Đ bài: Phân tích Khóc D ng Khuê đ cho th y đây là kho nh kh c tình b n quân ề ươ ể ấ ả ắ ạ
t c a Nguy n Khuy nử ủ ễ ế
Khóc D ng Khuê là bài th hay nh t, c m đng nh t nói v m t tình b n đp, th mươ ơ ấ ả ộ ấ ề ộ ạ ẹ ắ
thi t, th y chung c a 2 nhà nho, 2 nhà th m t trăm năm v tr c. Nguy n Khuy n khócế ủ ủ ơ ộ ề ướ ễ ế
b n cũng nh đang t khóc mình.ạ ư ự
Tình b n đc x p h ng th năm trên thang giá tr "Ngũ luân". Không tình b n nhânạ ượ ế ạ ứ ị ạ
lo i khó phát tri n bình th ng đc. Tình b n quân t t p h p ch không h hùa. Khôngạ ể ườ ượ ạ ử ậ ợ ứ ề
đòi h i k t ch t nh tình v ch ng, b n đi mà ch p nh n s đt n i, v i đy qua nămỏ ế ặ ư ợ ồ ạ ờ ấ ậ ự ứ ố ơ ầ
tháng. Tính b t nh t y th ng d gây tan v nh ng cũng có khi làm tình b n đm đàấ ấ ấ ườ ễ ỡ ư ạ ậ
thêm ra. Quy lu t tâm lí y cũng t ng đng quy lu t v t lí: Ch n i l i th ng b nậ ấ ươ ươ ậ ậ ỗ ố ạ ườ ề
ch c h n ch ch ch a đt, s đo gi a v i v i đy luôn l n h n gi a đy v i... ch aắ ơ ỗ ỗ ư ứ ố ữ ơ ớ ầ ớ ơ ữ ầ ớ ư
v i! Khóc D ng Khuê c a Nguy n Khuy n ra đi trong tr ng h p nh th , và do đóơ ươ ủ ễ ế ờ ườ ợ ư ế
đt đ đm đà tha thi t hi m có. M i k t giao gi a hai ng i t ng b s n đi, v i đi m tạ ộ ậ ế ế ố ế ữ ườ ừ ị ờ ơ ộ
th i gian dài, n u Nguy n Khuy n không gi đo “th ng th n và tha th ” c a ng iờ ế ễ ế ữ ạ ẳ ắ ứ ủ ườ
quân t , h n tình b n gi a hai ng i khó lòng hàn g n và Khóc D ng Khuê khó phô h tử ẳ ạ ữ ườ ắ ươ ế
chân tình.
H là b n đng niên (cùng đ khoa thi H ng 1864). V i ng i quân t , b n đngọ ạ ồ ỗ ươ ớ ườ ử ạ ồ
niên là “chu n” nh t, b i ph ng châm c a h là “không k t b n k không b ng mình,ẩ ấ ở ươ ủ ọ ế ạ ẽ ằ
th m chí còn c u toàn m t chi u đn vô nghi m, k t b n ph i h n mình, nh mình thìậ ầ ộ ề ế ệ ế ạ ả ơ ư
không b ng không k t. Nói t t m t l i thì trong k t b n, quân t n ng lí trí h n tình c m,ằ ế ắ ộ ờ ế ạ ử ặ ơ ả
nh ng chính nh v y mà v n “hòa h p dù không đng lòng". Tình tr ng y th c đã x y raư ờ ậ ẫ ợ ồ ạ ấ ự ả
gi a giao tình Nguy n Khuy n và D ng Khuê.ữ ễ ế ươ
Khi kinh thành th t th (1883), Nguy n Khuy n nh t quy t lui v n d t cho đúngấ ủ ễ ế ấ ế ề ẩ ậ
đo “lúc đt thì làm t t cho c thiên h , lúc cùng thì làm t t cho riêng mình". Trái l i,ạ ạ ố ả ạ ố ạ
D ng Khuê gi đo quân t theo cách khác: "quân t làm quan là làm đi u nghĩa”, màươ ữ ạ ử ử ề
th i đi m y m i c n đn đi u nghĩa bi t bao! V chăng Á thánh đã d y "Lúc th ngờ ể ấ ớ ầ ế ề ế ả ạ ườ
gi cho đúng l l i, lúc bi n linh đng theo tình hình". Th nên D ng không lui v nhữ ề ố ế ộ ế ươ ề ư
