Phát huy khả năng phản biện của học sinh THPT trong dạy học Văn
1
Bùi Thế Nhưng – Trường THPT Trần Hưng Đạo – Tiên Lữ
Phát huy khả năng phản biện
của học sinh THPT trong dạy học Văn
Phát huy khả năng phản biện của học sinh THPT trong dạy học Văn
2
Bùi Thế Nhưng – Trường THPT Trần Hưng Đạo – Tiên Lữ
PHẦN MỞ ĐẦU
1. Lí do chọn đề tài
1.1. Chỉ thị số 2737 của Bộ trưởng Bộ GD&ĐT, ngày 27 – 7 - 2012 đã nêu rõ từng
nhiệm vụ trọng tâm của ngành giáo dục năm học 2012 – 2013. Trong đó, toàn ngành tiếp tục
thực hiện đổi mới căn bản, toàn diện giáo dục đào tạo theo Nghị quyết Đại hội Đảng lần thứ XI,
nhằm nâng cao chất lượng dạy và học, nâng cao chất lượng nguồn nhân lực, đáp ứng yêu cầu
của công cuộc công nghiệp hoá, hiện đại hoá, hội nhập kinh tế quốc tế của đất nước. Một trong
những giải pháp trọng tâm vẫn phải là đổi mới phương pháp dạy học. Vận dụng các hình thức,
phương pháp, kĩ thuật dạy học sao cho đạt hiệu quả cao nhất theo yêu cầu của mục tiêu giáo dục
là một trong những cách đổi mới thiết thực nhất.
1.2. Từ thực tế của đời sống xã hội, ngành GD&ĐT đặt ra yêu cầu phải đào tạo được thế
hệ người toàn diện, năng động, sáng tạo trong công việc. Đồng thời có ý thức chủ động, tích cực
bày tỏ quan điểm, lập trường trước những vấn đề nảy sinh trong đời sống xã hội, hướng tới chân
lí của mọi vấn đề. Trong dạy học, tất cả các bộ môn cần rèn luyện cho học sinh biết tranh luận,
phản biện vấn đề, tạo thói quen tốt trong nhìn nhận, đánh giá các vấn đề trong cuộc sống. Yêu
cầu mang tính cấp thiết ấy cũng góp phần thực hiện mục tiêu kết hợp dạy “người” với dạy
“chữ”, lí thuyết phải gắn với thực hành. Khả năng phản biện của học sinh trong quá trình học tập
sẽ giúp học sinh phát huy được tính chủ động, sáng tạo trong học tập, rèn luyện được khả năng
làm việc độc lập, làm việc theo nhóm.
1.3. Ở Việt Nam, các nhà quản lí giáo dục đang rất quan tâm, nghiên cứu và đưa việc
phản biện vào trường học như một hoạt động giáo dục thường xuyên, liên tục. Tuy nhiên, vấn đề
này mới dừng lại ở bậc ĐH, Cao đẳng. Ở bậc THPT chưa được quan tâm thích đáng. Hoặc việc
nghiên cứu, vận dụng còn mang tính rời rạc, chưa hệ thống, bài bản, hiệu quả.
1.4. Thực tế cho thấy, khả năng phản biện vấn đề ở học sinh THPT còn tồn tại dưới dạng
tiềm năng, chưa được khai thác. Nhiều học sinh muốn phản biện, hoặc đã từng phản biện nhưng
chưa được giáo viên tạo điều kiện, chưa được các bạn trong lớp hưởng ứng chân thành. Có nhiều
lí do khác nhau khiến cho khả năng này chưa trở thành thói quen, thành kỹ năng được. Việc dạy
học môn Ngữ văn ở trường THPT vì thế mà cũng trở nên nhàm chán hơn, hình thức truyền thụ
một chiều. Học sinh nghe, hiểu và làm theo. Không phản hồi. Phát huy được khả năng phản biện
vấn đề của học sinh, chắc chắn chất lượng dạy và học sẽ được nâng lên một mức đáng kể.
