1
MT VÀI BIN PHÁP RÈN LUYN TƯ DUY SÁNG TO
CHO HC SINH KHÁ, GII QUA DY HC HÌNH HC.
1. Sơ lưc v tư duy sáng to:
1.1. Khái nim v tư duy sáng to
Tư duy sáng t,o có th1 hi1u là s5 k7t h8p : ñ<nh cao, hoàn thi>n nh?t c@a tư
duy tích c5c và tư duy ñCc lDp, t,o ra nhFng cái mHi có tính giIi quy7t v?n ñK
mCt cách hi>u quI và ch?t lư8ng. Tư duy sáng t,o là tư duy ñCc lDp vì nó không
bO gò bó, phQ thuCc vào cái ñã có. Tính ñCc lDp c@a nó ñư8c bCc lC vSa trong
vi>c ñ,t ñư8c mQc ñích vSa trong vi>c tìm giIi pháp. MTi sIn phUm c@a tư duy
sáng t,o ñiKu mang ñDm d?u ?n c@a mTi cá nhân t,o ra nó. Ý tư:ng mHi : ñây
th1 hi>n : chT phát hi>n v?n ñK mHi, tìm ra hưHng ñi mHi, t,o ra k7t quI mHi.
Vi>c phát hi>n v?n ñK mHi nhiKu khi còn quan trXng hơn vi>c giIi quy7t v?n ñK
ñó.
1.2. Các thành phn cơ bn ca tư duy sáng to
TZng h8p các k7t quI nghiên c\u vK tư duy sáng t,o, ta có th1 th?y nZi lên
5 tính ch?t (thành ph_n) cơ bIn sau:
1.2.1. Tính mm do: khI năng dc dàng chuy1n tS ho,t ñCng trí tu> này
sang ho,t ñCng trí tu> khác. ðó là năng l5c thay ñZi dc dàng, nhanh chóng trDt t5
c@a h> theng tri th\c, chuy1n tS góc ñC quan ni>m này sang góc ñC quan ni>m
khác, ñOnh nghĩa l,i s5 vDt hi>n tư8ng, xây d5ng phương pháp tư duy mHi, t,o ra
s5 vDt mHi trong nhFng mei quan h> mHi hohc chuy1n ñZi quan h> và nhDn ra
bIn ch?t c@a s5 vDt và ñiKu phán ñoán. Tính mKm dio c@a tư duy còn làm thay
ñZi dc dàng các thái ñC ñã ce hFu trong ho,t ñCng trí tu> c@a con ngưji. Tính
mKm dio c@a tư duy còn có các ñhc trưng:
kDc dàng chuy1n tS ho,t ñCng trí tu> này sang ho,t ñCng trí tu> khác, vDn
dQng linh ho,t các ho,t ñCng phân tích, tZng h8p, so sánh, trSu tư8ng hoá, cQ
th1 hoá các phương pháp suy luDn như: quy n,p, suy dicn, tương t5; dc dàng
chuy1n tS giIi pháp này sang giIi pháp khác, ñiKu ch<nh kOp thji hưHng suy nghĩ
n7u ghp tr: ng,i.
kSuy nghĩ không dDp khuôn, không áp dQng mCt cách máy móc nhFng
kinh nghi>m, ki7n th\c, kĩ năng ñã có vào hoàn cInh mHi, ñiKu ki>n mHi trong
2
ñó có nhFng y7u te ñã thay ñZi, có khI năng thoát khni Inh hư:ng kìm hãm c@a
nhFng kinh nghi>m, nhFng phương pháp, nhFng cách nghĩ ñã có tS trưHc.
kNhDn ra v?n ñK mHi trong ñiKu ki>n quen thuCc, nhìn th?y ch\c năng mHi
c@a ñei tư8ng quen bi7t...