Nguy n mà n n ná thêm sáu đi vua đy r i ren, không c n bi n nào sánh k p. R i khiễ ấ ờ ầ ố ơ ế ị ồ
Nguy n ph i “d n tâm” làm “Ông ph ng đá” đ “gi thân” trong l p vô gia s b t đc dĩễ ả ằ ỗ ể ữ ớ ư ấ ắ
dinh Kinh l c B c Kì thì D ng đng đng là quan Tham Tá c a Nha Kinh l cở ượ ắ ươ ườ ườ ủ ượ
y (ông Tham tá n h n kha m n cán nên sau đó m i thăng T ng đc Nam Đnh - Namấ ọ ẳ ẫ ớ ổ ố ị
Bình r i v h u v i hàm Binh b Th ng th ).ồ ề ư ớ ộ ượ ư
Ai cũng bi t r ng đi v i phe h p tác (Lê Hoan, Hoàng Cao Kh i, Nguy n H u Đế ằ ố ớ ợ ả ễ ữ ộ
v.v...) Nguy n Khuy n th ng có l i l ác c m (c khi h đã qua đi). Tuy nhiên thánhễ ế ườ ờ ẽ ả ả ọ ờ
nhân cũng d y; “N c quá trong không cá – xét nét quá không b n” vì th Nguy nạ ướ ạ ế ễ
Khuy n đã châm ch c cho D ng Khuê nh ng kho nh kh c tình b n quân t mà m tế ướ ươ ữ ả ắ ạ ử ộ
trong nh ng kho nh kh c y đt đn cao trào là 38 câu Khóc D ng Khuê.ữ ả ắ ấ ạ ế ươ
N i đau m t mát c a ông b t lên th ng thi t.ỗ ấ ủ ậ ố ế
Bác D ng thôi đã thôi r i,ươ ồ
N c mây man mác ng m ngùi lòng ta (câu 1-2)ướ ậ
Ti ng kêu th ng th t y th t là đy p chân tình. Ông đã quên mình đ xót xa t tế ả ố ấ ậ ầ ắ ể ộ
cùng cho s ph n b n. Ng i đc không th không nh n ra n i ni m y. Th nh ng ố ậ ạ ườ ọ ể ậ ỗ ề ấ ế ư ở
bài ch Hán (b ph n th văn ch y u m i nhà nho) thì câu đu là “Dĩ hĩ D ng điữ ộ ậ ơ ủ ế ỗ ầ ươ ạ
niên” (Thôi r i bác D ng i). Hai ch “Dĩ hĩ” đu câu ng ý ti c vì “m t ng i tri k “ồ ươ ơ ữ ở ầ ụ ế ấ ườ ỉ
h n ti c vì ‘‘ng i tri k m t”. N u không tr l i b n g c ch Hán, ta d nh m r t nhi uơ ế ườ ỉ ấ ế ả ạ ả ố ữ ễ ầ ấ ề
“ý ng m” c a ông Tam Nguyên ngay trong b n Nôm.ầ ủ ả
Ti p theo là 12 câu nh c nh ng k ni m chung c a hai ng i:ế ắ ữ ỉ ệ ủ ườ
Nh t thu ... đi n ph n tr c sau (câu 3-14)ớ ử ở ể ầ ướ
Hai m i năm (1864-1883) giao du t ng đc y l i bao k ni m êm đm! Chínhươ ươ ắ ấ ạ ỉ ệ ề
nh ng năm tháng đm đà tình nghĩa y c ng v i đ l ng quân t n i Nguy n Khuy nữ ậ ấ ộ ớ ộ ượ ử ơ ễ ế
m i đ s c hàn g n nh ng s t m hi n nhiên khi mà D ng không đng chí h ng v iớ ủ ứ ắ ữ ứ ẻ ể ươ ồ ướ ớ
Nguy n đ gi cái "Đo ch a cùng” nh hàng trăm nho sĩ khác, k lui v n d t, k bễ ể ữ ạ ư ư ẻ ề ẩ ậ ẻ ỏ
đi kháng chi n. S không b ng lòng c a Nguy n “b c nhung" trong b n câu:ế ự ằ ủ ễ ọ ố
Bu i d ng c u... thì thôi m i là (câu 15-18).ổ ươ ử ớ
L i th nghe t ng nh k l th t tâm đc tình h “tuy hai mà m t”, ai ng l i là l iờ ơ ưở ư ể ể ậ ắ ọ ộ ờ ạ ờ
ch trích không khoan nh ng, b m đúng vào “y u huy t” c a k sĩ; đo xu t x c aỉ ượ ấ ế ệ ủ ẻ ạ ấ ử ủ
