Quan ®iÓm cña chñ nghÜa m¸c – lªnin vÒ mèi quan hÖ
gi÷a triÕt häc vµ khoa häc tù nhiªn. ý nghÜa ®èi
víi sù ph¸t triÓn cña triÕt häc hiÖn nay
Chñ nghÜa M¸c – Lªnin ®· kh¼ng ®Þnh mèi quan hÖ
gi÷ triÕt häc vµ khoa häc tù nhiªn lµ mét tÊt yÕu
kh¸ch quan.TriÕt häc vµ khoa häc tù nhiªn lµ nh÷ng
h×nh th¸i ®Æc biÖt cña nhËn thøc khoa häc, gi÷a
chóng cã sù g¾n bã chÆt chÏ, h÷u c¬ víi nhau, t¸c
®éng qua l¹i lÉn nhau trong qu¸ tr×nh vËn ®éng vµ
ph¸t triÓn. Mçi bíc ph¸t triÓn quan träng cña khoa
häc tù nhiªn ®Òu kÐo theo sù ph¸t triÓn míi cña chñ
nghÜa duy vËt, ngîc l¹i, mçi mét h×nh thøc ph¸t
triÓn míi cña triÕt häc l¹i cã vai trß hÕt søc quan
träng trong viÖc ®Þnh híng, chØ ®¹o, më ®êng cho sù
ph¸t triÓn cña khoa häc tù nhiªn .
Sù ra ®êi cña triÕt häc, tríc hÕt nã ph¶i ®îc
dùa trªn c¬ së cña sù ph¸t triÓn ®êi sèng vËt chÊt –
kinh tÕ, x· héi, tõ ®ã triÕt häc sÏ vËn ®éng, ph¸t
triÓn theo quy luËt néi t¹i kh¸ch quan vèn cã cña
nã. MÆt kh¸c sù ra ®êi vµ ph¸t triÓn cña triÕt häc
l¹i cã sù liªn hÖ kh¨ng khÝt, g¾n bã chÆt chÏ kh«ng
t¸ch rêi víi sù ph¸t triÓn cña khoa häc tù nhiªn,vµ
cã thÓ kh¼ng ®Þnh r»ng, chÝnh khoa häc tù nhiªn lµ
®éng lùc chñ yÕu , quan träng thóc ®Èy s ph¸t triÓn
cña triÕt häc, chø kh«ng ph¶i lµ søc m¹nh cña t duy
thuÇn tuý nh nhiÒu nhµ triÕt häc duy t©m ®· tõng
quan niÖm. Bëi v×, theo quan niÖm M¸c xÝt, chÝnh
khoa häc tù nhiªn ®· cung cÊp nh÷ng c¬ së, luËn cø
khoa häc, nh÷ng tµi liÖu nhËn thøc vÒ tù nhiªn, do
®ã, mçi khi cã nh÷ng ph¸t minh cã tÝnh chÊt v¹ch
thêi ®¹i trong khoa häc tù nhiªn th× chñ nghÜa duy
vËt còng ph¶i thay ®æi nh÷ng h×nh thøc cña nã.
Khoa häc tù nhiªn, còng gièng nh triÕt häc, sù
ra ®êi vµ ph¸t triÓn cña nã còng ®îc dùa trªn c¬ së
ph¸t triÓn cña ®êi sèng vËt chÊt – kinh tÕ x· héi,
vµ ngay tõ ®Çu khoa häc tù nhiªn còng ®· ph¶i cã sù
liªn hÖ chÆt chÏ h÷u c¬ víi triÕt häc, nã ®îc x©y
dùng trªn c¬ së nhËn thøc luËn duy vËt. ChÝnh triÕt
häc cung cÊp, trang bÞ cho khoa häc tù nhiªn thÕ
giíi quan, ph¬ng ph¸p luËn ®Ó nghiªn cøu khoa häc,
kh¸m ph¸ thÕ giíi hiÖn thùc. Víi t c¸ch lµ thÕ giíi
quan, ph¬ng ph¸p luËn chung nhÊt, triÕt häc ®· ®i
tríc khoa häc tù nhiªn trªn nhiÒu vÊn ®Ò, nhiÒu lÜnh
vùc, vµ b»ng nh÷ng t tëng chØ ®¹o ®óng ®¾n, b»ng
nh÷ng dù kiÕn thiªn tµi, triÕt häc ®· kh«ng ngõng
v¹ch ®êng ®i cho khoa häc tiÕn lªn vµ gióp cho khoa
häc tù nhiªn ph¬ng ph¸p, c«ng cô nhËn thøc ®Ó gi¶i
quyÕt, kh¾c phôc nh÷ng khã kh¨n, chøng ng¹i trªn con
®êng ph¸t triÓn cña m×nh.