1.2.2. Tính nhun nhuyn: KhI năng tìm ñư8c nhiKu giIi pháp trên nhiKu
góc ñC và tình hueng khác nhau. ðó là năng l5c t,o ra mCt cách nhanh chóng s5
tZ h8p giFa các y7u te riêng li c@a tình hueng hoàn cInh, ñưa ra giI thuy7t mHi
và ý tư:ng mHi. Tính nhu_n nhuycn ñư8c ñhc trưng b:i khI năng t,o ra mCt se
lư8ng nh?t ñOnh các ý tư:ng. Se ý tư:ng nghĩ ra càng nhiKu thì càng có nhiKu
khI năng xu?t hi>n ý tư:ng ñCc ñáo. Trong trưjng h8p này, có th1 nói se lư8ng
làm nIy sinh ch?t lư8ng. Các ñhc trưng c@a tính nhu_n nhuycn là:
kTính ña d,ng c@a các cách xq lí khi giIi toán, khI năng tìm ñư8c nhiKu
giIi pháp trên nhiKu góc ñC và tình hueng khác nhau. ð\ng trưHc mCt v?n ñK
phIi giIi quy7t, ngưji có tư duy nhu_n nhuycn nhanh chóng tìm và ñK xu?t ñư8c
nhiKu phương án khác nhau và tS ñó có th1 tìm ñư8c phương án tei ưu.
kKhI năng xem xét ñei tư8ng dưHi nhiKu khía c,nh khác nhau; có mCt cái
nhìn sinh ñCng tS nhiKu phía ñei vHi các s5 vDt và hi>n tư8ng ch\ không phIi có
cái nhìn b?t bi7n, phi7n di>n, c\ng nhsc.
1.2.3. Tính ñc ñáo: Là khI năng tìm ki7m và giIi quy7t v?n ñK mCt cách
mHi l, hohc duy nh?t. Các ñhc trưng c@a tính ñCc ñáo là:
kKhI năng tìm ra nhFng liên tư:ng và nhFng k7t h8p mHi
kKhI năng nhìn ra nhFng mei liên h> trong nhFng s5 ki>n bên ngoài tư:ng
như không có liên h> vHi nhau.
kKhI năng tìm ra giIi pháp l, tuy ñã bi7t các giIi pháp khác.
1.2.4. Tính hoàn thin: Là khI năng lDp k7 ho,ch, phei h8p các ý nghĩ và
hành ñCng, phát tri1n ý tư:ng, ki1m tra và ch\ng minh ý tư:ng.
1.2.5. Tính nhy cm v!n ñ: Là khI năng nhanh chóng phát hi>n ra v?n ñK,
mâu thutn, sai l_m, s5 thi7u logic, chưa tei ưu,… do ñó nIy sinh ý muen c?u
trúc h8p lí, hài hòa, t,o ra cái mHi.
Các tính ch?t cơ bIn c@a tư duy sáng t,o không tách rji nhau mà trái l,i
chúng còn có mei quan h> mDt thi7t vHi nhau, hT tr8, bZ sung cho nhau. KhI
năng dc dàng chuy1n tS ho,t ñCng trí tu> này sang ho,t ñCng trí tu> khác (tính
3
mKm dio) t,o ñiKu ki>n cho vi>c tìm ñư8c nhiKu giIi pháp trên nhiKu góc ñC và
tình hueng khác nhau (tính nhu_n nhuycn) và nhj ñK xu?t ñư8c nhiKu phương án
khác nhau mà có th1 tìm ñư8c phương án l,, ñhc ssc (tính ñCc ñáo). Các tính
ch?t này l,i quan h> khăng khít vHi các tính ch?t khác như tính chính xác, tính
hoàn thi>n, tính nh,y cIm v?n ñK. T?t cI các tính ch?t ñhc trưng nói trên cùng
góp ph_n t,o nên tư duy sáng t,o, ñ<nh cao nh?t trong các ho,t ñCng trí tu> c@a
con ngưji. Tuy nhiên có th1 th?y ryng ba tính ch?t ñ_u tiên (tính mKm dio, tính
nhu_n nhuycn, tính ñCc ñáo) là ba y7u te cơ bIn, cet lõi c@a s5 sáng t,o vHi tư
cách là thành ph_n quan trXng bDc nh?t c@a c?u trúc năng khi7u, tài năng.