ng i quân t . L i trách nh nhàng nh có mà nh không, t t c ch găm ch t vào haiườ ử ờ ẹ ư ư ấ ả ỉ ặ
ti ng m i là! N u không rõ hành tr ng c a m i ng i, ta r t d “m c l m” l i nói l pế ớ ế ạ ủ ỗ ườ ấ ễ ắ ỡ ố ấ
l ng y; tuy cùng g p bu i m t v n c a đo Thánh (d ng c u) nh ng Nguy n nh n raử ấ ặ ổ ạ ậ ủ ạ ươ ử ư ễ ậ
đ “bi t thôi” còn D ng thì... ch a ch u bi t! Nguy n có b n ph n v ch ra đi u y vìể ế ươ ư ị ế ễ ổ ậ ạ ề ấ
“trách cho t t ra là cái đo b n bè. Tâm lí ng i đi thì “nghĩa t là nghĩa t n” nh ng v iố ạ ạ ườ ờ ử ậ ư ớ
ng i quân t đy m i là lúc ng i ta “tính s ” nhau th t th ng th n v “tăm ti ng” l nườ ử ấ ớ ườ ổ ậ ẳ ắ ồ ế ẫ
v “tai ti ng” đ còn răn đi; B i vì "đy áo quan công lu n m i xác đnh” (có l vì thề ế ế ờ ở ậ ậ ớ ị ẽ ế
mà t p quán Á Đông tr ng ngày ch t tr n tr ng ngày sinh nh Âu Tây chăng?)ậ ọ ế ơ ọ ư
L i th gi i thích cho vi c ng i đi l i là vì tu i tác:ờ ơ ả ệ ạ ạ ổ
Mu n đi l i tu i già thêm nhácố ạ ổ
Tr c ba năm g p bác m t l n (câu 19-20)ướ ặ ộ ầ
Tr c ba năm, y là lúc Nguy n 65, D ng 61. Li u có đúng là c hai đã “già”, đãướ ấ ễ ươ ệ ả
“nhác đi l i” không? Đng quên r ng v i hàm trí sĩ m t Tham tri nh Nguy n, m tạ ừ ằ ớ ộ ư ễ ộ
Th ng th nh D ng, khái ni m “đ l i” c a h ch gi i h n trong vi c b c xu ngượ ư ư ươ ệ ể ạ ủ ọ ỉ ớ ạ ệ ướ ố
thuy n hay ng i lên cáng, vây quanh ti u đng, là h c trò, là giai nhân, là... m t tr ng khoaề ồ ể ồ ọ ộ ọ
b ng, danh v ng. Tôi nghĩ r ng hai ti ng m i câu 18 th c s “ch u trách nhi m” vi cả ọ ằ ế ớ ở ự ự ị ệ ệ
nhác “đi l i” c a h ch không ph i hai ti ng tu i già câu 19, b ng c là b n chạ ủ ọ ứ ả ế ổ ở ằ ớ ở ả ữ
Hán, tu i già hoàn toàn... ngo i ph m: "Vãng lai b t xác đác”. (Qua l i không... th tổ ạ ạ ấ ạ ậ
đng). Cách đt câu đn l ! N u dùng trong bài thi, ch c gì ông đ Tam Nguyên nh ngặ ặ ế ạ ế ắ ỗ ư
trong Khóc D ng Khuê thì đng th nghe m i x ng Tam Nguyên!ươ ừ ế ớ ứ
Có l h “nh c đi l i” vì còn lí do khách quan n a: C hai đu ng i g y ghi ng choẽ ọ ắ ạ ữ ả ề ạ ả ờ
d lu n l n th c dân, tr l n g p nhau h i ba năm tr c r t có kh năng là chuy n b tư ậ ẫ ự ừ ẩ ặ ồ ướ ấ ả ệ ấ
kh kháng: Đám tang v Nguy n Khuy n. Và nh v y, câu “Tr c ba năm g p bác m tả ợ ễ ế ư ậ ướ ặ ộ
l n” đ nh n t t ph i năm vào ch m t, đó là tr ng h p "b t qui t c” c a “Qua l iầ ộ ấ ấ ả ữ ộ ườ ợ ấ ắ ủ ạ
không... th t đng”.ậ ặ
Dù sao thì chuy n cũng th t bu n. Ng i b n duy nh t còn l i 131, th t ra ch còn...ệ ậ ồ ườ ạ ấ ạ ậ ỉ
