Sáng kiến kinh nghiệm: Xây dựng hệ thống câu hỏi gợi mở trong đọc – hiểu tác phẩm Chiếc thuyền ngoài xa của Nguyễn Minh Châu

XÂY DỰNG HỆ THỐNG CÂU HỎI GỢI MỞ TRONG ĐỌC – HIỂU TÁC PHẨM CHIẾC THUYỀN NGOÀI XA CỦA NGUYỄN MINH CHÂU

MỞ ĐẦU

I. LÍ DO CHỌN ĐỀ TÀI

Văn bản văn chương là văn bản nghệ thuật, nghệ thuật nào cũng lấy cái đẹp làm tôn chỉ mục đích. Dạy văn là khám phá cái hay cái đẹp trong văn bản nghệ thuật, nên trước hết nó phải là một nghệ thuật, nghệ thuật cảm thụ và phô diễn cái đẹp. Đổi mới phương pháp dạy học Ngữ văn là vấn đề mang tính thời sự, là nỗi băn khoăn, trăn trở cho người dạy và người học dù nó đã được phổ biến trong nhà trường suốt những năm gần đây. Cốt lõi của việc đổi mới dạy học Văn là phát huy tính tích cực, tự giác, chủ động, sáng tạo của học sinh (HS); bồi dưỡng phương pháp tự học, rèn luyện kĩ năng vận dụng kiến thức vào thực tiễn; tác động đến tình cảm, đem lại niềm vui và hứng thú khám phá kho tàng tri thức cho người học.

Môn Ngữ Văn có tầm quan trọng đặc biệt trong nhà trường nhưng dạy Văn không giống bất kỳ một môn học nào khác. Nếu như dạy Lịch sử cần quan tâm đến sự kiện và con số, dạy Địa lý quan tâm đến các yếu tố tự nhiên và xã hội, dạy toán chú ý đến các con số…thì dạy Văn không chỉ cần đến kiến thức là đủ mà còn đòi hỏi nhu cầu cảm xúc, tình cảm, sự rung động của con tim, cái xuất thần của tâm hồn, cần đến cái không khí văn, chất văn trong lớp học, trong mỗi cá nhân thầy và trò. Chính vì vậy, đòi hỏi ở mỗi người giáo viên Văn luôn phải có sự sáng tạo, đổi mới trong phương pháp giảng dạy đặc biệt là chú trọng đến mục đích truyền thụ cảm hứng văn chương. Với đặc trưng là một bộ môn khoa học nghệ thuật- nhạy cảm, đổi mới phương pháp dạy học Văn đòi hỏi giáo viên (GV) phải kích thích sự tìm tòi phát hiện, hướng dẫn cách cảm thụ và lối tư duy cho HS để từ những hình tượng nghệ thuật trong Văn học; HS khám phá ra giá trị của Chân, Thiện, Mĩ; góp phần hoàn thiện phẩm chất và nhân cách ở các em. Chính vì thế, nhiều phương pháp dạy học mới đã được đưa ra và áp dụng trong việc đọc – hiểu tác phẩm văn học. Để khắc phục lối học tập thụ động, lệ thuộc quá mức vào các tài liệu tràn lan trên thị trường, ỷ lại vào hoạt động của giáo viên, chờ đợi những kết quả mà người khác cảm nghĩ hộ ở HS; phương pháp dạy học gợi mở thông qua việc xây dựng hệ thống câu hỏi gợi mở trong dạy đọc – hiểu tác phẩm văn học có vai trò rất quan trọng. Nó chính là quá trình tác động vào tư duy, phương pháp chìa khóa mở cửa tâm hồn các em, giúp các em có khả năng tự mình thâm nhập vào thế giới nghệ thuật của tác phẩm văn chương để nói lên những cảm nhận, rung động của chính bộ óc, con tim mình bằng chính lời lẽ của mình.

1

NGUYỄN THỊ HUYỀN

SÁNG KIẾN KINH NGHIỆM

Cái đẹp của văn chương không chỉ thể hiện ở bề mặt ngôn từ mà còn chìm sâu vào nhiều tầng lớp nghĩa của văn bản, của thế giới hình tượng, bởi vậy đòi hỏi người dạy văn phải biết cách gợi mở vấn đề để HS cảm nhận được chiều sâu

XÂY DỰNG HỆ THỐNG CÂU HỎI GỢI MỞ TRONG ĐỌC – HIỂU TÁC PHẨM CHIẾC THUYỀN NGOÀI XA CỦA NGUYỄN MINH CHÂU của vấn đề. Cả hai quá trình truyền thụ và lĩnh hội kiến thức, việc xây dựng và giải quyết các câu hỏi gợi mở để mở được cánh cửa tri thức thực sự là vô cùng quan trọng. Nó đóng vai trò tiên quyết trong việc tạo cơ sở nền tảng cho hành trình khám phá và chinh phục kiến thức. Vì thế, nghiên cứu để xây dựng hệ thống câu hỏi gợi mở trong mỗi tác phẩm Văn học là kỹ năng và thao tác cần làm của người GV đối với bộ môn Ngữ Văn.

II. TỔ CHỨC THỰC HIỆN ĐỀ TÀI 1. CƠ SỞ LÍ LUẬN Một thực tế có thể dễ dàng nhận thấy trong chương trình Ngữ văn 12 có nhiều văn bản có dung lượng lớn nhưng thời lượng cho tiết dạy lại ít nên chúng ta thường phải dạy chạy bài nếu không muốn "cháy giáo án". Thế nên nhiều tiết dạy đã không đạt được yêu cầu như mong muốn. Những trăn trở trên thật đáng trân trọng bởi đối với GV Ngữ văn, tôi thiết nghĩ, không có một mục đích nào khác là mong muốn cho HS tiếp nhận và cảm thụ tác phẩm một cách trọn vẹn. Và cũng chính bởi tâm huyết ấy mà không ít người thầy đã cố gắng cung cấp cho HS thật nhiều thông tin về tác giả, tác phẩm và lẽ dĩ nhiên như thế thì đã thiếu giờ lại càng trở nên cháy giờ hơn. Trong không khí chung của công cuộc đổi mới phương pháp giảng dạy hiện nay, một trong những điều mà mọi người đang quan tâm đó là làm thế nào để khơi dậy tiềm lực nội tại của mỗi HS trong quá trình học tập, tạo điều kiện tích cực nhất để các em có thể tự học, tự tiếp cận tri thức một cách chủ động nhất. Đây là xu hướng giáo dục tích cực đang được đặc biệt chú trọng. Vậy nên, trong quá trình giảng dạy, yêu cầu chuẩn bị bài một cách nghiêm túc đã trở thành một công việc thật sự cần thiết và hữu ích cho quá trình học tập của mỗi HS. Với môn Ngữ văn, yêu cầu này càng trở nên cấp thiết hơn bởi lẽ để tiếp cận một tác phẩm văn học cần phải hội tụ nhiều kỹ năng, phải có sự tiếp cận bề mặt văn bản trên cơ sở đó cảm nhận những giá trị thẫm mỹ ẩn chứa sau từng con chữ. Việc HS chuẩn bị tốt bài ở nhà làcông đoạn hết sức quan trọng giúp việc tiếp cận tốt bề mặt văn bản. Đây có thể nói là yếu tố "nền" để khi lên lớp kết hợp với những tri thức của GV cung cấp, HS sẽ có một cái nhìn tương đối trọn vẹn về tác phẩm văn học.

2

NGUYỄN THỊ HUYỀN

SÁNG KIẾN KINH NGHIỆM

Qua thực tế bài dạy ở trên lớp, tôi nhận thấy những câu hỏi hướng dẫn học bài trong sách giáo khoa có tính chất định hướng tìm hiểu kiến thức chính, song còn chung chung, nhiều câu hỏi khó, dài, chứa dung lượng kiến thức nhiều, chưa phân hóa đối tượng người học, HS chưa thể cảm nhận sâu sắc văn bản. Mặt khác, một thực trạng chung là học viên thường chép lại sách học tốt soạn theo hệ thống câu hỏi trong sách giáo khoa. Vì thế, việc xây dựng hệ thống câu hỏi hợp lí, khoa học, mang tính nghệ thuật và sư phạm của GV có hiệu quả lớn trong hướng dẫn, định hướng học viên đọc hiểu tốt tác phẩm văn học trong mỗi giờ học Văn. Chiếc thuyền ngoài xa của Nguyễn Minh Châu là truyện ngắn hiện đại, xoay quanh những vấn đề thế sự, cuộc sống gia đình, đặc biệt là những hoàn cảnh trớ trêu, kém may mắn vì thế khá nhạy cảm đối với lứa tuổi học trò. Đồng thời, hướng tiếp cận khai thác cốt truyện cũng có nhiều phương thức khác nhau. Sức hấp dẫn của tác phẩm này chính là giá trị nhân đạo, là vẻ đẹp tiềm ẩn bên

XÂY DỰNG HỆ THỐNG CÂU HỎI GỢI MỞ TRONG ĐỌC – HIỂU TÁC PHẨM CHIẾC THUYỀN NGOÀI XA CỦA NGUYỄN MINH CHÂU trong người phũ nữ hàng chài có dáng hình đối lập với tấm lòng quảng đại bao dung. Vậy làm sao để HS cảm nhận được điều mới mẻ ở loại truyện ngắn xã hội thiên về đời sống thực, khám phá được sự tinh tế trong bút pháp và những nét đặc sắc trong tư tưởng của nhà văn cũng là cả quá trình nỗ lực và chọn lọc của người Thầy trong giảng dạy.

Sau tám năm trực tiếp giảng dạy chương trình sách giáo khoa lớp 12 đổi mới kể từ năm 2006, tôi rút ra được một số kinh nghiệm về phương pháp giảng dạy, cách thiết kế bài học, cách thức và trình tự lên lớp tác phẩm. Chính vì vậy mà tôi đã chọn đề tài: “Xây dựng hệ thống câu hỏi gợi mở trong đọc – hiểu tác phẩm Chiếc thuyền ngoài xa của Nguyễn Minh Châu” (Sách Ngữ văn 12- cơ bản) với hy vọng nhỏ góp phần xây dựng và nâng cao chất lượng của việc đổi mới dạy văn – học văn trong chương trình dạy học Ngữ văn của chúng ta.

