597
PHÁTHUYBẢNSẮCVĂNHÓA,NGHỆTHUẬT
GỐMBÁTTRÀNGTRONGTHIẾTKẾTRANGSỨC
ĐƯƠNGĐẠI
NguyễnLanHương
,VũNguyễnThụcAnh
,PhạmVânLinh
3
Email:huongnguyentdcn@hou.edu.vn
Ngàytòasoạnnhậnđượcbàibáo:29/09/2025
Ngàyphảnbiệnđánhgiá:15/10/2025
Ngàybàibáođượcduyệtđăng:24/10/2025
DOI:10.59266/houjs.2025.913
Tómtắt:GốmBátTrànglàdisảnvănhóasốngđộng,kếttinhbàntaynghệnhânvà
bảnsắcViệtquanhiềuthếkỷ.Khôngchỉmanggiátrịvậtchất,gốmcònlưugiữkýức,phản
ánhlịchsửvàtinhthầndântộc.Trongbốicảnhtoàncầuhóavàthiếtkếđươngđại,việckết
nốigốmBátTràngvớingônngữtrangsứcmởramộthướngnghiêncứuđầytiềmnăng.Đề
tàitậptrungkhaitháckhảnăngchuyểnhóachấtliệugốm-từcấutrúcxốp,hiệuứngmen,
đếngiátrịbiểutượng-thànhđiểmnhấnthẩmmỹtrongthiếtkếtrangsức.Kếthợpcùng
kỹthuậtchếtáchiệnđại,gốmvượtrakhỏigiớihạnđồgiadụnghaytrưngbày,trởthành
tácphẩmnghệthuậtnhỏgọn,mangtínhcánhânvàdễtiếpcậntrongđờisống.Đồngthời,
nghiêncứunhấnmạnhyếutốbềnvững:gốmlàchấtliệuđịaphương,thânthiệnmôitrường,
phùhợpvớixuhướngtiêudùngxanhcủathờitrangthếgiới.Sựgiaothoagiữatruyềnthống
vàhiệnđại,giữathủcôngvàsángtạođươngđại,hứahẹnhìnhthànhdòngtrangsứcgốm
mangdấuấnriêng,gópphầnkhẳngđịnhBátTràngnhưbiểutượngvănhóaViệttrongdòng
chảytoàncầu.
Từkhóa:gốmBátTràng,trangsứcđươngđại.bảnsắcvănhoá,thiếtkếbềnvững,toàncầuhoá
1
TrườngĐạihọcMởHàNội
2
CôngtyTNHHGiangLong
3
HộiKhoahọccácsảnphẩmthiênnhiênViệtNam
I.Đặtvấnđề
TừthờiAiCập,HyLạp,LaMã,đến
Ấn Độ và Trung Hoa cổ đại, trang sức
khôngchỉdừngởchứcnănglàmđẹpmà
trởthànhmộtngônngữvănhóađatầng,
phản ánh tín ngưỡng, biểu tượng quyền
lựcvàquanniệmthẩmmỹ.Mỗinềnvăn
minhđềuđểlạidấuấnriêngquachấtliệu,
hìnhthứcvàýnghĩabiểutượng,quađó
khẳngđịnhtrangsứcnhưmộtdòngchảy
kýứcxuyênthờigian.
TrongdòngchảyvănhóaViệtNam,
gốmBátTràng-disảnhơn700năm-đã
vượtkhỏivaitròvậtdụngthườngnhậtđể
598
trởthànhbiểutượngnghệthuậtvàkýức
cộngđồng.Vớikỹthuậttạohìnhtinhxảo,
bảngmenđadạng(menlam,menngọc,
menrạn,mentro,mennâuđỏ,menvàng,
mencam&menđỏ…)vàhệbiểutượng
hoa văn gắn liền với tín ngưỡng Việt
(rồng, phượng, sen, sóng nước…), Bát
Tràngđượcxemlàkhotàngthẩmmỹgiàu
giátrịbiểuđạt.Tuynhiên,trongnhậnthức
phổbiến,gốmvẫnchủyếugắnvớiđồgia
dụngvàtrangtrínộithất,chưađượcnhìn
nhận như mộtchất liệu tiềm năng trong
lĩnhvựctrangsức.
Ởchiềungượclại,trangsứcđương
đại ngày nay không chỉ phản ánh xu
hướngthờitrangmàcònthểhiệncátính,
quanđiểmsốngvàsựgắnkếtvớigiátrị
vănhóa-xãhội.Xuhướngkếthợpchất
liệumới,hướngtớithiếtkếbềnvữngvà
thânthiệnmôitrườngngàycàngđượcđề
cao.Trongbốicảnhđó,gốm-vớiđặctính
địaphương,khảnăngtáitạovàgiátrịbiểu
tượng-trởthànhchấtliệuphùhợpđểkhai
tháctrongthiếtkếtrangsức.
