Ph ng pháp gi i m t s d ng bài t p v kh i l ng riêng, tr ng l ng riêngươ ả ộ ố ạ ậ ề ố ượ ọ ượ
ph c v công tác b i d ng h c sinh gi i V t lý THCSụ ụ ồ ưỡ ọ ỏ ậ
MUC LUC
MUC LUC ................................................................................................................................... 1
Ph n th nh t: M ĐUầ ứ ấ Ở Ầ .......................................................................................................... 1
Ph n th 2: GI I QUY T V N Đầ ứ Ả Ế Ấ Ề ......................................................................................... 3
TAI LIÊU THAM KHAO ......................................................................................................... 19
Ph n th nh t: M ĐUầ ứ ấ Ở Ầ
I. Đt v n đặ ấ ề
1. Lý do lý lu nậ
T x a đn nay,B Giáo d c và Đào t o (GD&ĐT) đã r t quan tâm t iừ ư ế ộ ụ ạ ấ ớ
công tác đào t o và phát tri n h c sinh gi i nh m k p th i “ đng viên,ạ ể ọ ỏ ằ ị ờ ộ
khuy n khích ng i d y và ng i h c phát huy năng l c sáng t o, d y gi i,ế ườ ạ ườ ọ ự ạ ạ ỏ
h c gi i; góp ph n thúc đy vi c c i ti n, nâng cao ch t l ng d y và h c,ọ ỏ ầ ẩ ệ ả ế ấ ượ ạ ọ
ch t l ng công tác qu n lý, ch đo c a các c p qu n lý giáo d c; đng th iấ ượ ả ỉ ạ ủ ấ ả ụ ồ ờ
phát hi n ng i h c có năng khi u v môn h c đ t o ngu n b i d ng,ệ ườ ọ ế ề ọ ể ạ ồ ồ ưỡ
th c hi n m c tiêu đào t o nhân tài cho đt n c” [1]. ự ệ ụ ạ ấ ướ Trong năm 2018, cả
38/38 l t h c sinh thu c 7 đi tuy n d Olympic khu v c và qu c t đuượ ọ ộ ộ ể ự ự ố ế ề
đo t huy ch ng, trong đó có 13 huy ch ng vàng, 14 huy ch ng b c, 11ạ ươ ươ ươ ạ
huy ch ng đng. ươ ồ Th ng kê c a B Giáo d c cho th y v i 13 huy ch ngố ủ ộ ụ ấ ớ ươ
vàng, năm 2018 cũng là năm đoàn h c sinh gi i c a Vi t Nam đo t thành tíchọ ỏ ủ ệ ạ
cao trong các k thi Olympic khu v c và qu c t so v i nh ng năm tr c đây.ỳ ự ố ế ớ ữ ướ
Lý gi i v nh ng b c ti n này, B GD&ĐT cho r ng đó là do B quan tâm,ả ề ữ ướ ế ộ ằ ộ
Trang 1
Ph ng pháp gi i m t s d ng bài t p v kh i l ng riêng, tr ng l ng riêngươ ả ộ ố ạ ậ ề ố ượ ọ ượ
ph c v công tác b i d ng h c sinh gi i V t lý THCSụ ụ ồ ưỡ ọ ỏ ậ
có nh ng đi u ch nh tích c c nh duy trì và đi m i k thi ch n h c sinh gi iữ ề ỉ ự ư ổ ớ ỳ ọ ọ ỏ