3

NGUYỄN THỊ HUYỀN

2. NỘI DUNG, BIỆN PHÁP THỰC HIỆN VÀ CÁC GIẢI PHÁP

CỦA ĐỀ TÀI - Lịch sử của vấn đề: Truyện ngắn Chiếc thuyền ngoài xa là một truyện ngắn đặc sắc, tiêu biểu cho phong cách nghệ thuật của Nguyễn Minh Châu. Tác phẩm này đã được đưa vào giảng dạy trong nhà trường nhiều năm nay và được giới thiệu trong chương trình sách giáo khoa Ngữ văn 12 mới ở cả hai bộ sách: Cơ bản và Nâng cao. Vì là một tác phẩm hay, được tiếp cận qua thời gian nên đã có rất nhiều bài viết bàn luận về vấn đề này. Cụ thể như: Sáng kiến kinh nghiệm “Hướng dẫn học sinh tiếp cận Chiếc thuyền ngoài xa của Nguyễn Minh Châu qua phương thức nêu vấn đề” – Nguyễn Thị Mai Lan. “Chiếc thuyền ngoài xa và thông điệp niệm nghệ thuật của Nguyễn Minh Châu” - Đoàn Đức Phương. “Quan niệm nghệ thuật của Nguyễn Minh Châu trong truyện ngắn Chiếc thuyền ngoài xa”. “Sự đổi mới trong nghệ thuật trần thuật của Nguyễn Minh Châu”- Nguyễn Thế Lượng.“Chiếc thuyền ngoài xa của Nguyễn Minh Châu”- Chế Diễm Châu, Báo Văn nghệ Quân đội. Trong đổi mới dạy học văn, khi lấy HS làm trung tâm của hoạt động, để các em đối diện với văn bản và xem đó là khung trời rộng mở để phát huy mọi cá tính, sở thích, hình dung tưởng tượng của cá nhân thì việc xây dựng hệ thống câu hỏi khoa học, sáng tạo, hệ thống trong đọc hiểu tác phẩm văn học đã được rất nhiều người qua tâm và bàn luận: TS. Phạm Hưng Bình (2004), Phương pháp dạy học tác phẩm văn học, ĐHSP Đà Nẵng. Trần Đình Sử (2007), Đọc hiểu văn bản là thế nào?, Tạp chí Văn học và tuổi trẻ, số tháng 11, Hà Nội. Trên đây là những bài viết có sự phân tích khá sâu về việc cảm nhận tác phẩm Chiếc thuyền ngoài xa và là những bài viết có sự đầu tư trong nghiên cứu vấn đề xây dựng hệ thống câu hỏi trong đọc hiểu tác phẩm văn học. Tuy nhiên, những bài viết đó chưa làm nổi bật cách thức tổ chức triển khai, xây dựng hệ thống câu hỏi gợi mở trong đọc hiểu tác phẩm này theo đúng tinh thần một bài đọc hiểu trong chương trình phổ thông. Trên cơ sở tiếp thu những ưu điểm của các tài liệu nói trên và kinh nghiệm của bản thân qua quá trình áp dụng thực tiễn giảng dạy, đề tài này sẽ đi sâu vào cách thức xây dựng hệ thống câu hỏi gợi mở trong đọc hiểu truyện ngắn Chiếc thuyền ngoài xa của Nguyễn Minh Châu. SÁNG KIẾN KINH NGHIỆM

XÂY DỰNG HỆ THỐNG CÂU HỎI GỢI MỞ TRONG ĐỌC – HIỂU TÁC PHẨM CHIẾC THUYỀN NGOÀI XA CỦA NGUYỄN MINH CHÂU - Phương pháp nghiên cứu: Trong quá trình nghiên cứu đề tài, tôi sử dụng một số phương pháp sau: Phương pháp tiếp cận có hệ thống Phương pháp so sánh, đối chiếu Phương pháp phân tích, tổng hợp Phương pháp thống kê, phân loại - Nôi dung: Nghiên cứu, tìm hiểu, phân tích hiệu quả của việc xây dựng hệ thống câu hỏi gợi mở trong đọc- hiểu tác phẩm Chiếc thuyền ngoài xa của Nguyễn Minh Châu, một truyện ngắn hiện đại.

2.1. PHƯƠNG PHÁP GỢI MỞ VÀ VIỆC XÂY DỰNG HỆ THỐNG CÂU HỎI GỢI MỞ TRONG ĐỌC HIỂU TÁC PHẨM VĂN HỌC 2.1.1. Phương pháp gợi mở - Khái niệm: Phương pháp gợi mở (hay đàm thoại gợi mở) là cách thức hoạt động song phương của thầy và trò bằng con đường hoạt động trực tiếp với tác phẩm nhằm tạo không khí tự do tư tưởng, tự do bộc lộ để từng bước dẫn dắt HS chiếm lĩnh tác phẩm văn học một cách sâu sắc về cả tâm hồn lẫn trí tuệ. - Nội dung: Gợi mở là một phương pháp dạy học lấy sự cảm nhận của HS trong giờ học làm hoạt động trung tâm của giờ dạy học. Trung tâm của quá trình không phải là tác phẩm văn học mà là tâm trí của học sinh khi gặp gỡ cuốn sách (Alain Richard Beach). HS là chủ thể, thầy giáo là chủ đạo của quá trình tiếp nhận. Thầy làm nhiệm vụ thiết kế, trò thi công.

4

NGUYỄN THỊ HUYỀN

Phương pháp này thể nghiệm hai tính chất cơ bản trong cảm nhận tác

phẩm văn học: gợi mở và gợi tìm. - Gợi tiềm năng vốn có trong văn bản, trong tư duy, tình cảm HS. - Tìm tòi phát hiện cái mới trong cách tiếp nhận tác phẩm và trong cách tư duy, lĩnh hội của người học. - Mục đích của việc xây dựng hệ thống câu hỏi gợi mở: - Tích cực hóa hoạt động tích cực của HS: chủ động, tích cực, sáng tạo. - Giúp GV nắm vững trình độ HS và biết cách điều tiết quá trình truyền thụ kiến thức của mình sao cho ngày một hoàn thiện. 2.1.2. Xây dựng hệ thống câu hỏi gợi mở trong đọc- hiểu tác phẩm văn học - Căn cứ khoa học Lấy lí luận dạy học làm xuất phát điểm + HS là trung tâm của quá trình dạy học, GV chỉ tổ chức hướng dẫn + Phát huy vai trò tích cực chủ động của HS, HS là chủ thể Lấy thành tựu tâm lí học hiện đại làm căn cứ + Xuất phát từ quan điểm chủ yếu của tâm lí học hiện đại: Tâm lí của con người chỉ hình thành trong quá trình hoạt động. + Phát huy hết sức mạnh sáng tạo của các hoạt động tâm lí: tưởng tượng, liên tưởng, suy tưởng...phù hợp với lứa tuổi HS. Lấy đặc trưng văn học, hoạt động tiếp nhận, phương pháp tiếp cận là căn cứ cho hệ thống câu hỏi. + Đặc trưng khoa học và nghệ thuật SÁNG KIẾN KINH NGHIỆM

XÂY DỰNG HỆ THỐNG CÂU HỎI GỢI MỞ TRONG ĐỌC – HIỂU TÁC PHẨM CHIẾC THUYỀN NGOÀI XA CỦA NGUYỄN MINH CHÂU

+ Vai trò người đọc trong tiếp nhận hiện đại + Phương pháp tiếp cận đồng bộ Lấy nội dung các loại câu hỏi phân tích cảm thụ làm căn cứ Lấy mục tiêu của bài dạy, trọng tâm kiến thức kĩ năng của bài đọc văn làm căn cứ. 2.1.3. Yêu cầu của hệ thống câu hỏi gợi mở - Phát huy hoạt động song phương của thầy và trò để từng bước đi vào tác phẩm. - Phải chính xác, rõ ràng, khoa học, linh hoạt, sáng tạo, mang tính sư phạm và tính nghệ thuật. - Vừa sức HS, đúng lúc, phù hợp khuôn khổ giờ dạy, có khả năng nêu vấn đề, khơi gợi HS suy nghĩ, tìm tòi, khám phá nhằm rèn luyện kĩ năng cảm thụ và tư duy lôgic. - Hướng trọng tâm vào khai thác những giá trị nội dung, nghệ thuật độc đáo, thể hiện được những đặc trưng cơ bản của tác phẩm văn học. - Phải xây dựng thành một hệ thống chặt chẽ từng bước giúp HS đi sâu vào tác phẩm như một chỉnh thể. Kết hợp giữa câu hỏi cụ thể, câu hỏi tổng hợp, khái quát, câu hỏi diễn dịch, quy nạp giúp HS nắm chắc hệ thống kiến thức. 2.1.4. Phân loại

Trong quá trình nghiên cứu hệ thống câu hỏi gợi mở, chúng ta cần bám sát cấu trúc của một bài đọc- hiểu gồm bốn hoạt động nhận thức- trả lời bốn câu hỏi: Cái gì, như thế nào, vì sao, để làm gì và dựa trên trình tự ba cấp độ đọc hiểu văn bản: đọc – nhận biết; đọc – khám phá, chiếm lĩnh văn bản; đọc – tổng kết, ứng dụng (từ tiếp cận, nhận biết qua cắt nghĩa- đánh giá đến tổng hợp), tôi phân chia thành các loại nhỏ theo bảng phân loại sau đây:

Mục đích Ví dụ Loại câu hỏi

BẢNG PHÂN LOẠI HỆ THỐNG CÂU HỎI GỢI MỞ TRONG ĐỌC – HIỂU TÁC PHẨM VĂN HỌC Dạng, mô hình hóa

1. Câu hỏi tái hiện

- Nêu...? - Trình bày...? - Tóm tắt...? - Chỉ ra...?

- Trình bày những nét chính về cuộc tác giả đời của Minh Nguyễn Châu?

NGUYỄN THỊ HUYỀN

- Cảm nhận ban đầu (chung) về...? - Cảm nhận ban đầu của em về

- Nhắc lại kiến thức có sẵn trong sách giáo khoa hoặc kiến thức đã học, đã biết. - Thường được sử trong phần dụng tìm hiểu tiểu dẫn, tác giả, xuất xứ, hoàn cảnh ra đời của tác phẩm - HS tự bộc lộ trực xúc cảm cảm, 2. Câu hỏi về ấn 5 SÁNG KIẾN KINH NGHIỆM

XÂY DỰNG HỆ THỐNG CÂU HỎI GỢI MỞ TRONG ĐỌC – HIỂU TÁC PHẨM CHIẾC THUYỀN NGOÀI XA CỦA NGUYỄN MINH CHÂU

tượng thẩm mĩ

- Ấn tượng của em về...? - Đọc tác phẩm này, em có cảm nhận chung như thế nào?

truyện ngắn Chiếc thuyền ngoài xa? - Đọc từ đầu đến cuối truyện ngắn, em ấn tượng nhất với những chi tiết nào, hình ảnh nào? Vì sao?

3.Câu hỏi gợi mở, tìm tòi, phát hiện

- Tìm những chi tiết, hình ảnh...? - Phát hiện biện pháp nghệ thuật...? - Nhận xét về...?

- Tìm những hình ảnh mang tính biểu tượng trong đoạn đầu bài thơ Đàn ghi ta của Lorca của Thanh Thảo? Nhận xét về ý nghĩa của các biểu ảnh hình tượng đó?