Việc nghiên cứu kết nối bản sắc
gốmBátTràngvớingônngữthiếtkếtrang
sứcđươngđạikhôngchỉmởrộngphạm
vi ứng dụng của gốm mà còn góp phần
tạo ra dòng sản phẩm độc bản, vừa gợi
nhớtruyềnthống,vừahòanhậpcùngxu
hướngquốctế.Đâycũnglàcáchthứcđể
chuyểnhóadisảntừ“bảnsắclàngnghề”
thành“ngônngữtoàncầu”,quađókhẳng
địnhvị thế văn hóaViệt Nam trongđời
sốngthẩmmỹđươngđại.
Nghiêncứunàyđặtrabamụctiêu
chính:
1. Làm rõ tiềm năng thẩm mỹ và
biểutượngcủagốmBátTràngkhichuyển
hóavàotrangsức.
2.Đềxuấtđịnhhướngthiếtkếgắn
vớixuhướngtiêudùngxanhvàbềnvững.
3. Khẳng định Bát Tràng như một
nguồn cảm hứng bản địa giàu tính ứng
dụng,cókhảnănghộinhậpsâuvàodòng
chảynghệthuậtvàthiếtkếtoàncầu.
II.Cơsởlýthuyết
2.1.Trang sứcnhưmộtngônngữ
vănhóa-nghệthuật
-Từtiếpcậnnhânhọcvàmỹhọc,
trangsứckhôngchỉlàphụkiệnlàmđẹp
màcònđượcxemnhưphụkiệnthẩmmỹ
mang tính biểu đạt văn hóa. Đồng thời,
trangsứcđượchiểunhưmột“vănbảnvăn
hóa”(culturaltext),nơivậtchất,hìnhthức
vàbiểutượngkếthợpđểlưugiữkýứctập
thể,hiệnthântínngưỡngvàphảnchiếuhệ
giátrị-địavịxãhộicủacộngđồngtrong
từngthờikỳlịchsử.
- Theo lý thuyết biểu tượng
(symbolictheory),chấtliệuvàhìnhthức
củatrangsứckhôngchỉmangchứcnăng
thẩmmỹmàcònhàmchứacáctầngnghĩa
vănhoá-xãhội.Mỗichấtliệugắnvớimột
hệgiátrịbiểutượngriêng:vàngthường
đượcđồngnhấtvớiquyềnlựcvàsựphú
quý;đáquýđạidiệnchotínhvĩnhcửuvà
sứcmạnhsiêuhình;trongkhiđó,gốmlại
biểutrưngchomốiliênhệnguyênsơvới
đất,tínhmộcmạc,tínhdândã,gầngũivà
bảnsắcthủcôngtruyềnthống.
-Dựatrêncácnghiêncứulịchsửtừ
nền văn minhAi Cập, Hy Lạp - LaMã
đếnTrungHoavàẤnĐộ,cóthểthấyrằng
trangsứcluônphảnánhsựgiaothoagiữa
nghệ thuật, tôn giáo và quyền lực, hình
thành nên một ngôn ngữ tạo hình mang
tínhxuyênvănhoávàthờiđại.
2.2. Gốm Bát Tràng - di sản vật
chấtvàphivậtthể
-BátTràngnhưhệsinhtháivănhóa-
nghềthủcông:Khôngchỉlàlàngnghềgốm
truyềnthống,BátTràngcònlàmộthệsinh
599
tháivănhóanơitrithứcdângian,kỹthuật
chếtác,mỹcảmvậtliệuvàtruyềnthống
giatộcđượclưutruyềnquanhiềuthếhệ.
-Tiếpcậntheolýthuyếtdisản:Dưới
gócnhìnlýthuyếtdisản(heritagetheory),
BátTràngmangcảgiátrịvậtthể(đất,kỹ
thuậttạohình,sảnphẩmgốm)vàphivật
thể(trithứcnghề,kýứccộngđồng,thẩm
mỹdângian,nghilễnghềnghiệp),tạonên
nền tảng văn hóa sâu dày cho việcphát
triểnthiếtkếđươngđại.