1.3.Nh#ng bi$u hin ñ&c trưng ca tư duy sáng to
ð#c trưng 1: Th5c hi>n ñCc lDp vi>c di chuy1n nhFng tri th\c, kĩ năng, kĩ
xIo sang tình hueng mHi hohc g_n, hohc xa, bên trong hay bên ngoài hay giFa
các h> theng ki7n th\c.
ð#c trưng 2: Nhìn th?y nhFng nCi dung mHi trong tình hueng bình thưjng.
ð#c trưng 3: Nhìn th?y ch\c năng mHi c@a ñei tư8ng quen bi7t.
ð#c trưng 4: ðCc lDp k7t h8p các phương th\c ho,t ñCng ñã bi7t ñ1 t,o
thành cái mHi.
ð#c trưng 5: Nhìn th?y c?u trúc c@a ñei tư8ng ñang nghiên c\u.
ð#c trưng 6: Nhìn th?y các cách giIi quy7t có th1, ti7n trình giIi theo tSng
cách và l5a chXn cách giIi tei ưu.
ð#c trưng 7: Xây d5ng phương pháp mHi vK nguyên tsc, khác vHi các
nguyên tsc quen thuCc ñã
2. Mt s tim năng ca Hình h#c trong vi%c phát tri'n TDST cho HS
Hình hXc THCS nói chung và hình hXc lHp 9 nói riêng ñư8c xây d5ng trên
tinh th_n c@a phương pháp tiên ñK, các phép ch\ng minh ñòi hni tính chht ch},
logic. ðây là ñiKu ki>n r?t tet ñ1 rèn luy>n và phát tri1n các thao tác tư duy. Bên
c,nh ñó, hình hXc ph•ng còn tương ñei tr5c quan, các k7t quI c@a hình hXc ph_n
lHn ñư8c th?y rõ trên hình v} do ñó có th1 l8i dQng ñiKu này ñ1 phát tri1n khI
năng mò mtm, d5 ñoán, thq sai cho hXc sinh.
4
Khác vHi ñ,i se, hình hXc h_u như không có thuDt giIi, các bài toán hình
hXc r?t ña d,ng, không th1 áp dQng mCt thuDt giIi cQ th1 cho mCt d,ng bài tDp
hình hXc nào ñiKu này là cơ s: ñ1 phát tri1n tính ñCc ñáo c@a tư duy sáng t,o.
ð1 giIi mCt bài toán hình hXc ñòi hni ngưji hXc phIi k7t h8p nhiKu ki7n
th\c ñã hXc, phIi có s5 liên h> giFa các ki7n th\c ñã bi7t vHi yêu c_u c@a bài
toán. MCt trong các yêu c_u c@a hXc hình hXc là vi>c v} thêm y7u te phQ, như
kéo dài ñưjng, xác ñOnh thêm giao ñi1m, ki thêm ñưjng ñiKu này giúp phát tri1n
ñư8c trí tư:ng tư8ng, khI năng d5 ñoán c@a ngưji hXc.
MCt v?n ñK c@a hình hXc thưjng ñư8c dicn ñ,t theo nhiKu cách khác nhau,
ñ1 ch\ng minh mCt tính ch?t hình hXc thưjng có nhiKu hưHng ti7p cDn khác
nhau, do ñó phát tri1n ñư8c tính nhu_n nhuycn, mKm dio c@a tư duy sáng t,o
trong vi>c hXc hình hXc.
3. Mt s Bi%n pháp rèn luy%n TDST cho HS THCS trong DH Toán
3.1. Chú tr)ng rèn luyn các thao tác tư duy cho HS trong quá trình DH
3.1.1. M*c ñích: Ta ñã bi7t, vHi b?t c\ lo,i hình tư duy nào dù là tư duy lô
gic, tư duy sáng t,o, hay tư duy phê phán... thì vi>c th1 hi>n chúng cũng phIi
thông qua các thao tác tư duy. Vì vDy muen phát tri1n tư duy sáng t,o cho hXc
sinh thì vi>c không th1 thi7u là phIi rèn luy>n các thao tác tư duy cơ bIn. ‚ ñây
vi>c rèn luy>n các thao tác tư duy ñư8c xem là nhym t,o ra s5 phát tri1n vK
“lư8ng” khi muen phát tri1n tư duy sáng t,o cho hXc sinh.