- Phân tích...? - ....như thế nào? - Tại sao...?

4. Câu hỏi phân tích nêu vấn đề

tượng chung, ấn chung về toàn bộ thế giới hình tượng của tác phẩm như một chính thể. - Tuy là nhận thức cảm trực bằng nhưng đóng vai trò chỉ định đạo, hướng cho những bước tiếp theo. - Bám sát văn bản, chỉ ra được những tín hiệu thẩm mĩ trong văn bản, phát hiện cái hay, cái đẹp của văn bản chính xác, có sức thuyết phục ở từ ngữ, hình ảnh, âm sắc, thanh, màu thời không gian, tượng gian, hình nghệ thuật, biện pháp tu từ... - Giúp HS khám phá vẻ đẹp nội dung và nghệ thuật của tác phẩm thông qua thao tác phân tích những chi tiết có vai trò đầu mối của chỉnh thể. - Đặt ra tình huống mới có vấn đề, kích thích sự sáng tạo, tư duy của HS để giải quyêt vấn đề bằng một phương thức, có lời giải mới.

6

NGUYỄN THỊ HUYỀN

SÁNG KIẾN KINH NGHIỆM

- Vội vàng – Xuân Diệu: + Khi miêu tả vẻ đẹp tháng giêng, tác giả có cái nhìn mới mẻ và độc đáo như thế nào? Phân tích các hình ảnh thể hiện cái nhìn đó? + Theo em câu thơ nào là độc đáo, hiện đại nhất? Vì sao? - Chí Phèo- Nam Cao: Vì sao Chí Phèo lại đến nhà Bá

XÂY DỰNG HỆ THỐNG CÂU HỎI GỢI MỞ TRONG ĐỌC – HIỂU TÁC PHẨM CHIẾC THUYỀN NGOÀI XA CỦA NGUYỄN MINH CHÂU

5. Câu hỏi so sánh, liên hệ

- So sánh (đối chiếu) A với B? + A, B: các yếu tố nội dung, nghệ thuật trong cùng một tác phẩm hoặc trong các tác phẩm khác nhau. - ...gợi em liên tưởng đến hình ảnh, chi tiết, nhân vật, câu thơ... nào đã học?

=

- Ôn lại kiến thức cũ, khắc sâu kiến thức mới. - Cảm nhận cái đặc sắc, riêng biệt ở từng văn bản, từng tác giả làm cho việc tiếp thu kiến thức vừa sâu sắc, vừa có hệ thống. - Tạo trường liên tưởng phong phú để trí tưởng tượng các em phát huy, nhập hồn vào tác phẩm.

tự bộc

của 6. Câu hỏi khái quát, tổng hợp

xét

- Đặc sắc nghệ thuật, ý nghĩa tư tác tưởng phẩm? - Nhận định, đánh giá khái quát ? - Nhận chung...?

NGUYỄN THỊ HUYỀN

Kiến, giết Bá Kiến và tự sát? - Chữ người tủ tù - Tuân: Nguyễn Theo em, Huấn Cao viên tặng quản ngục chữ gì? Vì sao? - So sánh hai đám tang trong hai tác phẩm: Đoạn trích Hạnh phúc của một tang gia (Số đỏ - Vũ Trọng Phụng) với đoạn trích Đám tang lão Gôrio ( Lão Gôrio - Ban dắc) - Tiếng khóc nức nở của Hộ trong Đời thừa gợi nhớ tiếng khóc của nhân vật nào trong tác phẩm của Nam Cao mà ta đã học? - So sánh câu thơ cuối bài Tràng giang của Huy Cận với ý thơ của Thôi Hiệu? - Khái quát về giá trị nội dung và đặc sắc nghệ thuật của bài thơ Bài ca ngất ngưỡng của Công Nguyễn Trứ?

- HS lộ những cảm nhận, thức những nhận riêng của mình và tự nói lên những thu hoạch khái quát của mình về văn bản sự hiện -Thể chuyển hóa của văn tiếp bản vào sự nhận tinh thần của 7 SÁNG KIẾN KINH NGHIỆM

XÂY DỰNG HỆ THỐNG CÂU HỎI GỢI MỞ TRONG ĐỌC – HIỂU TÁC PHẨM CHIẾC THUYỀN NGOÀI XA CỦA NGUYỄN MINH CHÂU

7. Câu hỏi liên hệ, ứng dụng

vấn - Từ đề....trong tác phẩm em có suy nghĩ gì? - Liên hệ cuộc sống bản thân em? - Rút ra bài học, ý nghĩa...?

người đọc. - Thường được sử dụng ở phần tổng kết - Phát huy khả năng liên hệ qua lại với những gì đọc hiểu được với bản thân HS. - Phát triển trường hiểu biết và vận dụng sáng tạo trong thực tiễn.

- Sau khi đọc hiểu truyện ngắn Chí Phèo của Nam Cao em có suy nghĩ gì về số phận của người nông dân trước cách mạng tháng Tám? - Từ văn bản Chiếu cầu hiền của Ngô Thì Nhậm, trình bày suy nghĩ của em về vai trò của người hiền tài trong thời đại hiện nay? Ý thức trách nhiệm của em như thế nào trước vấn đề này?

2.2. XÂY DỰNG HỆ THỐNG CÂU HỎI GỢI MỞ TRONG ĐỌC – HIỂU

TÁC PHẨM CHIẾC THUYỀN NGOÀI XA CỦA NGUYỄN MINH CHÂU

2.2.1. Phương pháp giảng dạy, hướng khai thác truyện ngắn Chiếc thuyền

ngoài xa của Nguyễn Minh Châu.

- Dự kiến thời gian lên lớp

Tiết 1:

Hướng dẫn HS tìm hiểu phần tiểu dẫn sách giáo khoa, GV lưu ý về phong cách

nghệ thuật và những cống hiến của Nguyễn Minh Châu sau giải phóng 1975.

Hướng dẫn HS đọc văn bản, yêu cầu các em chia bố cục, tìm hiểu hoàn cảnh sáng

8

NGUYỄN THỊ HUYỀN

SÁNG KIẾN KINH NGHIỆM

tác và trình bày cảm nhận chung về câu chuyện.

XÂY DỰNG HỆ THỐNG CÂU HỎI GỢI MỞ TRONG ĐỌC – HIỂU TÁC PHẨM CHIẾC THUYỀN NGOÀI XA CỦA NGUYỄN MINH CHÂU Tiết 2: Hướng dẫn HS đọc – tìm ý đoạn 1 và 2, tìm hiểu ý nghĩa nhan đề và tình

huống truyện thông qua hai phát hiện của nghệ sĩ Phùng

Tiết 3: Hướng dẫn HS đọc – hiểu đoạn còn lại, tìm hiểu câu chuyện của người

đàn bà ở tòa án huyện và bài học về mối quan hệ giữa nghệ thuật và cuộc sống.

Hướng dẫn HS hiểu được chân dung và ý nghĩa của các nhân vật trong truyện.

Mỗi nhân vật là một giá trị nội dung.

Hướng dẫn HS tổng kết nghệ thuật và nội dung, rút ra ý nghĩa và bài học nhận

thức từ văn bản.

- Hướng khai thác tác phẩm: Trong cấu tạo chương trình Ngữ văn 12, Chiếc

thuyền ngoài xa được phân bố trong cụm thể loại truyện ngắn, liền sau các truyện

ngắn thuộc giai đoạn văn học 1945 - 1975 và được phân phối ở tiết 72,73,74

(chương trình cơ bản). Chiếc thuyền ngoài xa tiêu biểu cho hướng tiếp cận đời

sống từ góc độ thế sự của nhà văn ở giai đoạn sáng tác thứ hai. Cái nhìn hiện thực

đa chiều đã giúp ông nhận ra đời sống con người bao gồm cả những quy luật tất

yếu lẫn những ngẫu nhiên may rủi khó bề lường hết. Ông day dứt về việc con

người phải chấp nhận những nghịch lý không đáng có. Gánh nặng mưu sinh đè

trĩu trên đôi vai cặp vợ chồng hàng chài, giam hãm họ trong cảnh tăm tối, đói

khổ, bấp bênh. Người chồng tha hóa trở thành kẻ vũ phu, thô bạo. Người vợ vì

thương con nên chịu sự ngược đãi của chồng mà không biết rằng đã làm tổn

thương tâm hồn đứa con thơ dại. Đứa bé yêu mẹ, bênh vực mẹ thành ra thù địch

với cha và ai biết liệu trong tương lai cậu có thể sống khác cha mình? Phía sau

câu chuyện buồn này, trái tim nhân hậu của Nguyễn Minh Châu vẫn ấm áp

niềm tin yêu, trân trọng trước vẻ đẹp tuổi thơ, tình mẫu tử, sự can đảm và bao

dung của người phụ nữ. Đó không phải kiểu vẻ đẹp chói sáng, hào hùng mà là

những hạt ngọc lẩn khuất trong cái lấm láp, lam lũ của đời thường. Theo ông, tình

yêu ở người nghệ sĩ “vừa là một niềm hân hoan say mê, vừa là một nỗi đau đớn,

khắc khoải, một mối quan hoài thường trực về số phận, hạnh phúc của những

9

NGUYỄN THỊ HUYỀN

SÁNG KIẾN KINH NGHIỆM

người xung quanh mình”. Có lẽ vì thế, Chiếc thuyền ngoài xa là kiểu truyện

XÂY DỰNG HỆ THỐNG CÂU HỎI GỢI MỞ TRONG ĐỌC – HIỂU TÁC PHẨM CHIẾC THUYỀN NGOÀI XA CỦA NGUYỄN MINH CHÂU ngắn mở ra tình huống nhận thức, được tổ chức xung quanh một tình huống hết

sức đặc biệt mà ở đó hai nhân vật Phùng và Đẩu đã trải qua biết bao những thăng

trầm trong tư duy và cảm xúc. Từ hai phát hiện của người nghệ sĩ nhiếp ảnh ở bãi

biển đến câu chuyện của người đàn bà ở toà án huyện là cả quá trình nhận thức

của con người về cách nhìn cuộc sống, về mối quan hệ giữa nghệ thuật và cuộc

đời. Dẫn dắt để thâm nhập tác phẩm: Năm 1983, khi Chiếc thuyền ngoài xa ra

đời, đất nước vẫn chưa thoát khỏi dư chấn của chiến tranh, đời sống nhân dân vô

cùng khó khăn. Số phận cá nhân nằm im dưới lớp băng hà của “giấc mơ đại tự

sự”. Với những dự cảm thời cuộc sắc bén và tài năng nghệ thuật của mình,

Nguyễn Minh Châu đã giúp lớp băng hà kia có những vết nứt cần thiết. Là truyện

ngắn in đậm phong cách tự sự - triết lí của Nguyễn Minh Châu. Với ngôn từ dung

dị đời thường, truyện kể lại chuyến đi thực tế của một nghệ sĩ nhiếp ảnh và những

chiêm nghiệm sâu sắc của ông về nghệ thuật và cuộc đời. Bằng tài năng của một

cây bút giàu bản lĩnh cùng với trái tim nhân hậu, qua tác phẩm Chiếc thuyền

ngoài xa, Nguyễn Minh Châu đã thể hiện tình yêu tha thiết đối với những cảnh

đời, với những thân phận trớ trêu của con người và gửi gắm những chiêm nghiệm

sâu sắc của mình về nghệ thuật. Nghệ thuật chân chính phải luôn luôn gắn với

cuộc đời và vì cuộc đời; người nghệ sĩ không thể nhìn đời một cách giản đơn, cần

phải nhìn nhận cuộc sống và con người một cách đa diện, nhiều chiều. Nguyễn

Minh Châu là một trong số những nhà văn đầu tiên của thờ kì đổi mới đã đi sâu

khám phá sự thật đời sống ở bình diện đạo đức thế sự. Tâm điểm những khám phá

nghệ thuật của ông là hình ảnh con người trong cuộc mưu sinh, trong hành trình

nhọc nhằn tìm kiếm hạnh phúc và hoàn thiện nhân cách.