Nh vËy, l« gÝc cña sù ph¸t triÓn bªn trong cña
triÕt häc duy vËt lµ trïng hîp víi l« gÝc sù ph¸t
triÓn bªn trong cña khoa häc tù nhiªn. Suèt c¶ qu¸
tr×nh ra ®êi vµ ph¸t triÓn cña triÕt häc duy vËt vµ
khoa häc tù nhiªn lu«n cã sù g¾n bã h÷u c¬, kh¨ng
khÝt víi nhau, n¬ng tùa vµo nhau, thóc ®Èy lÉn nhau
cïng ph¸t triÓn. Trong qu¸ tr×nh ph¸t triÓn cña
m×nh, t¬ng øng víi mét tr×nh ®é ph¸t triÓn nhÊt ®Þnh
cña khoa häc tù nhiªn, triÕt häc duy vËt sÏ cã nh÷ng
h×nh thøc c¬ b¶n cña nã. §Õn mét tr×nh ®é nhÊt ®Þnh
cña khoa häc tù nhiªn, khi nã v¹ch ra phÐp biÖn
chøng kh¸ch quan cña tù nhiªn, th× triÕt häc duy vËt
biÖn chøng sÏ ra ®êi. §ã lµ triÕt häc cña chñ nghÜa
M¸c, chñ nghÜa duy vËt biÖn chøng vµ chñ nghÜa duy
vËt lÞch sö. Sù liªn minh gi÷a c¸c nhµ triÕt häc duy
vËt biÖn chøng vµ khoa häc hiÖn ®¹i chÆt chÏ kh«ng
thÓ t¸ch rêi, vµ ®©y chÝnh lµ mét quy luËt ph¸t
triÓn tÊt yÕu cña triÕt häc vµ khoa häc hiÖn ®¹i.
LÞch sö ra ®êi vµ ph¸t triÓn cña triÕt häc còng
nh cña khoa häc tù nhiªn ®· minh chøng cho sù kh¼ng
®Þnh cña chñ nghÜa M¸c –Lªnin vÒ mèi quan hÖ g¾n bã
h÷u c¬ kh«ng t¸ch rêi, trong qu¸ tr×nh ph¸t triÓn
cña triÕt häc vµ khoa häc tù nhiªn .
Thêi Hy l¹p cæ ®¹i, t¬ng øng víi tr×nh ®é ban
®Çu s¬ khai cña khoa häc tù nhiªn thêi kú ®ã lµ
triÕt häc duy vËt méc m¹c vµ phÐp biÖn chøng tù ph¸t
ng©y th¬. Nh÷ng kiÕn thøc vÒ khoa häc tù nhiªn lóc
nµy, ®îc thÓ hiÖn díi h×nh thøc lµ nh÷ng dù kiÕn ,
nh÷ng ph¸t kiÕn rêi r¹c, cha cã hÖ thèng, cßn ®ang
®an xen, hoµ lÉn trong kho tµng kiÕn thøc vÒ khoa
häc triÕt häc, nh÷ng tri thøc khoa häc tù nhiªn, c¬
b¶n lµ ®îc quy vµo khoa h×nh häc cña ¥-clÝt, lý
thuyÕt vÒ hÖ thèng mÆt trêi cña Pt«-lª-mª, c¸ch tÝnh
thËp ph©n cña ngêi A-rËp. Ngµnh c¬ häc ( thiªn v¨n
häc, ®Þa cÇu ) vµ nh÷ng ph¬ng ph¸p to¸n häc phôc vô
cho nã lµ m«n khoa häc chiÕm vÞ trÝ quan träng nhÊt.
