng ghi nhận mà thiếu hẳn sự cảm nhận. Phải chăng đó là lối mòn khiến cho
nghệ thuật nhiếp ảnh Việt Nam mất dần sự quan tâm của công chúng?
Vì đâu đến nỗi?
Nếu dựa vào số lượng ảnh được công bố và vô số giải thưởng đạt được, Việt
Nam có thể nói đã trở thành "siêu cường" về nhiếp ảnh. Song mọi chuyện không
hẳn như thế. Một bức ảnh nghệ thuật ngoài yếu tố đẹp, cần phải thể hiện được
những gì mắt trần không "chạm" đến, thuộc về những cảm xúc sâu kín của con
người, từ đó làm cho đời sống tinh thần vươn đến sự chuẩn mực mang khái
niệm của chân thiện mỹ.
Để lý giải vấn đề này, nhiều nghệ sĩ nhiếp ảnh có thâm niên cầm máy vài mươi
năm, đoạt giải thưởng trong và ngoài nước đã thổ lộ những bức xúc rất đáng suy
nghĩ. Nghệ sĩ nhiếp ảnh Thái Phiên nhận xét: "So với thế hệ trước, những người
cầm máy hiện nay đang theo một "lộ trình" được vạch sẵn qua chủ đề của các
cuộc thi do Bộ, Sở Văn hóa -Thông tin, Hội nghệ sĩ nhiếp ảnh hay một vài đơn