Có thể thấy cảm hứng chủ đạo bao trùm trong tác phẩm Nguyễn Minh

Châu trước năm 1975 là cảm hứng anh hùng cách mạng, còn sau năm 1975 là

cảm hứng về nhân cách con người, là hành trình “khám phá con người bên trong

con người” (Bakhtin). Chiếc thuyền ngoài xa được viết theo xu hướng chung của

văn học thời kì đổi mới: hướng nội, khai thác sâu sắc số phận cá nhân và thân

10

NGUYỄN THỊ HUYỀN

SÁNG KIẾN KINH NGHIỆM

phận con người đời thường. Theo mạch cảm hứng ấy, năm 1982 Nguyễn Minh

XÂY DỰNG HỆ THỐNG CÂU HỎI GỢI MỞ TRONG ĐỌC – HIỂU TÁC PHẨM CHIẾC THUYỀN NGOÀI XA CỦA NGUYỄN MINH CHÂU Châu viết truyện ngắn Bức tranh; trong ý nghĩ tự phán xét, nhân vật hoạ sĩ đã vẽ

một bức chân dung tự hoạ nhằm thể hiện “khuôn mặt bên trong của chính mình”.

Đáng lưu ý là, nếu trong truyện Bức tranh, Nguyễn Minh Châu hướng cái nhìn

nghệ thuật vào thế giới nội tâm thì trong truyện Chiếc thuyền ngoài xa, Nguyễn

Minh Châu lại hướng cái nhìn nghệ thuật ra thế giới bên ngoài, ra cuộc sống đời

thường. Nếu truyện Bức tranh là sự “Tự nhận thức, tự phê phán” của con người

dưới ánh sáng của lương tâm, đạo đức, thì truyện Chiếc thuyền ngoài xa là

sự nhận thức và phê phán cái xấu, cái ác trong cuộc sống thường ngày. Cả hai tác

phẩm đều được viết dưới sự chỉ đạo của quan điểm nghệ thuật: chỉ ra mặt xấu,

mặt tối để góp phần hoàn thiện nhân cách con người, làm cho cuộc sống ngày

càng tốt đẹp hơn. Đặc biệt, truyện Chiếc thuyền ngoài xa mang đến một bài học

đúng đắn về cách nhìn nhận cuộc sống và con người: một cách nhìn đa diện,

nhiều chiều, phát hiện ra bản chất thực sự sau vẻ ngoài đẹp đẽ của hiện tượng, thật

đúng như Nguyễn Minh Châu từng khẳng định: “Nhà văn không có quyền nhìn

sự vật một cách đơn giản, và nhà văn cần phấn đấu để đào xới bản chất con

người vào các tầng sâu lịch sử”.

Từ cảm hứng nghệ thuật, cần xác định bố cục của truyện ngắn một cách rõ

ràng, lô gic để làm rõ sự chuyển biến hai phát hiện của Phùng từ chiếc thuyền

ngoài xa cho đến chiếc thuyền khi lại gần. Từ đó, tạo tiền đề cho học sinh đi sâu

khám phá nhằm chiếm lĩnh nội dung và nghệ thuật của tác phẩm. Tiếp theo,

hướng dẫn HS đọc – hiểu theo đặc trưng của một truyện ngắn hiện đại mang đậm

dấu ấn phong cách Nguyễn Minh châu (tính chân thực, đời thường, nghệ thuật

miêu tả, phân tích diễn biến tâm lý và sự chuyển biến tâm lý phức tạp của nhân

vật trước những phức tạp của cuộc sống. Câu chuyện vừa đậm đà yếu tố hiện thực

ở đoạn chính và cuối truyện lại vừa phảng phất chất lãng mạn, chất thơ ở đầu

truyện...). Cùng với thao tác đọc phát hiện, GV hướng dẫn HS đọc kĩ từng cảnh

theo bố cục đã tìm được, cố gắng phát hiện, gạch chân chân các cứ liệu mà các em

11

NGUYỄN THỊ HUYỀN

SÁNG KIẾN KINH NGHIỆM

cho là tiêu biểu, quan trọng. Từ đó, GV cần hướng dẫn HS rút ra ý nghĩa của văn

XÂY DỰNG HỆ THỐNG CÂU HỎI GỢI MỞ TRONG ĐỌC – HIỂU TÁC PHẨM CHIẾC THUYỀN NGOÀI XA CỦA NGUYỄN MINH CHÂU bản sau khi tổng kết nghệ thuật và nội dung. Truyện ngắn Chiếc thuyền ngoài xa

mang giá trị hiện thực và nhân đạo sâu sắc. Đó cũng là bài học nhân sinh về cách

nhìn nhận cuộc sống vốn phức tạp này. Qua đó, Nguyễn Minh Châu gửi gắm

thông điệp quý báu: hãy nhìn cuộc đời bằng cái nhìn đa diện nhiều chiều để phát

hieenh đúng bản chất vốn có của sự vật, hiện tượng cũng như con người.

2. 2.2. Xây dựng hệ thống câu hỏi gợi mở trong đọc – hiểu tác phẩm

Chiếc thuyền ngoài xa của Nguyễn Minh Châu.

2.2.2.1. Hệ thống câu hỏi theo trình tự bài đọc hiểu: Với truyện ngắn

Chiếc thuyền ngoài xa thì có thể nói có rất nhiều cách đọc– hiểu, phân tích nhưng

dễ rơi vụn vặt, rườm rà, thiếu lôgic vì đây là loại truyện đương đại, rất gần với

cuộc sống của con người nhưng lại cũng dễ gây ra những nhận thức lệch hướng.

Trên cơ sở cảm nhận tác phẩm này trong quá trình nghiên cứu và giảng dạy, tôi đề

xuất hệ thống câu hỏi gợi mở nhằm đọc - hiểu có hiệu quả truyện Chiếc thuyền

ngoài xa và phát huy tốt tính tích cực, chủ động, sáng tạo của học viên như sau:

Dàn ý nội dung cần đạt

Hệ thống câu hỏi gợi mở HOẠT ĐỘNG 1 TÌM HIỂU TIỂU DẪN Thao tác 1: Tìm hiểu tác giả GV hướng dẫn HS tìm hiểu, khai thác những nội dung khái quát về tác phẩm để tạo tiền đề cho tiết dạy. 1. Trình bày những nét chính về cuộc đời của nhà văn Nguyễn Minh Châu? 2. Trình bày về đặc điểm nổi bật trong sáng tác của nhà văn? Giới thiệu tên các tác phẩm? So sánh đề tài sáng tác của nhà văn trước và sau CMT8?

I. Tiểu dẫn 1. Tác giả - Cuộc đời - Sự nghiệp thơ văn - Cảm hứng truyện ngắn Chiếc thuyền ngoài xa.

NGUYỄN THỊ HUYỀN

SÁNG KIẾN KINH NGHIỆM

12

XÂY DỰNG HỆ THỐNG CÂU HỎI GỢI MỞ TRONG ĐỌC – HIỂU TÁC PHẨM CHIẾC THUYỀN NGOÀI XA CỦA NGUYỄN MINH CHÂU

3. Cảm hứng của truyện ngắn

Chiếc thuyền ngoài xa xuất phát từ

đâu?

2. Tác phẩm - Xuất xứ - Bố cục: 3 đoạn

Thao tác 2: Tìm hiểu tác phẩm 4. Trình bày xuất xứ của truyện ngắn Chiếc thuyền ngoài xa? 5. Tình huống nhận thức của nhân vật Phùng được sắp xếp theo trình tự như thế nào? Hãy chia bố cục truyện theo trình tự đó và cho biết nội dung mỗi đoạn là gì?

II. Đọc – hiểu văn bản - Định hướng khai thác:

tóm được

HOẠT ĐỘNG 2 ĐỌC -HIỂU VĂN BẢN HGV hướng dẫn HS tìm hiểu ý nghĩa nhan đề và tình huống truyện GV dẫn dắt và đặt những câu hỏi nhẹ nhàng nhưng có giá trị gợi, thiên về cảm nhận chung của HS: 6. Tiếp cận với truyện ngắn Chiếc thuyền ngoài xa, đọng lại cảm xúc trong em như thế nào? Thao tác 1: GV hướng dẫn HS nắm được ý nghĩa nhan đề và thâu tình huống truyện thông qua hai phát hiện của người nghệ sĩ

7. Quan phần đọc, hãy cho biết ý 1. Ý nghĩa nhan đề nghĩa nhan đề của tác phẩm?

8. Ở truyện ngắn này, tình huống

13

NGUYỄN THỊ HUYỀN

SÁNG KIẾN KINH NGHIỆM

2. Tình huống truyện a. Phát hiện thứ nhất của nghệ sĩ Phùng

XÂY DỰNG HỆ THỐNG CÂU HỎI GỢI MỞ TRONG ĐỌC – HIỂU TÁC PHẨM CHIẾC THUYỀN NGOÀI XA CỦA NGUYỄN MINH CHÂU

truyện xoay quanh hai phát hiện

- Từ khung cảnh, ánh sáng, đường nét đều hài hoà => Là một bức tranh nghệ thuật toàn bích. trên bãi biển của người nghệ sĩ

nhiếp ảnh Phùng. Vậy phát hiện

thứ nhất là gì?