-Hệmãvănhóavàchuyểnvịvào
trang sức: Các biểu tượng tạo hình đặc
trưng(rồng,phượng,sen,sóngnước)cùng
hệmenlam,menrạn,menngọcđượcxem
như “mã văn hóa” (cultural code). Việc
chuyểnvị(transposition)cácmãnàyvào
thiếtkếtrangsứcgốmmởrakhảnăngtái
ngữnghĩa(re-semantization)vàđươngđại
hóa di sản (heritage contemporization),
tạorasảnphẩmvừamangbảnsắcvừaphù
hợpngônngữthiếtkếhiệnđại.
2.3. Thiết kế đương đại và xu
hướngchấtliệumới
-Trongnghiêncứuthiếtkế,cóhai
xuhướngnổibật:
(a)Phávỡgiớihạnchấtliệutruyền
thống (như nhựa tái chế, gỗ, gốm, chất
liệutựnhiên).
(b) Thiết kế bền vững (sustainable
design):ưutiênvậtliệuthânthiệnmôitrường,
táisửdụng,gắnvớibảnsắcđịaphương.
- Theo lý thuyết liên ngành
(interdisciplinarydesign),sựkếthợpgiữa
thủcôngtruyềnthốngvàngônngữthiết
kếhiệnđạikhôngchỉlàmgiàuthêmmỹ
thuậtứngdụngmàcònmởrahướngtiếp
cậnthịtrườngtoàncầu.
2.4.Khunglýthuyếtchonghiêncứu
- Lý thuyết biểutượng → giải mã
ý nghĩa của gốm trong vai trò chất liệu
trangsức.-Lýthuyếtdisản→nhìnnhận
gốmBátTràngnhưnguồnlựcvănhóacần
đượctáitạotrongđờisốngđươngđại.
-Lýthuyếtthiếtkếbềnvững→đặt
nềntảngchoviệckhaithácgốmtrongxu
hướngthờitrangxanh,tiêudùngcótrách
nhiệm.
III.Phươngphápnghiêncứu
1. Phương pháp phân tích tư liệu:
khảo sát công trình nghiêncứu vềtrang
sứcAiCập,trangsứcgốmởcácnềnvăn
hóa khác, cũng như các nghiên cứu về
gốmBátTràngtrongmỹthuậtứngdụng.
2. Phân tích so sánh: đối chiếu sự
tiếpnhậnvàhiệuquảthẩmmỹcủatrang
sứcgốm so vớicác dòng trangsứcchất
liệutruyềnthống(kimloại,đáquý).
3. Tiến hành thử nghiệm tạo mẫu
trangsứctừgốmBátTràng,kếthợpcác
loạimenđặctrưng(menlam,menngọc,
menrạn,mentro,mennâuđỏ,menvàng,
mencam&menđỏ…).
IV.Kếtquảnghiêncứuvàthảoluận
4.1.TừbiểutượngAiCậpđếnsáng
tạoViệtNam
Trong lịch sử nhânloại, trang sức
luôngiữvaitròkép:vừalàvậttrangtrí
thẩmmỹ,vừalàphươngtiệnbiểuđạttín
ngưỡng, quyền lực và bản sắc văn hóa.
ỞAiCậpcổđại,chấtliệufaience-loại
gốmthủytinhhóa-thườngđượcsửdụng
đểchếtáchạtchuỗi,bùahộmệnhvàđồ
trangsức.Dùkhôngquýhiếmnhưvàng
hayngọc,faiencelạimangsứcmạnhbiểu
tượngbởiánhxanhlamcủanógắnliền
vớisựhồisinhvàvĩnhhằngtrongquan
niệmAi Cập. Điều này cho thấygiá trị
trang sức không chỉ phụ thuộc vào độ
hiếmcủavậtliệumàchủyếunằmởchiều
sâu biểu tượng văn hóa. Tại Hy Lạp và
La Mãcổđại, trang sứclại phảnánh rõ
600
nétquanniệmthẩmmỹvàxãhội.Người
Hy Lạp ưa chuộng vàng,đá bán quývà
ngọctrai,trongkhiLaMãkhaithácmạnh
thủytinhmàu-mộtchấtliệuphổbiếnhơn
nhưngvẫnđượcnângtầmnghệthuậtnhờ
kỹ thuật chế tác tinhxảo. Ở Ấn Độ, đồ
trangsứcluôngắnliềnvớiyếutốtâmlinh
và phongthủy, thểhiện niềm tinvào sự
hàihòagiữaconngườivàvũtrụ.Còntại
TrungHoacổđại,ngọcbích(jade)không
chỉlàvậttrangtrímàcònlàbiểutượng
đạo đức, phẩm hạnh và quyền lực. Như
vậy,mỗinềnvănminhđềucócáchriêng
đểbiếnchấtliệuthànhngônngữvănhóa.