các c p. ấ
Trong d y h c v t lý, bài t p v t lý đóng m t vai trò quan tr ng, đcạ ọ ậ ậ ậ ộ ọ ặ
bi t là trong vi c b i d ng h c sinh gi i. Thông quá gi i bài t p v t lý h cệ ệ ồ ưỡ ọ ỏ ả ậ ậ ọ
sinh thu nh n đc các khái ni m m i, ph ng pháp gi i m t bài t p nàoậ ượ ệ ớ ươ ả ộ ậ
đó… giúp h c sinh v n d ng, kh c sâu ki n th c, phát tri n năng l c nh nọ ậ ụ ắ ế ứ ể ự ậ
th c và gi i quy t v n đ.ứ ả ế ấ ề
Qua nhi u năm b i d ng h c sinh gi i tôi nh n th y các bài t p về ồ ườ ọ ỏ ậ ấ ậ ề
tr ng l ng riêng, kh i l ng riêng chi m m t ph n không nh trong c uọ ượ ố ượ ế ộ ầ ỏ ấ
trúc các đ thi h c sinh gi i các c p.Vì th chúng ta c n dành th i gian quanề ọ ỏ ấ ế ầ ờ
tâm nhi u đn ph n ki n th c này.ề ế ầ ế ứ
2. Lý do th c ti nự ễ
Bài t p v kh i l ng riêng, tr ng l ng riêng khi h c trong ch ngậ ề ố ượ ọ ượ ọ ươ
trình V t lý 6 các em m i ch nh n bi t nh ng khái ni m, bài t p v n d ngậ ớ ỉ ậ ế ữ ệ ậ ậ ụ
c b n nh t. M t s đ tài khác cũng đã phân lo i và gi i m t s bài t p vơ ả ấ ộ ố ề ạ ả ộ ố ậ ề
kh i l ng riêng tr ng l ng riêng nh ng còn m c đn gi n trong sáchố ượ ọ ượ ư ở ứ ơ ả
giáo khoa, ch đa ra bài gi i ch ch a h ng d n gi i t ng b c c th choỉ ư ả ứ ư ướ ẫ ả ừ ướ ụ ể
h c sinh. Do v y, các em g p nhi u khó khăn khi g p ph i nh ng d ng bàiọ ậ ặ ề ặ ả ữ ạ
t p này.ậ Vì th , tôi m nh d n đa ra đ tài:ế ạ ạ ư ề “Ph ng pháp gi i m t s d ngươ ả ộ ố ạ
bài t p v kh i l ng riêng, tr ng l ng riêng ph c v công tác b iậ ề ố ượ ọ ượ ụ ụ ồ
d ng h c sinh gi i V t lý THCSưỡ ọ ỏ ậ ”mà tôi đúc rút đc trong quá trình ônượ
luy n h c sinh gi i. Hy v ng r ng các b n đng nghi p và các em h c sinhệ ọ ỏ ọ ằ ạ ồ ệ ọ
sau khi tham kh o đ tài này s ả ề ẽ có k năngỹ gi i các bài toán v tr ng l ngả ề ọ ượ
riêng, kh i l ng riêng trong các đ thi h c sinh gi i.ố ượ ề ọ ỏ
II. M c ụđích nghiên c uứ
Đ tài h th ng l i các ki n th c lý thuy t c n thi t v tr ng l ngề ệ ố ạ ế ứ ế ầ ế ề ọ ượ
riêng, kh i l ng riêng và phân lo i các bài t p thành các lo ilà đnh tính vàố ượ ạ ậ ạ ị
đnh l ng. ng v i m i lo i là h ng d n gi i, đc bi t trong đ tài này,ị ượ Ứ ớ ỗ ạ ướ ẫ ả ặ ệ ề
v i bài t p đnh l ng tôi đa ra đc h ng d n gi i d i d ng s đ kh iớ ậ ị ượ ư ượ ướ ẫ ả ướ ạ ơ ồ ố