9. Cảm nhận của người nghệ sĩ trước bức tranh đẹp toàn bích ấy như thế nào?

10. Phát hiện thứ hai của Phùng

- Anh cảm thấy: Ngỡ ngàng, bối rối, tim bị bóp thắt, tâm hồn được thanh lọc => niềm hạnh phúc của người nghệ sĩ chính là sự khám phá và sáng tạo cái đẹp. a. Phát hiện thứ hai của nghệ sĩ Phùng: tình huống nhận thức. được nảy sinh trong hoàn cảnh như

thế nào? Đó là phát hiện gì về cuộc

sống?

- Từ chiếc thuyền ngư phủ đẹp như mơ bước ra: + Một lão đàn ông thô kệch, độc dữ đánh vợ dã man để giải tỏa những uất ức và khổ đau. + Người đàn bà cam chịu nhẫn nhục, không kêu ca, không chống trả. + Đứa con đánh lại cha để che chở cho mẹ. + Trên dưới mười con người nheo nhóc trên thuyền => Cảnh bạo lực gia đình. - Phản ứng của người nghệ sĩ: kinh ngạc, hụt hẫng cực độ => những cảm xúc thăng hoa của người nghệ sĩ đã bị tan biến.

=> Ý nghĩa, bài học nhận thức về nghệ thuật trong mối quan hệ với cuộc sống.

14

NGUYỄN THỊ HUYỀN

SÁNG KIẾN KINH NGHIỆM

11. Người nghệ sĩ đã có những chuyển biến cảm xúc như thế nào ? Và phản ứng ra sao trước tình huống đó? 12. Sự đối lập giữa “cái đẹp tuyệt đỉnh của ngoại cảnh” mà phóng viên Phùng vừa thu vào ống kính với hiện thực cuộc sống nhọc nhằn, cơ cực của người dân chài nói lên điều gì về mối quan hệ giữa nghệ thuật và cuộc đời? 13. Em có nhận xét gì về hai bức tranh: bức tranh chiếc thuyền ngoài khơi xa và bức tranh cuộc sống của gia đình làng chài khi chiếc thuyền vào bờ ?

XÂY DỰNG HỆ THỐNG CÂU HỎI GỢI MỞ TRONG ĐỌC – HIỂU TÁC PHẨM CHIẾC THUYỀN NGOÀI XA CỦA NGUYỄN MINH CHÂU

14. Như vậy, đặt hai cảnh tượng

trái ngược liền kề nhau, tác giả

muốn người đọc nhận thức gì về

mối quan hệ giữa nghệ thuật và

cuộc sống?

=> Nhận thức và thông điệp của nhà văn: cuộc sống không đơn giản mà chứa nhiều nghịch lí. Cần nhìn cuộc sống bằng cái nhìn đa diện nhiều chiều.

Thao tác 2 GV hướng dẫn HS tìm hiểu về câu chuyện ở tòa án

15

NGUYỄN THỊ HUYỀN

SÁNG KIẾN KINH NGHIỆM

2. Câu chuyện của người đàn bà ở toà án huyện - Chánh án Đẩu và Phùng: khuyên chị bỏ chồng để tránh cảnh đau thương => Cách giải quyết còn hời hợt, tạm bợ, chưa thấu tình đạt lý. - Người đàn bà kiên quyết xin không bỏ người chồng vũ phu, vì: + Nghề chài trên biển cần có người đàn ông để chèo chống bão táp phong ba. + Muốn con được có một gia đình với những bữa cơm no. 15. Theo lời kể của người đàn bà hàng chài thì nguyên nhân nào dẫn đến việc người chồng thường xuyên đánh vợ? 16. Câu chuyện của người đàn bà ở toà án huyện diễn ra như thế nào? Em có nhận xét chung gì về không khí trong buổi trao đổi đó? 17. CHT luận: Em có nhận xét gì về cách giải quyết của vị Chánh án? Nếu là em, em sẽ chọn cách giải quyết như thế nào? 18. CHT luận: Em suy nghĩ gì về nạn bạo lực gia đình trong xã hội hiện nay? Theo em, ngăn chặn được nạn BLGĐ sẽ mang lại những ý nghĩa gì cho cuộc sống? 19. Vậy người đàn bà có chấp thuận bỏ chồng để giải thoát khổ đau cho bản thân hay không? 20. Hãy tìm những lí do khiến đàn bà không muốn từ bỏ ông chồng- dù ông ta là kẻ vũ phu?

XÂY DỰNG HỆ THỐNG CÂU HỎI GỢI MỞ TRONG ĐỌC – HIỂU TÁC PHẨM CHIẾC THUYỀN NGOÀI XA CỦA NGUYỄN MINH CHÂU

16

NGUYỄN THỊ HUYỀN

SÁNG KIẾN KINH NGHIỆM

21. Quyết định đó nói lên được phẩm chất gì nơi người đàn bà hàng chài? 22. Tâm lí của người đàn bà lúc mới đến tòa và phản ứng khi nghe lời khuyên của Đẩu khác nhau như thế nào? Chuyển biến ra sao? 23. Cho biết những biện pháp nghệ thuật mà tác giả sử dụng để làm nổi bật tính cách của người đàn bà hàng chài? Miêu tả tâm lí đặc sắc. 24. Phùng và Đẩu nhận thức được ý nghĩa gì trong công việc pháp lý và trong cuộc sống qua câu chuyện của người đàn bà hàng chài? 25. Từ đó, chúng ta rút ra được bài học như thế nào về việc nhìn nhận đánh giá con người và cuộc đời? Thao tác 3: GV hướng dẫn HS tìm hiểu các nhân vật khác trong truyện. 26. Hãy tìm những chi tiết miêu tả về ngoại hình của người đàn bà hàng chài? Từ ngoại hình đó gợi ra được hoàn cảnh mưu sinh như thế nào? 27. Hình ảnh và phẩm chất của người đàn bà hàng chài đã khái quát được gì về người phụ nữ Việt Nam nói chung? => Là người mẹ giàu đức hy sinh, góp nhặt niềm tin để sống cho con; trân trọng hạnh phúc nhỏ nhoi để tạo nên giá trị cuộc sống. - Chuyển biến tâm lý mạnh mẽ: + Lúc mới đến tòa: Sợ sệt, rón rén ngồi vào mép ghế, chắp tay vái xin tòa đừng bắt chị bỏ chồng. + Sau đó: phản ứng dữ dội, đưa ra lí lẽ sắc sảo bảo vệ cho việc muốn đoàn tụ → Không hề cam chịu một cách vô lí, không nông nổi một cách ngờ nghệch mà rất sâu sắc và thấu hiểu lẽ đời. - Nhận thức của Phùng và Đẩu qua câu chuyện của người đàn bà: + Nhận thức về công lí: thông hiểu pháp luật nhưng chưa thâm nhập thực tế cuộc sống. + Nhận thức mới mẻ về người dân quê: họ quê mùa, thất học nhưng đã thật sâu sắc và thấu hiểu lẽ đời. => Bài học nhận thức về cuộc sống: Cuộc sống luôn chứa đựng nhiều nghịch lý và phức tạp chứ không đơn giản một chiều. Phải nhìn đời bằng đôi mắt thiện chí, bao dung để thấy được đúng bản chất và ý nghĩa của nó. 3. Về các nhân vật khác - Về người đàn bà vùng biển: + Ngoài 40, thô kệch, mặt rỗ, "khuôn mặt mệt mỏi" -> gợi ấn tượng về một cuộc đời nhọc nhằn, lam lũ, nhiều đắng cay. +Âm thầm lặng chịu mọi đau đớn khi bị chồng đánh -> không kêu một tiếng, không chống trả. + Một sự cam chịu đáng chia sẻ, cảm thông. => Thấp thoáng trong người đàn bà ấy là bóng dáng người phụ nữ Việt Nam nhân hậu, bao dung, giàu lòng vị tha.

XÂY DỰNG HỆ THỐNG CÂU HỎI GỢI MỞ TRONG ĐỌC – HIỂU TÁC PHẨM CHIẾC THUYỀN NGOÀI XA CỦA NGUYỄN MINH CHÂU

- Về người đàn ông hàng chài: + Quá khứ là người hiền lành, chịu khó. + Hiện tại: "mái tóc đổ quạ", "chân chữ bát", hai con mắt đầy vẻ độc dữ, đánh đập vợ con. => Lão vừa là nạn nhân vừa là thủ phạm của cuộc sống nghèo khó sau chiến tranh. - Chị em thằng Phác: + Chị thằng Phác: yếu ớt mà can đảm, đã hành động đúng đắn, chăm sóc,lo toan gia đình => là điểm tựa vững chắc của người mẹ đáng thương. + Thằng Phác thương mẹ, muốn chống lại cái ác => Hình ảnh chị em thằng Phác khiến người đọc cảm động bởi tình thương mẹ dạt dào. - Người nghệ sĩ nhiếp ảnh: + Căm ghét mọi sự áp bức, bất công, sẵn sàng làm tất cả vì điều thiện, vì lẽ công bằng. + Phùng hiểu rõ: trước khi là một nghệ sĩ rung động trước cái đẹp hãy là một người biết yêu ghét, vui buồn trước mọi lẽ đời thường tình, biết hành động để có một cuộc sống xứng đáng với con người. => Là người nghệ sĩ chân chính với những khát vọng cao đẹp, đáng trân trọng.

17

NGUYỄN THỊ HUYỀN

SÁNG KIẾN KINH NGHIỆM

28. Hãy xâu chuỗi những tình tiết về tính cách và bản chất thực của người đàn ông hàng chài từ quá khứ đến hiện tại? 29. Khi khái quát và xâu chuỗi các sự kiện từ đầu đến cuối tác phẩm, em có cảm nhận sâu sắc gì về chân dung người đàn ông hàng chài? Có điều gì đáng báo động ở đây không? 30. Hình ảnh chị em thằng Phác được tác giả miêu tả và nhấn mạnh ở những điểm gì? Có phải chúng vừa là nạn nhân cũng vừa là thủ phạm của nạn bạo hành gia đình hay không? Vì sao? 31. Hình ảnh hai chị em gợi cảm xúc và dư âm gì cho tác phẩm? 32. Qua diễn biến của cốt truyện, nghệ sĩ Phùng đã có những phản ứng dữ dội về những sự kiện gì? Tại sao anh lại phản ứng như vậy? 33.Từ những phản ứng của Phùng, hãy rút ra quan niệm của người nghệ sĩ về cách nhìn nghệ thuật và cuộc sống? 34. Qua tất cả những sự kiện trên, em có nhận xét chung gì về người nghệ sĩ nhiếp ảnh ấy? => Khát vọng tìm đến cái đẹp để mong muốn làm cho con người đẹp lên là rất đáng quý nhưng người nghệ sĩ phải tỉnh táo để nhận ra cái thực tế phũ phàng của đời sống.