3.1.2. Cách th,c th-c hin
a) Rèn luyn thao tác phân tích 5 t6ng h7p: Phân tích tZng h8p là thao tác
tư duy quan trXng c@a quá trình tư duy, nó ñư8c th5c hi>n trong h_u h7t trong
các quá trình tư duy. Trong quá trình d,y hXc, ñ1 rèn luy>n ñư8c các thao tác
phân tích, tZng h8p, giáo viên c_n:
k Thưjng xuyên tDp luy>n cho hXc sinh vi>c phân tích ñ1 tìm hi1u ñK bài,
nhDn d,ng bài toán: VHi ñhc trưng là phân chia ñei tư8ng nhDn th\c thành các
bC phDn, các thành ph_n sau ñó h8p nh?t các thành ph_n ñã ñư8c tách rji nhj s5
phân tích thành mCt ch<nh th1 do ñó chp thao tác tư duy phân tích k tZng h8p
5
thưjng ñư8c dùng ñ1 tìm hi1u ñK bài, nhDn di>n d,ng bài, phân tích các mei
quan h> c@a các ñei tư8ng, tZng h8p các y7u te, ñiKu ki>n vSa phân tích c@a ñei
tư8ng ñ1 ñưa ra ñiKu ki>n mHi, k7t luDn mHi, tZng h8p các bưHc giIi bC phDn ñ1
liên k7t t,o thành bài giIi hoàn thi>n, tZng h8p các cách giIi, cách làm t,o thành
phương pháp chung.
Ví d0 1: Cho tam giác ABC nCi ti7p ñưjng
tròn (O), ñưjng cao AH. GXi E là hình chi7u
vuông góc c@a B trên ñưjng kínhAA’ c@a (O).
Ch\ng minh HE vuông góc vHi AC.
TS giI thi7t, ta sq dQng hai dF ki>n: AA’ là
ñưjng kính c@a (O),
(
)
C O
∈
tZng h8p l,i
ñư8c
A'C AC
⊥
. Ta ñK xu?t phương án.
HE AC
là tZng h8p c@a hai ñiKu ki>n
A'C AC
⊥
và
HE A'C
. Bài toán tr:
thành ch\ng minh
HE A'C
hay phIi ch\ng minh
CA 'A HEA '
=
. Sq dQng
thao tác phân tích, ta có
ABC
và
AA 'C
là hai góc nCi ti7p ñưjng tròn (O) cùng
chsn
AC
do ñó
ABC AA 'C
=
. VDy ta phIi ch\ng minh
ABC AA 'C
=
. L,i
có
AH BC; BE AA'
⊥ ⊥
nên t\ giác ABHE nCi ti7p do ñó
ABC AA 'C
=
.
+) TS
o
AHB AEB 90
= = ⇒
T\ giác ABHE nCi ti7p (tZng h8p)
+) TS t\ giác ABHE nCi ti7p
HEA ' ABH
⇒ =
(1) (phân tích)
+) TS
ABC
nCi ti7p ñưjng tròn (O) chsn
AC
,
AA 'C
nCi ti7p ñưjng tròn
(O) chsn
AC
⇒
ABC AA 'C
=
(2) (tZng h8p)
+) TS (1) và (2)
HE A'C
⇒
(*) (tZng h8p)
+) TS
(
)
C O
∈
,
AA '
là ñưjng kính c@a (O)
A'C AC
⇒ ⊥
(**) (tZng h8p)
+) TS (*) và (**)
HE AC
⇒ ⊥
(ñiKu phIi ch\ng minh) (tZng h8p)
E
A'
H
O
A
B
C