phân n a tình b ng h u, ch t cũng qua đi n t! Nguy n Khuy n c m th y b v th t s ,ử ằ ữ ợ ờ ố ễ ế ả ấ ơ ơ ậ ự
bàng hoàng th t tình, ông nh góa b a thêm l n n a, cái ch t v n g i lòng tr c n, màậ ư ụ ầ ữ ế ố ợ ắ ẩ
“lòng tr c n là đu m i c a đc nhân, đc nhân đem l i là n n t ng c a Ngũ th ng,ắ ẩ ầ ố ủ ứ ứ ạ ề ả ủ ườ
ng i quân t nào ch ng th m nhu n đi u đó. Th nên nh ng ray r t c a ông (câu 19-28)ườ ử ẳ ấ ầ ề ế ữ ứ ủ
r t “c n nhân tình”. M t D ng Khuê, li u trên đi có còn ai hi u Nguy n Khuy n?ấ ậ ấ ươ ệ ờ ể ễ ế
Qu n Tr ng khóc B o Thúc, Kh ng Minh khóc Chu Du cũng đu b i l y: “Quen bi tả ọ ả ổ ề ở ẽ ấ ế
đy thiên h , hi u lòng ch ng m y ng i”. Vi c Nguy n Khuy n ch ng còn thi t gìầ ạ ế ẳ ấ ườ ệ ễ ế ẳ ế
r u, th , giao (câu 29-34) là chuy n hoàn toàn d thông c m. Bút m c Tam Nguyên nhânượ ơ ệ ễ ả ự
v y mà có d p c ng hi n cho đi nh ng v n th th m tình b ng h u.ậ ị ố ế ờ ữ ầ ơ ấ ằ ữ
b n câu k t, thái đ quân t c a Nguy n Khuy n m i th t r ch ròi, sòng ph ngỞ ố ế ộ ử ủ ễ ế ớ ậ ạ ẳ
đn l lùng (theo góc nhìn c a chúng ta).ế ạ ủ
Bác ch ng ... hai hàng ch a chan (câu 35-38).ẳ ở ứ
Ông y th là ch t th t r i. Tôi chí nh (nh ng k ni m cũ) ch không th ng, khôngấ ế ế ậ ồ ớ ữ ỉ ệ ứ ươ
khóc. Y s s là th nh ng ma l c c a l i l b n Nôm c lôi ng i đc theo lòng tha thờ ờ ế ư ự ủ ờ ẽ ả ứ ườ ọ ứ
h n là t nh táo nh n ra đo th ng th n c a tác gi . Cái tài ông Tam Nguyên th t đáng n .ơ ỉ ậ ạ ẳ ắ ủ ả ậ ể
Hãy th phân tích m t câu:ử ộ
Tôi tuy th ng l y nh làm th ngươ ấ ớ ươ
Ch tuy v n ph nh n nh t th i cái ý đi k sau nó (ví d : tuy giàu nh ng b n x n, tuyữ ố ủ ậ ấ ờ ề ụ ư ủ ỉ
nghèo mà xài sang...). V y là ông “nhác khóc”, có chung lí do v i “nh c đi l i”. Th ngậ ớ ắ ạ ẳ
th n đn th th t quá đáng! Nh suy lòng ta đ phê phán lòng quân t l i quá đáng h n.ắ ế ế ậ ư ể ử ạ ơ
V y Khóc D ng Khuê đích th c là kho nh khác tình b n quân t . Tình b n hậ ươ ự ả ạ ử ạ ở ọ
v n chu n m c, lí trí. H “nhanh nh y trong công vi c mà th n tr ng trong l i cân nh cố ẩ ự ọ ạ ệ ậ ọ ờ ắ
gi a hai b n Hán và Nôm, ta th y Khóc D ng Khuê là đem lòng tha th làm d u đi d oữ ả ấ ươ ứ ị ạ
th ng th n quá căng nguyên tác. Ít ai ch u nh n ra ý đ y vì ng i đi quen nghĩ r ngẳ ắ ở ị ậ ồ ấ ườ ờ ằ
khóc là vi c c a tình c m đn thu n, quân t , Tam nguyên gì cũng th thôi, Nguy nệ ủ ả ơ ầ ử ế ễ
Khuy n v n d ng đúng đn “đo th ng th n và tha th “ c a ng i quan t vào c haiế ậ ụ ắ ạ ẳ ắ ứ ủ ườ ử ả
bài nh ng đi u thú v là ông dành th ng th n cho nguyên tác, dành tha th cho b n Nôm.ư ề ị ẳ ắ ứ ả