XÂY DỰNG HỆ THỐNG CÂU HỎI GỢI MỞ TRONG ĐỌC – HIỂU TÁC PHẨM CHIẾC THUYỀN NGOÀI XA CỦA NGUYỄN MINH CHÂU

4. Nghệ thuật - Xây dựng tình huống truyện éo le, tạo bất ngờ. - Xây dựng cốt truyện độc đáo, lạ. - Ngôn ngữ người kể chuyện khách quan, chân thật, giàu sức thuyết phục. - Ngôn ngữ nhân vật: phù hợp với đặc điểm tính cách của từng người. => Giúp câu truyện hấp dẫn, sinh động, để lại nhiều bài học và dấu ấn sâu sắc.

Thao tác 4: Khai thác giá trị nghệ thuật 35. Tình huống truyện trong tác phẩm này có ý nghĩa như thế nào? 36. Em có nhận xét như thế nào về ngôn ngữ kể chuyện trong tác phẩm? Ngôn ngữ kể như thế có tác dụng như thế nào đối với người đọc?

37. Những thủ pháp nghệ thuật nêu

trên đã tạo được hiệu quả như thế

nào cho truyện ngắn?

HOẠT ĐỘNG 3 Chủ đề 38. Qua tìm hiểu về tác phẩm, hãy khái quát chủ đề? Nhà văn đã gửi gắm thông điệp gì qua chủ đề đó?

5. Chủ đề: Bằng tài năng của một cây bút giàu bản lĩnh, qua tác phẩm, Nguyễn Minh Châu đã thể hiện tình yêu tha thiết đối với những cảnh đời, thân phận trớ trêu của con người và gửi gắm, chiêm nghiệm sâu sắc của mình về nghệ thuật. Nghệ thuật chân chính phải luôn luôn gắn với cuộc đời và vì cuộc đời; không thể nhìn đời một cách giản đơn, cần phải nhìn nhận cuộc sống và con người một cách đa diện, nhiều chiều. III. Tổng kết

IV. Luyện tập- củng cố

18

NGUYỄN THỊ HUYỀN

SÁNG KIẾN KINH NGHIỆM

HOẠT ĐỘNG 4 TỔNG KẾT 39. Đánh giá khái quát về nội dung và nghệ thuật của truyện ngắn? 40. Sau khi học xong tác phẩm, em có ấn tượng sâu sắc nhất với nhân vật nào, với chi tiết nghệ thuật nào? Vì sao? HOẠT ĐỘNG 5 LUYỆN TẬP- CỦNG CỐ GV đặt một số câu hỏi gợi mở để khơi sâu cảm thụ và nhận thức của HS sau khi học xong truyện ngắn.

XÂY DỰNG HỆ THỐNG CÂU HỎI GỢI MỞ TRONG ĐỌC – HIỂU TÁC PHẨM CHIẾC THUYỀN NGOÀI XA CỦA NGUYỄN MINH CHÂU

19

NGUYỄN THỊ HUYỀN

41. G.XANG nói “Nghệ thuật không phải là sự mô tả thực tại có thực mà là sự tìm tòi chân lý, lý tưởng”. Quan điểm nghệ thuật của G.XANG có điểm gì khác biệt so với Nguyễn Minh Châu và Nam Cao? 42. Đọc xong tác phẩm, em thấy nổi bật lên những nghịch lý gì của cuộc đời? 43. Trong chương trình Ngữ Văn lớp 11, chúng ta đã được học một tác phẩm kịch mà nội dung hướng tới quan niệm về nghệ thuật thuần túy rời xa cuộc sống, dẫn đến cái chết đau thương và bi kịch của người nghệ sĩ kiến trúc tài ba. Hãy trình bày suy nghĩ của nhóm bạn về ý nghĩa và giá trị của vở kịch ấy? 44. Từ sự lựa chọn của người đàn bà hàng chài về sự quyết tâm gắn bó với cuộc sống gia đình dù cho mọi người chỉ muốn chị li hôn, bạn có liên tưởng đến một tình huống khác mà đã gặp ngoài cuộc đời?

Ghi chú: Đây là hệ thống câu hỏi gợi mở mà tôi xác định sẽ hướng dẫn HS làm việc theo đúng tinh thần đổi mới phương pháp dạy học. Với thời lượng yêu cầu của phân phối chương trình là ba tiết, GV có thể linh hoạt áp dụng tùy theo đối tượng HS, khả năng tiếp nhận...để bài dạy đạt hiệu quả cao. 2.2.2.2. Thống kê, phân loại Dựa trên bảng phân loại trong xây dựng hệ thống câu hỏi gợi mở cho một bài đọc – hiểu nói chung, tôi sắp xếp 44 câu hỏi gợi mở trong phần đọc - hiểu một tác phẩm cụ thể là truyện ngắn Chiếc thuyền ngoài xa theo trình tự ba cấp độ đọc – hiểu như sau: SÁNG KIẾN KINH NGHIỆM

XÂY DỰNG HỆ THỐNG CÂU HỎI GỢI MỞ TRONG ĐỌC – HIỂU TÁC PHẨM CHIẾC THUYỀN NGOÀI XA CỦA NGUYỄN MINH CHÂU

SỐ LƯỢNG

LOẠI CÂU HỎI GỢI MỞ

VỊ TRÍ CÂU HỎI TRONG BÀI ĐỌC HIỂU

3

Phần I. Tiểu dẫn

1. Câu hỏi tái hiện

4

2. Câu hỏi về ấn tượng thẩm mĩ

phần Đầu II. Đọc– hiểu và đầu III. phần Tổng kết

II. 15

Phần Đọc hiểu

20

NGUYỄN THỊ HUYỀN

CÂU HỎI GỢI MỞ TRONG TRUYỆN NGẮN Chiếc thuyền ngoài xa (Giữ nguyên số thứ tự câu hỏi giống như số thứ tự trong bài đọc – hiểu trên) 1. Trình bày những nét chính về cuộc đời của nhà văn Nguyễn Minh Châu? 2. Trình bày về đặc điểm nổi bật trong sáng tác của nhà văn? Giới thiệu tên các tác phẩm? Trình bày về đặc điểm nổi bật trong sáng tác của nhà văn? Giới thiệu tên các tác phẩm? So sánh đề tài sáng tác của nhà văn trước và sau CMT8? 4. Trình bày xuất của truyện ngắn Chiếc thuyền ngoài xa? 6. Tiếp cận với truyện ngắn Chiếc thuyền ngoài xa, cảm xúc trong em như thế nào? 12. Sự đối lập giữa “cái đẹp tuyệt đỉnh của ngoại cảnh” mà phóng viên Phùng vừa thu vào ống kính với hiện thực cuộc sống nhọc nhằn, cay cực của người dân chài nói lên điều gì về mối quan hệ giữa nghệ thuật và cuộc đời? 31. Hình ảnh hai chị em gợi cảm xúc và dư âm gì cho tác phẩm? 40. Sau khi học xong tác phẩm, em có ấn tượng sâu sắc nhất với nhân vật nào, với chi tiết nghệ thuật nào?Vì sao? 5. Tình huống nhận thức của nhân vật Phùng được sắp xếp theo trình tự như thế nào? Hãy chia bố cục truyện theo trình tự đó và cho biết nội dung mỗi

3. Câu hỏi gợi tòi, tìm mở, phát hiện SÁNG KIẾN KINH NGHIỆM

XÂY DỰNG HỆ THỐNG CÂU HỎI GỢI MỞ TRONG ĐỌC – HIỂU TÁC PHẨM CHIẾC THUYỀN NGOÀI XA CỦA NGUYỄN MINH CHÂU

đoạn là gì?

7. Quan phần đọc, hãy cho biết ý nghĩa

nhan đề của tác phẩm?

8. Ở truyện ngắn này, tình huống

truyện xoay quanh hai phát hiện trên

bãi biển của người nghệ sĩ nhiếp ảnh

Phùng. Vậy phát hiện thứ nhất là gì?

9. Cảm nhận của người nghệ sĩ trước bức tranh đẹp toàn bích ấy như thế nào?

10. Phát hiện thứ hai của Phùng được

nảy sinh trong hoàn cảnh như thế nào?

Đó là phát hiện gì về cuộc sống?

21

NGUYỄN THỊ HUYỀN

SÁNG KIẾN KINH NGHIỆM

15. Theo lời kể của người đàn bà hàng chài thì nguyên nhân nào dẫn đến việc người chồng thường xuyên đánh vợ? 16. Câu chuyện của người đàn bà ở toà án huyện diễn ra như thế nào? Em có nhận xét chung gì về không khí trong buổi trao đổi đó? 19. Vậy người đàn bà có chấp thuận bỏ chồng để giải thoát khổ đau cho bản thân hay không? 22. Tâm lí của người đàn bà lúc mới đến tòa và phản ứng khi nghe lời khuyên của Đẩu khác nhau như thế nào? Chuyển biến ra sao? 23. Cho biết những biện pháp nghệ thuật mà tác giả sử dụng để làm nổi bật tính cách của người đàn bà hàng chài? 26. Hãy tìm những chi tiết miêu tả về ngoại hình của người đàn bà hàng

XÂY DỰNG HỆ THỐNG CÂU HỎI GỢI MỞ TRONG ĐỌC – HIỂU TÁC PHẨM CHIẾC THUYỀN NGOÀI XA CỦA NGUYỄN MINH CHÂU

chài? Từ ngoại hình đó gợi ra được hoàn cảnh mưu sinh như thế nào? 28. Hãy xâu chuỗi những tình tiết về tính cách và bản chất thực của người đàn ông hàng chài từ quá khứ đến hiện tại? 30. Hình ảnh chị em thằng Phác được tác giả miêu tả và nhấn mạnh ở những điểm gì? Có phải chúng vừa là nạn nhân cũng vừa là thủ phạm của nạn bạo hành gia đình hay không? Vì sao? 32. Qua diễn biến của cốt truyện, nghệ sĩ Phùng đã có những phản ứng dữ dội về những sự kiện gì? Tại sao anh lại phản ứng như vậy? 35. Tình huống truyện trong tác phẩm này có ý nghĩa như thế nào? 3. Cảm hứng của truyện ngắn 12

Chiếc thuyền ngoài xa xuất phát từ II.

đâu? Phần I. Tiểu dẫn Phần Đọc hiểu

4. Câu hỏi phân tích, nêu vấn đề

22

NGUYỄN THỊ HUYỀN

SÁNG KIẾN KINH NGHIỆM

11. Người nghệ sĩ đã có những chuyển biến cảm xúc như thế nào ? Và phản ứng ra sao trước tình huống đó? 12. Sự đối lập giữa “cái đẹp tuyệt đỉnh của ngoại cảnh” mà phóng viên Phùng vừa thu vào ống kính với hiện thực cuộc sống nhọc nhằn, cơ cực của người dân chài nói lên điều gì về mối quan hệ giữa nghệ thuật và cuộc đời? 13. Em có nhận xét gì về hai bức tranh: bức tranh chiếc thuyền ngoài khơi xa và bức tranh cuộc sống của gia đình làng chài khi chiếc thuyền vào bờ ?