Đặt trong bối cảnh Việt Nam, đặc
biệt là gốm BátTràng, sự đối chiếu với
faienceAiCậphaythủytinhLaMãmở
ramộthướngtiếpcậnmới.Cácdòngmen
truyền thống như menlam hay men rạn
khôngchỉmangtínhthẩmmỹmàcònlà
“kýứcvậtchất”củalàngnghề.Menlam
gợinhớsựgiaothoavănhóaTrungHoa
- Nhật Bản - Việt Nam qua con đường
thươngmạigốmsứ,trongkhimenrạnlại
làsángtạođộcbảncủaBátTràng,thểhiện
khảnăngthíchứngvàtinhthầnsángtạo
củanghệnhânViệt.NếufaienceAiCập
tượngtrưngchosựbấttử,jadeTrungHoa
biểutrưngchođứchạnh,thìmenlamvà
menrạncóthểtrởthànhbiểutượngcho
kýức,sựtiếpnối vàgiaothoavănhóa.
Bàihọctừlịchsửchothấy:chấtliệudù
giản dị vẫncó thểtrở thành biểu tượng
lớnlaonếuđặttronghệquychiếuvănhóa
thíchhợp.VớiBátTràng,việc“nângcấp”
gốmtừchấtliệusinhhoạtlênthànhchất
liệutrangsứcchínhlàquátrìnhtáiđịnh
nghĩagiátrị.Đâylàbướcchuyểntừkhông
gian đờisống sangkhông gianthânthể,
nơitrangsứcgốmcóthểtrởthànhhình
thứcbiểuđạtcánhânvà xãhội.Từgóc
nhìnthiết kế đương đại, sựkết nối giữa
faiencevàgốmmenlam-menrạngợimở
chocácnhàsángtạoViệtNammộthướng
pháttriển:thayvìchạytheokimloạihay
đáquý,nêntậptrungkhaithácsứcmạnh
biểutượng,kýứcvănhóavàbảnsắcdân
tộc. Khi đó, trang sức gốm Bát Tràng
khôngchỉlàsảnphẩmthờitrang,màcòn
làmột“vănbảnvănhóa”sốngđộng,vừa
lưugiữquákhứvừamởđườngchosáng
tạotươnglai.
4.2. Khả năng thẩm mỹ và ứng
dụngcủagốmBátTràng
GốmBátTràngvốnđãkhẳngđịnh
vịthếtrongkhônggianmỹ thuậtvàđời
sốngViệtNam,nhưngkhiđưavàothiết
kế trang sức, chất liệu này lại cho thấy
nhiềutiềmnăngthẩmmỹmới.
Trướchết,gốmcóđộnhẹtươngđối,
thuậnlợihơnsovớimộtsốloạiđáhoặc
kimloạinặng.Điềunàytạorasựthoảimái
chongườiđeo,nhấtlàvớicácloạitrang
sứckíchthướclớnnhưvòngcổ,khuyên
taihaytrâmcài.
Thứ hai, bề mặt gốm đa dạng, từ
chất liệu thô mộc chưa tráng men đến
những bềmặt menbóng, men rạn, men
chảy…Sựphongphúnàymangđếnkhả
năng khaithác caotrong ngônngữ thiết
kế.Mộthạtgốmmenlamcóthểtạocảm
giác thanh nhã, truyền thống; trong khi
mộtmảnhgốmmenrạnlạigợisựhoàicổ
vàđộcbản.Ngoàira,kỹthuậtvẽtaytrên
gốmcũngmởracơhộiđểđưavàotrang
sứcnhữnghọatiếtdângian,hoavăncách
điệuhaythậmchícá nhânhóatheoyêu
cầukháchhàng.
Thứ ba, màu sắc gốm Bát Tràng
rấtphongphúnhờhệmenđadạng:lam,
ngọc, rạn, vàng, nâu… Đây là lợi thế
khikếthợpcùngcácchấtliệukhácnhư
kim loại (bạc, đồng, vàng), da, vải hay
resin. Những sự kết hợp này không chỉ
khắcphụcđượchạnchếgiòn,dễvỡcủa
601
gốm,màcòntạonênhiệuứngthẩmmỹ
độcđáo.Chẳnghạn,mộtmặtdâychuyền
gốmkếthợpkhungbạcsẽvừagiữđược
sự chắcchắn,vừalàm nổi bật chấtmen
đặc trưng. Tuy nhiên, hạn chế lớn nhất
củagốmlàtínhdễvỡkhivađậpmạnh.