vô cùng hi u qu .ệ ả
Trang 2
Ph ng pháp gi i m t s d ng bài t p v kh i l ng riêng, tr ng l ng riêngươ ả ộ ố ạ ậ ề ố ượ ọ ượ
ph c v công tác b i d ng h c sinh gi i V t lý THCSụ ụ ồ ưỡ ọ ỏ ậ
Đ tài đc vi t ra nh m m c đíchtìm ra ph ng pháp h ng d n h cề ượ ế ằ ụ ươ ướ ẫ ọ
sinh gi i các bài t p v kh i l ng riêng, tr ng l ng riêng nhanh, hi u qu ,ả ậ ề ố ượ ọ ượ ệ ả
d dàng, giúp h c sinh ti p thu nhanh ki n th c, đt đc k t qu cao trongễ ọ ế ế ứ ạ ượ ế ả
các kì thi h c sinh gi i do các c p t ch c.ọ ỏ ấ ổ ứ
Ph n th 2: GI I QUY T V N Đầ ứ Ả Ế Ấ Ề
I. C s lí lu nơ ở ậ c a v n đủ ấ ề
V t lý là môn khoa h c giúp h c sinh n m b t quy lu t v n đng c aậ ọ ọ ắ ắ ậ ậ ộ ủ
th gi i v t ch t, bi t phân tích và v n d ng nh ng quy lu t y vào th cế ớ ậ ấ ế ậ ụ ữ ậ ấ ự
ti n. Trong nhi u tr ng h p dù giáo viên có trình bày tài li u m t cách m chễ ề ườ ợ ệ ộ ạ
l c, phát bi u đnh lu t chính xác, làm thí nghi m đúng yêu c u và có k t quạ ể ị ậ ệ ầ ế ả
chính xác thì đó ch là đi u ki n c n ch ch a đ đ h c sinh hi u và n mỉ ề ệ ầ ứ ư ủ ể ọ ể ắ
sâu s c ki n th c. Ch thông qua gi i các bài t p V t lý d i hình th c nàyắ ế ứ ỉ ả ậ ậ ướ ứ
hay hình th c khác t o đi u ki n cho h c sinh v n d ng ki n th c đã h c đứ ạ ề ệ ọ ậ ụ ế ứ ọ ể
gi i quy t các tình hu ng c th th ki n th c đó m i tr nên sâu s c vàả ế ố ụ ể ể ế ứ ớ ở ắ
hoàn thi n. Bài t p giúp h c sinh v n d ng nh ng ki n th c đó đ gi i quy tệ ậ ọ ậ ụ ữ ế ứ ể ả ế
nh ng nhi m v c a h c t p và nh ng v n đ mà th c ti n đt ra.ữ ệ ụ ủ ọ ậ ữ ấ ề ự ễ ặ
Ph ng pháp gi i bài t p V t lý là kh năng đnh h ng, v n d ngươ ả ậ ậ ả ị ướ ậ ụ
m t cách có m c đích, sáng t o các ki n th c c a mình trong vi c tìm l i gi iộ ụ ạ ế ứ ủ ệ ờ ả
h p lý nh t cho m t bài t p. H c sinh có ph ng pháp t t s bi t cách phânợ ấ ộ ậ ọ ươ ố ẽ ế
tích đ bài đ t đó phân lo i đc bài t p, xác đnh đc h ng gi i quy tề ể ừ ạ ượ ậ ị ượ ướ ả ế
đúng và trình bày l i gi i m t các logic, chính xác.ờ ả ộ
M t s đ tài khác cũng nghiên c u và phân lo i bài t p v kh i l ngộ ố ề ứ ạ ậ ề ố ượ
riêng tr ng l ng riêng nh ng còn m t s h n ch sau:ọ ượ ư ộ ố ạ ế
+ Đã phân lo i bài t p nh ngcác d ng bài t p m c m c c b nạ ậ ư ạ ậ ở ứ ở ứ ơ ả
trong sách giáo khoa.