Lóc nµy triÕt häc vµ khoa häc tù nhiªn cha cã sù
ph©n biÖt râ rµng, c¸c nhµ triÕt häc duy vËt ®ång
thêi còng lµ c¸c nhµ khoa häc tù nhiªn, do ®ã, triÕt
häc duy vËt méc m¹c vµ phÐp biÖn chøng tù ph¸t cæ
®¹i Hy l¹p cßn ®îc gäi lµ triÕt häc tù nhiªn.
Sù nhËn thøc triÕt häc vµ khoa häc tù nhiªn ®·
t¹o nªn mét bøc tranh vÒ thÕ giíi, mét bøc tranh
tæng qu¸t ®Çu tiªn trong lÞch sö nhËn thøc khoa häc,
coi thÕ giíi nh lµ mét chØnh thÓ, mét toµn bé kh«ng
ph©n chia vÒ c¸c sù vËt vµ hiÖn tîng trong thÕ giíi
tù nhiªn. Trong thÕ giíi ®ã “ mäi c¸i ®Òu tr«i qua
mäi c¸i ®Òu biÕn ®æi ”, ®Òu liªn hÖ, t¸c ®éng vµ
chuyÓn ho¸ lÉn nhau, trong thÕ giíi ®ã kh«ng cã c¸i
g× lµ bÊt biÕn, lµ vÜnh viÔn. Nh vËy, bøc tranh thÕ
giíi cña ngêi Hy l¹p cæ t¹o ra, vÒ c¨n b¶n lµ ®óng
®¾n, nã ®îc t¹o nªn bëi nh÷ng dù kiÕn thiªn tµi vµ
nh÷ng kÕt luËn chÝnh x¸c vÒ tr¹ng th¸i cña c¸c sù
vËt hiÖn tîng xÈy ra trong tù nhiªn. Nhng h¹n chÕ
cña triÕt häc Hy l¹p vÒ thÕ giíi, ®ã lµ bøc tranh vÒ
thÕ giíi mµ hä nªu ra ®îc hiÓu biÕt vÒ toµn thÓ, nh-
ng cha nªu ra ®îc nh÷ng hiÓu biÕt vÒ chi tiÕt, nh÷ng
biÓu tîng cô thÓ cña c¸c sù vËt vµ hiÖn tîng. Trong
bøc tranh Êy ngêi Hy l¹p cæ ®¹i ®· nªu ra ®îc tr¹ng
th¸i vËn ®éng, liªn hÖ, t¸c ®éng vµ chuyÓn ho¸ lÉn
nhau trong thÕ giíi tù nhiªn, nhng hä ®· kh«ng nªu
ra ®îc vÒ chÝnh c¸i vËn ®éng, liªn hÖ, t¸c ®éng,
chuyÓn ho¸ cho nhau Êy lµ c¸i g×? Nãi c¸ch kh¸c ngêi
Hy l¹p cæ ®¹i ®· vÏ lªn ®îc thÕ giíi vÒ mÆt chØnh
thÓ, toµn bé, nhng hä cha ®i vµo c¸i riªng biÖt, c¸i
bé phËn, c¸i ®¬n nhÊt. Nguyªn nh©n c¬ b¶n dÉn tíi
nh÷ng h¹n chÕ trong quan niÖm vÒ thÕ giíi cña c¸c
nhµ triÕt häc Hy l¹p cæ ®¹i lµ v× triÕt häc còng nh
khoa häc tù nhiªn cha ®Ët ®Õn tr×nh ®é ph©n tÝch, mæ
xÎ giíi tù nhiªn ®Ó t×m hiÓu s©u vµo c¸i cô thÓ, chi
tiÕt, ®ång thêi ph¬ng ph¸p luËn nhËn thøc thêi kú
nµy chñ yÕu cßn dùa vµo quan s¸t trùc tiÕp b»ng trùc
gi¸c. Do ®ã, nh Ph.¡ng-ghen ®· chØ râ: chõng nµo mµ
chóng ta cha gi¶i thÝch næi c¸c chi tiÕt th× chóng
ta cha thÓ cã quan niÖm râ rÖt vÒ bøc tranh chung.