R t cu c, quân t v n đ ch t quân t mà không làm ch nh lòng nh ng “phi quân t ”.ố ộ ử ẫ ủ ấ ử ạ ữ ử
Không đc đáo đc th thì tài Tam nguyên còn k làm gì!ộ ượ ế ể
Cũng nên bi t thêm r ng trong nguyên tác, Nguy n Khuy n x ng mình là d chế ằ ễ ế ư ư ứ
không x ng ngã. X ng d nghe lãnh đm h n, có th phi m x ng v i c ng i khôngư ư ư ạ ơ ể ế ư ớ ả ườ
quen bi t (Ki u Chu Hi m đu bài t a Kinh Thi: “Ho c h u v n d vi t”. N u ai đóế ể ở ầ ự ặ ữ ấ ư ư ế ế
h i Ta r ng...). Cũng trong nguyên tác, Nguyên g i D ng v n v n hai l n b ng chỏ ằ ọ ươ ỏ ẹ ầ ằ ữ
Quân thích đáng, ph i chăng (đ nh c quãng ngày thân thi t), còn b y l n x ng hô ti pả ể ắ ế ả ầ ư ế
theo (các câu 17, 23, 24, 25, 28, 35, 36) ông đu g i b ng công là cách th ng dùng ngôiề ọ ằ ườ ở
th ba và ch dùng x ng hô tr c ti p khi c tránh v m n mà. Trong b n Nôm, Nguy nứ ỉ ư ự ế ố ẻ ặ ả ễ
Khuy n d ch thành “bác” cho c quân l n công, th là ông “quân t thêm phen n a”, vế ị ả ẫ ế ử ử ẻ
l nh nh t c a ông đã che ch n khéo léo, c nh “hòa nhi b t" càng ít b nh n ra càng hay.ạ ạ ủ ắ ả ấ ị ậ
Chính vì th mà Khóc D ng Khuê càng th c th là kho nh kh c tình b n quân t .ế ươ ự ụ ả ắ ạ ử
Cái ki u “gi n thì gi n mà th ng thì th ng” y th t ch ng nh t quán, chăng đngể ậ ậ ươ ươ ấ ậ ẳ ấ ồ
b chút nào, nh ng ph i th m i cân b ng gi a lí trí v i tình c m. V i chúng ta, đi u yộ ư ả ế ớ ằ ữ ớ ả ớ ề ấ
nghe r t ch ng nh ng đo quan t thà đành ph i th . Ch đc s c c a Khóc D ngấ ướ ư ạ ử ả ế ỗ ặ ắ ủ ươ
Khuê là nó làm v a lòng c hai phía c m th : phía thích nghĩ răng Nguy n n u c lòng vìừ ả ả ụ ễ ẫ ả
th ng b n l n phía nh n ra r ng ng i th c s ch ng th ng b n mà ch không kìm n iươ ạ ẫ ậ ằ ườ ự ự ẳ ươ ạ ỉ ổ
xúc đng vì “chút nghĩa”. Chính kh năng hai chi u y m i làm đm d u n Tam Nguyên.ộ ả ề ấ ớ ậ ấ ấ
Cái l i ng i đc v n là thú s tr ng c a Nguy n Khuy n (nh t là trong lĩnh v c câuố ườ ọ ố ở ườ ủ ễ ế ấ ự
đi). Cũng đng quên r ng đâ là bài th t s riêng t ch không ph i nét đ chia bu n,ố ừ ằ ỵ ơ ự ự ư ứ ả ể ồ
đ truy đi u theo ki u thù t c đi th ng. R t có th tang gia h D ng vào th i đi mể ệ ể ạ ờ ườ ấ ể ọ ươ ờ ể
y ch a m y ai bi t đn.ấ ư ấ ế ế
Cu i cùng, n u có ai đó nghĩ r ng “b o là khóc nh ng cu i cùng nhác khóc thì thàố ế ằ ả ư ố
đng khóc”. Nghĩ nh th là d a l p tr ng “phi quân t ” đ ph nh n tính cách quân từ ư ế ự ậ ườ ử ể ủ ậ ử
c a Nguy n Khuy n cũng nh trong cu c đi và đánh m t đi c a cõi đi m t ki t tác vủ ễ ế ư ộ ờ ấ ủ ờ ộ ệ ề
Tình B n v y.ạ ậ