+ Ch a đa ra h t h th ng ki n th c c n thi t liên quan c n s d ngư ư ế ệ ố ế ứ ầ ế ầ ử ụ
đ v n d ng làm bài t p.ể ậ ụ ậ
+ Ch đa ra bài gi i ch ch a h ng d n gi i t ng b c gi i c thỉ ư ả ứ ư ướ ẫ ả ừ ướ ả ụ ể
cho các h c sinh nên h c sinh g p nhi u khó khăn, không n m ch c đc b nọ ọ ặ ề ắ ắ ượ ả
ch t nên d nh m l n và d quên ki n th c.ấ ễ ầ ẫ ễ ế ứ
Trang 3
Ph ng pháp gi i m t s d ng bài t p v kh i l ng riêng, tr ng l ng riêngươ ả ộ ố ạ ậ ề ố ượ ọ ượ
ph c v công tác b i d ng h c sinh gi i V t lý THCSụ ụ ồ ưỡ ọ ỏ ậ
Các gi i pháp đa ra trong đ tài kh i l ng riêng và tr ng l ng riêngả ư ề ố ượ ọ ượ
c a ch ng trình V t lý THCS này tôi đã kh c ph c đc m t s h n ch ủ ươ ậ ắ ụ ượ ộ ố ạ ế ở
các đ tài tr c nh sau:ề ướ ư
+ Đã phân lo i bài t p theo hai ph ng th c gi i chính là bài t p đnhạ ậ ươ ứ ả ậ ị
tính và bài t p đnh l ng, ng v i m i lo i t i đã l a ch n, s p x p cácậ ị ượ ứ ớ ỗ ạ ộ ự ọ ắ ế
d ng bài t p tu n t t d t i khó đ h ng d n gi i cho h c sinh.ạ ậ ầ ự ừ ễ ớ ể ướ ẫ ả ọ
+ Đa ra h th ng đy đ ki n th c liên quan c n thi t đ v n d ngư ệ ố ầ ủ ế ứ ầ ế ể ậ ụ
làm bài t p.ậ
+ Đi v i các d ng bài t p đnh l ng, tôi đa ra h ng d n gi i d iố ớ ạ ậ ị ượ ư ướ ẫ ả ướ
d ng s đ kh i đ h c sinh có th phân tích đ bài, xác đnh đc h ngạ ơ ồ ố ể ọ ể ề ị ượ ướ
gi i đúng và trình bày m t cách logic, h p lý. Giúp h c sinh t tin h n khi ti pả ộ ợ ọ ự ơ ế
c n nh ng bài t p nâng cao khi tham gia các kì thi tìm ki m h c sinh gi i doậ ữ ậ ế ọ ỏ
các c p t ch c.ấ ổ ứ
II. Th c tr ng v n đự ạ ấ ề
Xu t phát t nhi n v đào t o c a nhà tr ng là đào t o th h tr choấ ừ ệ ụ ạ ủ ườ ạ ế ệ ẻ
đt n c phát tri n toàn di n v m i m t. Xu t phát t nguyên lý c a giáoấ ướ ể ệ ề ọ ặ ấ ừ ủ
d cụ“h c ph i đi đôi v i hành”, trong quá trình ôn luy n h c sinh gi i tôi luônọ ả ớ ệ ọ ỏ
chú tr ng t i cung c p cho các em m t h th ng các ki n th c logic, t ngọ ớ ấ ộ ệ ố ế ứ ổ
quát và ph ng pháp gi i t ng d ng bài ng n g n nh t, d hi u nh t.ươ ả ừ ạ ắ ọ ấ ễ ể ấ
Tr c khi chu n b th c hi n đ tài, tôi đã ti n hành kh o sát ch tướ ẩ ị ự ệ ề ế ả ấ
l ng h c sinh gi i v kh năng gi i bài t p tr ng l ng riêng, kh i l ngượ ọ ỏ ề ả ả ậ ọ ượ ố ượ
riêng đ ki m tra ki n th c c a h c sinh. B n thân tôi đa ra 6 bài t p tr ngể ể ế ứ ủ ọ ả ư ậ ọ
l ng riêng, kh i l ng riêng g m 3 bài t p đnh tính, 3 bài t p đnh l ngượ ố ượ ồ ậ ị ậ ị ượ
v i m c đ khó d khác nhau thì thu đc k t qu nh sau:ớ ứ ộ ễ ượ ế ả ư