Muèn nhËn thøc ®îc nh÷ng chi tiÕt Êy cÇn ph¶i cã kh¶
n¨ng ph©n tÝch mæ xÎ cña khoa häc tù nhiªn, trªn c¬
së nh÷ng tµi liÖu thu thËp ®îc, ph¶i chän läc, phª
ph¸n, so s¸nh, xÕp lo¹i, ph©n chia c¸c sù vËt, hiÖn
tîng thµnh nh÷ng h¹ng, nh÷ng thø kh¸c nhau; l¹i ph¶i
t¸ch rêi ®îc c¸c sù vËt riªng lÎ khái nh÷ng mèi liªn
hÖ chung ®Ó nghiªn cøu tõng sù vËt mét, tõng mèi
liªn hÖ mét, v¹ch ra ®îc mèi quan hÖ nh©n qu¶, nh÷ng
mèi liªn hÖ bªn trong, tÊt yÕu v¹ch ra ®îc quy luËt
vËn ®éng ph¸t triÓn cña chóng. Nh÷ng mÇn mèng cña
tr×nh ®é ®i s©u vµo chi tiÕt bøc tranh cña thÕ giíi
trong khoa häc tù nhiªn ®îc xuÊt hiÖn vµo cuèi thêi
kú Hy l¹p cæ ®¹i – thêi kú alÕc-x¨ng-®ri. Nhng,
nh÷ng mÇn mèng míi manh nha Êy cña khoa häc tù nhiªn
®· bÞ ¶nh hëng cña Gi¸o héi, cña Gia t« gi¸o k×m h·m
kh«ng cho nã ph¸t triÓn, bëi “ thêi trung cæ ®· s¸t
nhËp tÊt c¶ nh÷ng h×nh thøc kh¸c nhau cña hÖ t tëng:
triÕt häc, chÝnh trÞ, luËt häc vµ biÕn c¸c h×nh thøc
Êy thµnh nh÷ng tiÓu bé m«n cña thÇn häc ”.1
Nh÷ng tÝn ®iÒu cña Gi¸o héi ®· trë thµnh nÒn
t¶ng t tëng, ®iÓm xuÊt ph¸t b¾t buéc cña mäi t duy,
toµn bé néi dung cña triÕt häc, khoa häc tù nhiªn
®Òu ph¶i khu«n theo cho phï hîp víi nh÷ng tÝn ®iÒu
cña Gi¸o héi. T×nh tr¹ng ®ã cña triÕt häc vµ khoa
häc tù nhiªn ®· ph¶i kÐo dµi hµng chôc thÕ kû – lÞch
sö gäi thêi kú nµy lµ ®ªm trêng Trung cæ. ChØ ®Õn
gi÷a thÕ kû 15 – thêi kú phôc hng, th× triÕt häc vµ
khoa häc tù nhiªn, míi tho¸t khái thÇn häc vµ ph¸t
triÓn ngµy cµng m¹nh mÏ.