Phát huy khả năng phản biện của học sinh THPT trong dạy học Văn
3
Bùi Thế Nhưng – Trường THPT Trần Hưng Đạo – Tiên Lữ
1.5. Xu hướng chung của những nền giáo dục tiến bộ trên thế giới là xây dựng một nền
giáo dục thực sự dân chủ. Phản biện của học sinh trong quá trình dạy học là một biểu hiện tích
cực của một giờ học dân chủ và một nền giáo dục dân chủ. Phát huy khả năng phản biện của học
sinh là một trong những cách góp phần xây dựng những giờ học đầy ắp không khí dân chủ và
một nền giáo dục dân chủ, tiến bộ.
1.6. Đặt trong bối cảnh chung của ngành GD hiện nay, phát huy khả năng phản biện của
học sinh trong dạy học nói chung, dạy học Văn nói riêng cũng góp phần quan trọng vào việc xây
dựng trường học thân thiện, học sinh tích cực.
Với những lí do trên, chúng tôi mạnh dạn đề xuất : cần phải “Phát huy khả năng phản
biện của học sinh THPT trong dạy học Văn”.
2. Lịch sử nghiên cứu vấn đề
Theo quan sát của cá nhân thì ở Việt Nam, cho đến nay đã có nhiều ý kiến về việc cần
đưa phản biện vào nhà trường, trong quá trình dạy học ở các bộ môn khác nhau. Các ý kiến được
đăng tải trên các báo, tạp chí, các website. Tuy nhiên, vẫn chưa có một công trình nghiên cứu
chính thức nào về vấn đề này.
3. Mục đích nghiên cứu
Nhằm nâng cao chất lượng dạy học môn Ngữ Văn – THPT, góp phần thực hiện thành
công công cuộc đổi mới phương pháp dạy học văn. Đồng thời, phát huy tối đa tiềm năng học
tập, nghiên cứu, sáng tạo của học sinh ở bộ môn Ngữ Văn, cấp THPT. Bồi dưỡng và nâng cao kĩ
năng làm việc độc lập, làm việc theo nhóm, đặc biệt là góp phần hình thành kĩ năng phản biện
tích cực cho HS trong học tập hiện tại cũng như trong cuộc sống sau này.
4. Nhiệm vụ, phương pháp nghiên cứu
Nghiên cứu và chỉ ra cách phát huy khả năng phản biện của học sinh trong dạy học Văn
ở trường THPT.
Sử dụng các phương pháp nghiên cứu sau :
- Những phương pháp chính : Nghiên cứu lí luận ; Thực nghiệm ;
- Những phương pháp kết hợp : Phân tích, suy luận logic ; So sánh ; Diễn dịch; Quy nạp
;
5. Đối tượng, phạm vi nghiên cứu
Nghiên cứu về Phản biện khoa học, Phản biện xã hội, Phản biện trong dạy học. Đề xuất
những phương pháp phát huy khả năng phản biện của học sinh trong giờ dạy học Ngữ Văn tại
trường THPT. Thực nghiệm tại trường THPT Hoàng Hoa Thám. Chỉ ra ưu điểm, tồn tại trong
vận dụng.
Phát huy khả năng phản biện của học sinh THPT trong dạy học Văn
4
Bùi Thế Nhưng – Trường THPT Trần Hưng Đạo – Tiên Lữ
6. Kế hoạch nghiên cứu, thời gian hoàn thành
Từ tháng 6/2012 đến tháng 4/2013 :
- Tháng 6, 7/2012 : nghiên cứu lí luận về phản biện
- Tháng 8/2012 : phân tích, thực nghiệm lần 1
- Tháng 9, 10/2012: phân tích, thực nghiệm lần 2,3
- Tháng 11/2012 - 4/2013 : viết và hoàn thành
PHẦN NỘI DUNG
Chương 1
CƠ SỞ KHOA HỌC CỦA VIỆC
PHÁT HUY KHẢ NĂNG PHẢN BIỆN CỦA HỌC SINH THPT
TRONG DẠY HỌC VĂN
1.1. Cơ sở lí luận
1.1.1. Thuật ngữ và khái niệm
- Thuật ngữ “Phản biện” (Opponency) mới được xuất hiện không lâu và nhanh chóng
được dùng một cách rộng rãi. “Phản biện” là dùng lý lẽ và dẫn chứng để lập luận chống lại một
ý kiến, quan điểm, cách nhìn nhận, đánh giá, hành động, việc làm … nhằm thuyết phục người
nghe nhìn nhận, đánh giá vấn đề theo cách khác có sức thuyết phục hơn, đúng hơn. Phản biện
khác với chỉ trích : Chỉ trích nhắm vào người. Phản biện cũng khác với phê bình hay phê phán :
Ở cả hai từ này, đối tượng có thể là người mà cũng có thể là vật thể (ví dụ tác giả và tác phẩm
của họ). Phản biện chủ yếu là chống lại một luận điểm. Nhưng phản biện lại khác với biện bác.