Năm h cọ
S l ngố ượ
h c sinhọ
tham gia
(T l %)ỉ ệ
Bài t p đnh tínhậ ị Bài t p đnh l ngậ ị ượ
Làm đúng
(T l %)ỉ ệ
Làm sai
(T lỉ ệ
%)
Làm đúng
(T l %)ỉ ệ
Làm sai
(T l %)ỉ ệ
2016-2017 3 Hs 1 Hs 2 Hs 0 Hs 3 Hs
Trang 4
Ph ng pháp gi i m t s d ng bài t p v kh i l ng riêng, tr ng l ng riêngươ ả ộ ố ạ ậ ề ố ượ ọ ượ
ph c v công tác b i d ng h c sinh gi i V t lý THCSụ ụ ồ ưỡ ọ ỏ ậ
100% 33,3% 66,7% 0% 100%
Qua k t qu kh o sát, tôi nh n th y vi c gi i bài t p c b n v tr ngế ả ả ậ ấ ệ ả ậ ơ ả ề ọ
l ng riêng các em làm t ng đi t t, nh ng nh ng bài t p nâng cao thì cácượ ươ ố ố ữ ữ ậ
em g p không ít khó khăn khi gi i. Nh ng khó khăn mà các em th ng g pặ ả ữ ườ ặ
ph i trong quá trình gi i g m: không làm đc do không đnh h ng đcả ả ồ ượ ị ướ ượ
cách gi i, đi đn v sai, nh m l n gi a các đi l ng v t lý, quên công th cả ổ ơ ị ầ ẫ ữ ạ ượ ậ ứ
tính,trình bày bài gi i l ng c ng...nên các em d m t đi m đáng ti c m c dùả ủ ủ ễ ấ ể ế ặ
nó không quá khó.
Nh n th y nh ng đi m y u trên tôi đã suy nghĩ đ tìm ra gi ipháp giúpậ ấ ữ ể ế ể ả
kh c ph c nh ng khó khăn đ có th ti p t t nh t ki n th c đc truy nắ ụ ữ ể ể ế ố ấ ế ứ ượ ề
đt. Sau m t th i gian tìm tòi, b ng t t c kinh nghi m có đc, tôi đã vi t raạ ộ ờ ằ ấ ả ệ ượ ế
đ tài ề“ph ng pháp gi i m t s d ng bài t p v kh i l ng riêng, tr ngươ ả ộ ố ạ ậ ề ố ượ ọ
l ng riêng ph c v công tác b i d ng h c sinh gi i V t lý THCS”ượ ụ ụ ồ ưỡ ọ ỏ ậ . Đ tàiề
đa ra h th ng các ki n th c, các công th c c b n nh t ph c v cho vi cư ệ ố ế ứ ứ ơ ả ấ ụ ụ ệ
làm bài t p. Sau đó, đ tài đã phân riêng t ng d ng, ng v i m i d ng làậ ề ừ ạ ứ ớ ỗ ạ
h ng d n các b c phân tích đ, các b c đ gi i và cu i cũng là bài gi iướ ẫ ướ ề ướ ể ả ố ả
hoàn ch nh.ỉ
Khi đa ra th nghi m đ tài, h c sinh c a tôi đã ti p thu nhanh nh ngư ử ệ ề ọ ủ ế ữ
ki n th c đc truy n đt, đng th i làm đc nh ng bài t p t ng t , tế ứ ượ ề ạ ồ ờ ượ ữ ậ ươ ự ư
duy đc và làm đc nh ng bài t p đã có s bi n đi d a tên s n nh ngượ ượ ữ ậ ự ế ổ ự ườ ữ
bài t p đã h c.ậ ọ
III. Các gi i pháp đã ti n hành đ gi i quy t v n đả ế ề ả ế ấ ề
Đ h tr cho đ tài, tôi đã khái quát đy đ ki n th c c n thi t đ ápể ỗ ợ ề ầ ủ ế ứ ầ ế ể
d ng làm bài t p. C th nh sau:ụ ậ ụ ể ư
1. H th ng ki n th cệ ố ế ứ
1.1. Kh i l ng riêngố ượ
- Khái ni m: Kh i l ng riêng c a m t ch t là kh i l ng c a 1mệ ố ượ ủ ộ ấ ố ượ ủ 3
ch t đó.ấ
- Kí hi u: Dệ
Trang 5