Điềunàyđòihỏinhàthiếtkếphảicógiải
phápkỹthuật:kếthợpvớikimloạiđểgia
cố,sửdụnglớpphủbảovệ,hoặcnghiên
cứuphốihợpvớiresinvàcomposite.Một
hướngkháclàthiếtkếtheolối“mảnhvỡ
hữuý”(wabi-sabi)-biếnsựnứtvỡthành
thẩmmỹ,tươngtựtinhthầnkintsugicủa
NhậtBản,nơicácvếtnứtđượchànbằng
vàngđểtônvinhtínhvôthườngvàgiátrị
củathờigian.
Như vậy, xét về khả năng thẩm
mỹvàứngdụng,gốmBátTràngkhông
thuakémcácchấtliệutrangsứctruyền
thống.Vấn đề cốt lõi là cần phát triển
ngônngữthiếtkếphùhợp,biếnnhững
“giớihạn”củagốmthành“cátính”thẩm
mỹ.Điềunàymởrakhônggiansángtạo
rộnglớnchocácnghệnhânvànhàthiết
kếđươngđại.
4.3.Giátrịbềnvữngvàxuhướng
tiêudùngxanh
Trong bối cảnh toàn cầu hóa và
khủnghoảngmôitrường,kháiniệmthời
trang bền vững và tiêu dùng xanh ngày
càngđượcnhấnmạnh.Ngànhcôngnghiệp
trangsứcvốnchịunhiềuphêphánvìkhai
thác tài nguyênkhốc liệt (vàng, bạc, đá
quý) và gây ra cáchệ lụy xã hội- môi
trường.Dođó,sựxuấthiệncủacácchất
liệuthaythế,thânthiệnhơnvớitựnhiên
đang trở thànhmột xu hướng mạnhmẽ,
đặcbiệtởchâuÂuvàBắcMỹ.
GốmBátTràngcóthểthamgiavào
xuhướngnàyvớinhiềulợithế.Thứnhất,
gốmlàchấtliệuđịaphương,khaitháctừ
đấtsétphùsacủavùngvensôngHồng.
Quátrìnhsảnxuấtkhôngcầnkhaithácmỏ
quymôlớn,ítgâytácđộngtiêucựcđếnhệ
sinhthái.Thứhai,gốmhoàntoàncóthểtái
chế:cácmảnhvỡ,phếphẩmcóthểnghiền
lạilàmnguyênliệu,hoặcđượctáisửdụng
trongcácthiếtkếmangtính“upcycling”.
Thứ ba, gốm BátTràng gắn liền với kỹ
nghệthủcông,vốntiêutốnítnănglượng
hơnsovớisảnxuấtcôngnghiệpquymô
lớn. Từ góc nhìn xã hội, việc lựa chọn
trangsứcgốmcũngthểhiệnlốisốngcó
trách nhiệm: thay vì chạy theo kim loại
hiếmhayđáquýđượckhaitháctrongđiều
kiệnlaođộngkhắcnghiệt,ngườitiêudùng
cóthểtìmthấygiátrịtrongsựgiảndị,gần
gũivàsángtạotừgốm.Điềunàyđặcbiệt
phùhợp với nhóm kháchhàng trẻ,có ý
thứcmôitrường,đangtrởthànhlựclượng
tiêudùngchínhtrêntoàncầu.Ngoàira,xu
hướngeco-jewelry-trangsứcsinhthái-
đangpháttriểnmạnhtạicácthịtrườnglớn
nhưchâuÂuvàBắcMỹ.Cácthươnghiệu
quốctếkhôngchỉtậptrungvàochấtliệu
táitạomàcònchúýđến“câuchuyệnvăn
hóa”phíasausảnphẩm.Trongbốicảnh
đó,gốmBátTràngcó thểtrởthànhmột
“storytellingmaterial”:vừagắnliềnvớidi
sảnthủcông,vừaphùhợptinhthầnbền
vững,vừamanglạisựđộcbản.Nhưvậy,
từgócđộbềnvữngvàxuhướngtiêudùng
xanh,gốmBátTràngkhôngchỉđơnthuần
là một chất liệu mới, mà còn mang khả
năngtrởthànhđạidiệnvănhóa-sinhthái
củaViệtNamtrongdòngchảythờitrang
vàthiếtkếtoàncầu.
4.4.Đónggópvàtriểnvọng
ViệcứngdụnggốmBátTràngtrong
thiếtkếtrangsứckhôngchỉmangtínhthử
nghiệm,mà còn mở ra nhiều triển vọng
dàihạnchocảngànhthủcôngmỹnghệ
vàcôngnghiệpsángtạoViệtNam.Trước
hết,đâylàmộthìnhthứcđadạnghóasản