XÂY DỰNG HỆ THỐNG CÂU HỎI GỢI MỞ TRONG ĐỌC – HIỂU TÁC PHẨM CHIẾC THUYỀN NGOÀI XA CỦA NGUYỄN MINH CHÂU

14. Như vậy, đặt hai cảnh tượng trái

ngược liền kề nhau, tác giả muốn

người đọc nhận thức gì về mối quan

hệ giữa nghệ thuật và cuộc sống?

2

Phần II phần IV

5. Câu hỏi so sánh, liên hệ

23

NGUYỄN THỊ HUYỀN

SÁNG KIẾN KINH NGHIỆM

17. CHT luận: Em có nhận xét gì về cách giải quyết của vị Chánh án? Nếu là em, em sẽ chọn cách giải quyết như thế nào? 20. Hãy tìm những lí do khiến đàn bà không muốn từ bỏ ông chồng- dù ông ta là kẻ vũ phu? 21. Quyết định đó nói lên được phẩm chất gì nơi người đàn bà hàng chài? 24. Phùng và Đẩu nhận thức được ý nghĩa gì trong công việc pháp lý và trong cuộc sống qua câu chuyện của người đàn bà hàng chài? 27. Hình ảnh và phẩm chất của người đàn bà hàng chài đã khái quát được gì về người phụ nữ Việt Nam nói chung? 29. Khi khái quát và xâu chuỗi các sự kiện từ đầu đến cuối tác phẩm, em có cảm nhận sâu sắc gì về chân dung người đàn ông hàng chài? Có điều gì đáng báo động ở đây không? 31. Hình ảnh hai chị em gợi cảm xúc và dư âm gì cho tác phẩm? 41. G.XANG nói “Nghệ thuật không phải là sự mô tả thực tại có thực mà là sự tìm tòi chân lý, lý tưởng”. Quan điểm nghệ thuật của G.XANG có điểm gì khác biệt so với Nguyễn Minh Châu và Nam Cao? 43. Trong chương trình Ngữ Văn lớp

XÂY DỰNG HỆ THỐNG CÂU HỎI GỢI MỞ TRONG ĐỌC – HIỂU TÁC PHẨM CHIẾC THUYỀN NGOÀI XA CỦA NGUYỄN MINH CHÂU

2

Phần II Phần III

6. Câu hỏi khái quát, tổng hợp

Phần II, IV 4

7. Câu hỏi liên hệ, ứng dụng vào đời sống

24

NGUYỄN THỊ HUYỀN

SÁNG KIẾN KINH NGHIỆM

11, chúng ta đã được học tác phẩm kịch Vũ Như Tô của Nguyễn Huy Tưởng mà nội dung hướng tới quan niệm về nghệ thuật thuần túy rời xa cuộc sống, dẫn đến cái chết đau thương và bi kịch của người nghệ sĩ kiến trúc tài ba. Hãy trình bày suy nghĩ của nhóm bạn về ý nghĩa và giá trị của vở kịch ấy? 34. Qua tất cả những sự kiện trên, em có nhận xét chung gì về người nghệ sĩ nhiếp ảnh ấy? 36. Em có nhận xét như thế nào về ngôn ngữ kể chuyện trong tác phẩm? Ngôn ngữ kể như thế có tác dụng thế nào đến người đọc? 37. Những thủ pháp nghệ thuật nêu trên đã tạo được hiệu quả như thế nào cho truyện ngắn? 18. CHT luận: Em suy nghĩ gì về nạn bạo lực gia đình trong xã hội hiện nay? Theo em, ngăn chặn được nạn BLGĐ sẽ mang lại những ý nghĩa gì cho cuộc sống? 25. Từ đó, chúng ta rút ra được bài học như thế nào về việc nhìn nhận đánh giá con người và cuộc đời? 33. Từ những phản ứng của Phùng, hãy rút ra quan niệ m của người nghệ sĩ về cách nhìn nghệ thuật và cuộc sống? 44. Từ sự lựa chọn của người đàn bà hàng chài về sự quyết tâm gắn bó với cuộc sống gia đình dù cho mọi người chỉ muốn chị li hôn, bạn có liên tưởng đến một tình huống khác mà đã gặp ngoài cuộc đời?

XÂY DỰNG HỆ THỐNG CÂU HỎI GỢI MỞ TRONG ĐỌC – HIỂU TÁC PHẨM CHIẾC THUYỀN NGOÀI XA CỦA NGUYỄN MINH CHÂU

2.2.2.3. Thống kê và phân tích về kết quả thống kê

Số lượng loại câu hỏi được sử dụng trong bài đọc hiểu Chiếc thuyền ngoài xa xếp theo thứ tự sử dụng giảm dần như sau:

LOẠI CÂU HỎI

Câu hỏi so sánh, liên hệ Câu hỏi khái quát, tổng hợp Câu hỏi tái hiện Câu hỏi về ấn tượng thẩm mĩ Câu hỏi liên hệ, ứng dụng vào đời sống Câu hỏi phân tích, nêu vấn đề Câu hỏi gợi mở, tìm tòi, phát hiện SỐ LƯỢNG 2 2 3 4 4 12 15

THỨ TỰ 1 2 3 4 5 6 7

25

NGUYỄN THỊ HUYỀN

SÁNG KIẾN KINH NGHIỆM

* Phân tích: Như vậy trong bài đọc - hiểu tác phẩm Chiếc thuyền ngoài xa, số lượng câu hỏi phân tích nêu vấn đề và câu hỏi gợi mở, tìm tòi, phát hiện chiếm đa số (12 và 15 câu hỏi); đặc biệt là loại câu hỏi gợi mở, tìm tòi, phát hiện chiếm đến gần một nửa số lượng câu hỏi (15). Như vậy có thể khẳng định đây là loại câu hỏi trọng tâm trong đọc - hiểu văn bản. Hai loại câu hỏi này bổ sung, hỗ trợ cho nhau để giúp HS khám phá và chiếm lĩnh hầu hết nội dung, nghệ thuật của tác phẩm. Chúng thường đan xen, hòa trộn trong cả bài học nên sự phân biệt rạch ròi, chính xác chỉ mang tính tương đối. Hai loại câu hỏi này dành cho tất cả các đối tượng, từ yếu, trung bình cho đến khá giỏi. Tất nhiên, mỗi dạng đối tượng khá hay yếu sẽ có những câu hỏi cụ thể để gợi, để mở ra cánh cửa tri thức cho các em. Tuy nhiên, phần nhiều những câu hỏi nêu vấn đề khó hơn cần chú ý vào HS khá giỏi. Loại câu hỏi về ấn tượng thẩm mĩ và câu hỏi và liên hệ, ứng dụng vào đời sống mỗi loại chiếm khoảng bốn câu. Trong mỗi bài dạy đọc hiểu thường loại câu hỏi này không nhiều, bởi vai trò của dạng câu hỏi này nhằm đào sâu kiến thức nhằm gợi những cảm xúc thẩm mĩ về tác phẩm. Với truyện ngắn Chiếc thuyền ngoài xa, cảm xúc thẩm mĩ cần truyền thụ đến người đọc chính là vẻ đẹp nghệ thuật của bức tranh toàn bích sơn thủy hữu tình. Vẻ đẹp nghệ thuật ấy sẽ lan tỏa và trở thành mục tiêu vươn tới của chúng ta. Ngoài ra, vẻ đẹp của tác phẩm còn thể hiện ở chân dung và phẩm chất của người đàn bà hàng chài- vẻ đẹp giản dị, tần tảo, hy sinh, giàu tình yêu thương con cái. Cuối tác phẩm khép lại là sự cảm thụ hài hòa giữa nghệ thuật và cuộc đời. Cuộc đời dù hiện thực đớn đau hay lung linh huyền ảo cũng đều chính là nghệ thuật, nghệ thuật ấy gắn chặt với đời sống. Vẻ đẹp hài hòa ấy tạo nên giá trị sâu bền cho truyện ngắn này. Với bốn câu hỏi liên hệ, ứng dụng vào đời sống cũng đã được lồng ghép vào câu hỏi

XÂY DỰNG HỆ THỐNG CÂU HỎI GỢI MỞ TRONG ĐỌC – HIỂU TÁC PHẨM CHIẾC THUYỀN NGOÀI XA CỦA NGUYỄN MINH CHÂU ấn tượng thẩm mĩ. Từ những cảm thụ về mối quan hệ giữa nghệ thuật và cuộc sống đã giúp cho nghệ sĩ Phùng, cho chúng ta biết trân trọng vẻ đẹp nghệ thuật và biết đặt nó trong một mối quan hệ với cuộc đời. Loại câu hỏi tái hiện. Loại này chỉ có ba câu hỏi, thường dành cho HS yếu, kém để tập hướng dẫn các em tiếp xúc, trả lời với những câu hỏi mức độ cao hơn. Các câu hỏi này thường có vai trò tái hiện lại chi tiết, sinh động những kiến thức đã được cung cấp trong sách giáo khoa, thường ở phần tiểu dẫn là chủ yêu. Nó giúp người học lĩnh hội được, nhận biết được một cách khái quát chân dung, vị trí của tác giả, đồng thời nắm sơ lược về hoàn cảnh sáng tác, xuất xứ hoặc giá trị cơ bản của tác phẩm mà mình đang thâm nhập khám phá. Loại câu hỏi so sánh, liên hệ và câu hỏi khái quát, tổng hợp. Câu hỏi so sánh liên hệ chiếm phần nhỏ, bởi tác dụng mở rộng vấn đề giúp HS tích hợp kiến thức cùng môn hoặc với các môn khác. Câu hỏi này dành cho các em khá, giỏi hoặc siêng năng và có trí nhớ tốt. Câu hỏi còn lại tuy không chiếm số lượng nhiều nhưng có vị trí không kém phần quan trọng bởi đó chính là kết quả cuối cùng của khâu đọc văn: đọc sáng tạo. “Đọc văn là để cảm, để sống, để thưởng thức, để dùng, để tự phát triển bản thân, cho nên đọc sáng tạo, đọc sử dụng là khâu cao nhất”.(Trần Đình Sử).Với loại câu hỏi này đặc biệt, người GV phải tinh lọc những nội dung cần so sánh giúp HS có được sự liên tưởng sao cho thật khoa học, logic và hết sức hợp lí. Cần lưu ý, tránh đưa ra những câu hỏi so sánh liên tưởng mà lại dắt HS rời xa tác phẩm hoặc rơi vào trạng thái mông lung bởi những kiến thức so sánh quá xa, quá cũ ngoài tầm kiểm soát của các em. Trong Chiếc thuyền ngoài xa thì so sánh quan điểm sáng tác hiện thực của Nguyễn Minh Châu giống với Nam Cao và khác với quan điểm sáng tác lãng mạn của nhiều tác giả khác là điều nên nhắc đến. Ngoài ra, cũng nên đặt một số câu hỏi so sánh đề tài sáng tác của Nguyễn Minh Châu trước và sau CMT8: Chiến tranh và cảm hứng thế sự. Với dạng câu hỏi khái quát tổng hợp thường được đặt ở những vị trí nhận xét, đánh giá, tổng kết...Vai trò của câu hỏi dạng này rất quan trọng. Nó giúp HS sau quá trình dài lĩnh hội nhiều nội dung kiến thức sẽ biết cách thâu tóm lại để nắm bắt một cách hiệu quả và gọn gàng nhất. Từ đó, các em sẽ tự củng cố kiến thức cho chính bản thân mình theo những cách riêng. III. HIỆU QUẢ CỦA ĐỀ TÀI