Thêi kú phôc hng, “ ®ã lµ thêi kú b¾t ®Çu tõ nöa
cuèi thÕ kû 15. QuyÒn lùc cña nhµ vua, dùa vµo thÞ
d©n ®· dËp tan thÕ lùc cña quý téc phong kiÕn vµ lËp
ra nh÷ng nhµ níc qu©n chñ lín, chñ yÕu dùa trªn c¬
së d©n téc, trong ®ã c¸c d©n téc ¢u ch©u hiÖn ®¹i vµ
x· héi t s¶n hiÖn ®¹i ®· b¾t ®Çu ph¸t triÓn, vµ
trong khi nh÷ng ngêi thÞ d©n vµ giai cÊp quý téc cßn
®ang ®¸nh lén nhau th× cuéc chiÕn tranh n«ng d©n ë
§øc ®· b¸o tríc mét c¸ch tiªn tri nh÷ng cuéc ®Êu
tranh giai cÊp s¾p tíi, b»ng c¸ch ®a lªn vò ®µi
kh«ng chØ nh÷ng ngêi n«ng d©n khëi nghÜa, mµ ®»ng
sau giai cÊp n«ng d©n, l¹i cßn ®a c¶ nh÷ng bËc tiÒn
1 C. M¸c vµ Ph.¡ng-ghen, Toµn tËp, Nxb, CTQG, HN, 1994, tËp 2, trang 649.
bèi cña giai cÊp v« s¶n hiÖn ®¹i tay cÇm cê ®á vµ
miÖng h« vang lêi yªu s¸ch ®ßi chÕ ®é c«ng h÷u vÒ
tµi s¶n ” 1 ; ®ã lµ thêi kú “ mét thÕ giíi míi hiÖn
ra tríc m¾t ph¬ng t©y kinh ng¹c: ®ã lµ thêi cæ Hy
l¹p; tríc nh÷ng h×nh thøc huy hoµng cña nã, nh÷ng
bãng ma cña thêi trung cæ ®· biÕn mÊt … Ranh giíi
cña tr¸i ®Êt bÞ ph¸ vì, giê ®©y lÇn ®Çu tiªn, ngêi
ta ®· thËt sù ph¸t hiÖn ra tr¸i ®Êt …chuyªn chÝnh,
tinh thÇn cña gi¸o héi bÞ ®Ëp tan.” 2 Thêi ®¹i phôc
hng, “ ®ã lµ cuéc ®¶o lén tiÕn bé lín nhÊt mµ tõ xa
tíi nay, nh©n lo¹i ®· tr¶i qua; ®ã lµ mét thêi ®¹i
cÇn cã nh÷ng con ngêi khæng lå vµ ®· sinh ra nh÷ng
con ngêi khæng lå: Khæng lå vÒ n¨ng lùc suy nghÜ, vÒ
nhiÖt t×nh vµ tÝnh c¸ch, khæng lå vÒ mÆt cã l¾m tµi,
l¾m nghÒ vµ vÒ mÆt häc thøc s©u réng.” 3
ChÝnh trong bÇu kh«ng khÝ c¸ch m¹ng sôc s«i cña
thêi ®¹i ®ã, khoa häc tù nhiªn th«ng qua ®Êu tranh
chèng t«n gi¸o, thÇn häc, triÕt häc kinh viÖn ®·
phôc håi vµ ph¸t triÓn lªn víi mét tinh thÇn: “ vµo
thêi ®ã, khoa häc tù nhiªn còng ph¸t triÓn ngay gi÷a
cuéc c¸ch m¹ng phæ biÕn vµ b¶n th©n nã còng triÖt ®Ó
c¸ch m¹ng: v× nã cßn cÇn ph¶i giµnh quyÒn sèng cña
nã. ” 4 Khoa häc tù nhiªn ®· ph¸t triÓn ®i lªn song
song cïng víi nÒn triÕt häc míi – triÕt häc duy vËt.
Còng gièng nh c¸c nh©n vËt vÜ ®¹i ngêi I-ta-li-a,
nh Gioãc-®a-n« Bru-n«, “ lµ nh÷ng ngêi më ®Çu cho
triÕt häc cËn ®¹i, khoa häc tù nhiªn còng ®· cã
nh÷ng ngêi cña m×nh bÞ hµnh h¹ trªn dµn ho¶ thiªu vµ
trong ngôc tèi cña toµ ¸n gi¸o héi … Can-vanh ®· sai
®èt chÕt XÐc-vª lóc «ng nµy s¾p söa ph¸t hiÖn ra sù
tuÇn hoµn cña m¸u, vµ giÕt «ng b»ng c¸ch ®em níng
sèng «ng trong hai tiÕng ®ång hå.” 5 B»ng hµnh ®éng
c¸ch m¹ng cña m×nh, gièng nh viÖc Lu-the ®· qu¼ng
bøc chiÕu chØ cña gi¸o hoµng vµo löa, khoa häc tù
nhiªn ®· c«ng bè b¶n tuyªn ng«n ®éc lËp cña m×nh, ®ã
chÝnh lµ viÖc xuÊt b¶n t¸c phÈm bÊt hñ cña C«-pÐc-
1 C.M¸c vµ Ph.¡ng-ghen, Toµn tËp, Nxb, CTQG, HN, 1994, tËp 20, trang 458
– 459.
2 C.M¸c vµ Ph.¡ng-ghen, Toµn tËp, Nxb, CTQG, HN, 1994, tËp 20, trang 459.
3C.M¸c vµ Ph.¡ng-ghen, Toµn tËp, Nxb, CTQG, HN, 1994, tËp 20, trang 459 –
460.
4 C.M¸c vµ Ph.¡ng-ghen, Toµn tËp, Nxb, CTQG, HN, 1994, tËp 20, trang 461.
5 C.M¸c vµ Ph.¡ng-ghen, Toµn tËp, Nxb, CTQG, HN, 1994, tËp 20, trang 461.