Biện bác nhắm đến sự bác bỏ. Biện luận để bác bỏ. Sự bác bỏ là chủ đích, là mục tiêu duy nhất.
Nó có tính cách tiêu cực. Người ta nói hay hay dở, đúng hay sai mặc kệ: người biện bác chỉ
khăng khăng tìm cách phủ nhận. Phản biện thì khác. Nó chống đối một luận điểm bằng cách đề
xuất một cách nhìn hay một góc nhìn khác để người bị phản biện phải cố gắng chứng minh quan
điểm của mình là đúng đắn nhất và để mọi người có thể lựa chọn. Phản biện được xây dựng trên
tinh thần đối thoại, và do đó, có tính tích cực và xây dựng. Mục tiêu đầu tiên của phản biện
Phát huy khả năng phản biện của học sinh THPT trong dạy học Văn
5
Bùi Thế Nhưng – Trường THPT Trần Hưng Đạo – Tiên Lữ
không phải là bác bỏ (như trong biện bác) hay đả kích (như trong chỉ trích) hay tìm khuyết điểm
(như trong phê phán) hoặc cả khuyết điểm lẫn ưu điểm (như trong phê bình). Mục tiêu chính của
phản biện là thúc đẩy mọi người cân nhắc lựa chọn cái tối ưu. Mục tiêu thứ hai của phản biện là
buộc đối tượng bị phản biện phải tăng cường sự thuyết phục cho các quan điểm của họ. Họ phải
chứng minh là họ đúng hơn. Về phương diện chính trị và xã hội, với hai mục tiêu ấy (tìm cái tối
ưu và thuyết phục), phản biện rõ ràng là một điều cần thiết không những để tránh những chính
sách sai lầm mà còn để thúc đẩy quá trình dân chủ hóa, quá trình hiện đại hóa của đất nước.
Phản biện nói chung đòi hỏi tâm sáng, tầm cao, cách đúng.
(Ảnh minh họa)
- Tư duy phản biện là một quá trình tư duy biện chứng gồm phân tích và đánh giá một
thông tin đã có theo các cách nhìn khác cho vấn đề đã đặt ra nhằm làm sáng tỏ và khẳng định lại
tính chính xác của vấn đề. Muốn có phản biện trước hết phải có tư duy phản biện. Tư duy phản
biện thể hiện tính tích cực của chủ thể.
- Phản biện xã hội là phản biện về các vấn đề của đời sống xã hội, thường là những vấn
đề mới nảy sinh, còn nóng bỏng, gây chú ý, gây bức xúc trong nhân dân. Phản biện xã hội
thường diễn ra giữa hai hay nhiều người nhưng trước sự theo dõi của đông đảo tầng lớp nhân
dân. Phản biện xã hội thường xuất hiện trên các phương tiện thông tin đại chúng : báo chí (báo
in, báo mạng), phát thanh, truyền hình ; trên các diễn đàn, hội nghị … Phản biện xã hội thể hiện tính
dân chủ trong xã hội văn minh.
- Phản biện khoa học là phản biện trong các ngành khoa học. Đây là phản biện của
những người nghiên cứu khoa học, có trình độ chuyên môn cao. Phản biện khoa học diễn ra trong