Sau khi dạy xong truyện ngắn Chiếc thuyền ngoài xa, tôi cho HS các lớp

12A, 12N - hai lớp dạy theo hệ thống câu hỏi gợi mở và các lớp 12B1, 12B2 -

các lớp dạy theo phương pháp thông thường, làm bài kiểm tra 1 tiết. Hình thức

26

NGUYỄN THỊ HUYỀN

SÁNG KIẾN KINH NGHIỆM

tự luận. Kết quả thu được như sau:

XÂY DỰNG HỆ THỐNG CÂU HỎI GỢI MỞ TRONG ĐỌC – HIỂU TÁC PHẨM CHIẾC THUYỀN NGOÀI XA CỦA NGUYỄN MINH CHÂU Số điểm đạt được

Số HS dự Lớp kiểm tra 3-4,5 5-6,5 <3 <7

4 9 18 7 12A 38/41 10.5% 23.7% 47.4% 18.4% Thực

nghiệm 3 7 8 5 12N 23/25 13.0% 30.4% 34.8% 21.8%

9 18 16 2 12B1 44/45 20.5% 40.9% 36.4% 2.2% Đối

chứng 8 18 12 2 12B2 40/41 20.0% 45.0% 30,0% 5,0%

Nhận xét: Như vậy ta thấy rõ kết quả chênh lệch giữa các lớp mà GV sử dụng các hệ thống phương pháp khác nhau. Hai lớp 12B1, 12B2 hiệu quả thông qua điểm số chưa đạt yêu cầu và có sự khác biệt khá lớn so với hai lớp được dạy bằng phương pháp xây dựng hệ thống câu hỏi gợi mở. Đó là cơ sở, cũng là động lực và niềm tin để tôi tiếp tục vận dụng phương pháp này vào các bài dạy khác cho thật phù hợp.

IV. ĐỀ XUẤT, KHUYẾN NGHỊ KHẢ NĂNG ÁP DỤNG

1. Đối với người dạy

- Phải xác định trọng tâm bài dạy để đặt câu hỏi gợi mở cho thật phù hợp, hướng vào nội dung cần khai thác: Việc đặt câu hỏi phải phù hợp với từng đối tượng HS, từng lớp học, từng môi trường giảng dạy cụ thể mới đạt được kết quả như mong muốn. Cần tránh trường hợp đặt những câu hỏi máy móc rập khuôn, tránh lạm dụng trong việc đặt câu hỏi để rơi vào tình trạng dạy học hỏi- đáp đơn điệu nhàm chán.

- Việc đặt câu hỏi phải phù hợp với phương pháp giảng dạy mà mình đã lựa chọn: Nêu vấn đề, đàm thoại, phân tích, giảng bình…Lượng câu hỏi phải hết sức hợp lí, tùy thuộc vào trọng tâm kiến thức bài học nhiều hay ít. Nội dung câu hỏi phải đảm bảo các yêu cầu về cung cấp kiến thức; phải rèn luyện được kĩ năng để giáo dục tư tưởng, đạo đức giúp các em hoàn thiện nhân cách của mình.

27

NGUYỄN THỊ HUYỀN

SÁNG KIẾN KINH NGHIỆM

- Điều quan trọng nhất đối với giáo viên là khâu soạn giáo án. Để giờ dạy đảm bảo chất lượng GV phải có hệ thống câu hỏi gợi mở chuẩn xác, hợp lí ngay

XÂY DỰNG HỆ THỐNG CÂU HỎI GỢI MỞ TRONG ĐỌC – HIỂU TÁC PHẨM CHIẾC THUYỀN NGOÀI XA CỦA NGUYỄN MINH CHÂU trong ý tưởng và trong quá trình soạn giáo án. Các câu hỏi trọng tâm của bài giảng phải gợi cho HS nắm trước trong câu hỏi chuẩn bị bài ở tiết trước.

2. Đối với người học

- Khâu chuẩn bị bài ở nhà: để giờ học được hiệu quả, mỗi HS cần đọc tác phẩm trước để có điều kiện thâm nhập, cần chuẩn bị bài theo hệ thống câu hỏi mà giáo viên đã cho, đã hướng dẫn. Tuỳ vào nội dung mà GV phân công HS chuẩn bị theo tổ, theo nhóm, hoặc theo cá nhân. Bên cạnh đó, các em cần đọc thêm các tài liệu liên quan, những bài văn mẫu đạt các giải thưởng có giá trị để nâng cao khả năng cảm thụ văn học cũng như học tập kinh nghiệm về lối hành văn cho bản thân mình.

28

NGUYỄN THỊ HUYỀN

SÁNG KIẾN KINH NGHIỆM

- Tham gia xây dựng bài: Đây là một trong những khâu quan trọng sẽ xúc tiến việc thực hiện các câu hỏi gợi mở một cách hiệu quả nhất. Khi HS tham gia tích cực vào công đoạn này sẽ tạo được không khí học tập cho cả lớp, là cơ sở kế tiếp cho việc đặt các câu hỏi gợi mở sau. Khi GV đã tạo ra không khí đối thoại thoải mái trong tiết học giữa thầy và trò thì sẽ nhanh chóng phát huy tư duy sáng tạo của HS. Như vậy, hứng thú học tập là ngọn nguồn giúp cho HS cảm thụ sâu sắc giá trị của đời sống văn hoá nhân loại. Phát huy trí lực, chú trọng tới hứng thú học tập của HS là hướng đi tích cực của phương pháp dạy học văn hiện nay. Tuy nhiên, để biến những lý luận trên thành hiện thực đòi hỏi người thầy ngoài tri thức khoa học cần phải có lòng yêu nghề, tâm huyết với sự nghiệp giáo dục và đào tạo và phải có thêm niềm tin vào HS.

XÂY DỰNG HỆ THỐNG CÂU HỎI GỢI MỞ TRONG ĐỌC – HIỂU TÁC PHẨM CHIẾC THUYỀN NGOÀI XA CỦA NGUYỄN MINH CHÂU

KẾT LUẬN

Câu hỏi gợi mở trong dạy học Văn là những vấn đề mà người giáo viên đặt ra trên cơ sở logic bài học, yêu cầu HS thực hiện dựa trên những kiến thức đã có nhằm đạt đến mục tiêu cao nhất của tiết dạt. Đó là những dạng câu hỏi hướng tới sự phát triển khả năng tư duy sâu và sáng tạo của người học, có sự liên kết với hệ thống câu hỏi trong bài học và liên hệ sinh động với thực tiễn cuộc sống. Vì thế nó đóng vai trò quan trọng tạo môi trường tiếp nhận, giao tiếp; là công cụ đặc biệt để khêu gợi, khai thác tiềm năng, phát triển tư duy cho HS. Đặt câu hỏi, nhất là đối với các câu hỏi gợi mở là một trong những kỹ năng cơ bản của người GV đứng lớp vững vàng và tự tin làm chủ kiến thức. Một bộ các câu hỏi được chuẩn bị công phu, nghệ thuật là công cụ hữu hiệu nhất để giáo viên tích cực hóa suy nghĩ của người học, tạo hưng phấn tiếp nhận, tương tác cởi mở, giảm thời gian truyền thụ kiến thức một chiều thường dễ gây nên nhàm chán. Đối với lớp học, hỏi và trả lời là một hoạt động sôi nổi và thú vị nhất. Mỗi lần trả lời đúng, người học sẽ tự tin hơn và có được cảm giác thành công. Nếu hệ thống các câu hỏi triển khai một cách khoa học, hợp lý logic thì ngay cả khi không được trả lời người học vẫn cảm thấy được nhập cuộc, được đóng góp và thâm nhập vào tác phẩm. Ở truyện ngắn Chiếc thuyền ngoài xa, vẻ đẹp của Nguyễn Minh Châu là vẻ đẹp toát ra từ tình yêu tha thiết đối với cuộc sống và con người. Tình yêu ấy bao hàm cả khát vọng tìm kiếm, phát hiện, tôn vinh những vẻ đẹp con người còn tiềm ẩn, bao hàm cả những khắc khoải, lo âu trước cái xấu, cái ác. Đó cũng là vẻ đẹp của một cốt cách nghệ sĩ mẫn cảm, đôn hậu, điềm đạm chiên nghiệm lẽ đời để rút ra những triết lí nhân sinh sâu sắc. "Chiếc thuyền ngoài xa" là một trong số rất nhiều tác phẩm của Nguyễn Minh Châu đã đặt ra những vấn đề có ý nghĩa với mọi người mọi thời đại, có thể nói đó là một truyện ngắn đặc sắc nhất, tiêu biểu cho phong cách nghệ thuật của cây bút độc đáo tài hoa Nguyễn Minh Châu. Tác phẩm đã vượt qua sự thử thách của thời gian và không gian, lắng đọng chiều sâu ấn tượng bền chắc trong lòng bạn đọc muôn thế hệ. Để có một giờ dạy đọc – hiểu thành công đòi hỏi người truyền thụ tri thức phải đạt được ở nhiều yếu tố khía cạnh, kết hợp nhuần nhuyễn linh hoạt giữa khoa học- logic và nghệ thuật - tâm lí - phối hợp nhiều phương pháp dạy học. Việc xây dựng hệ thống câu hỏi gợi mở trong thiết kế giáo án của người thầy chính là sự chuẩn bị tối ưu, phát huy cao nhất sự tích cực, chủ động, sáng tạo của HS theo đúng tinh thần đổi mới phương pháp dạy học hiện nay. Đó là một trong những yếu tố quan trọng quyết định thành công của mỗi tiết dạy. Với hệ thống câu hỏi gợi ở những tiết dạy trên, tôi đã soạn giảng một Chuyên đề mẫu cho lớp 12D1 (Phụ lục đính kèm). Kết quả đạt được là các em rất hứng thú, đầu tư vào quá trình thảo luận và phát biểu xây dựng bài. Tôi cho rằng, nghiên cứu sâu về mỗi bài dạy và tổ chức bằng nhiều hình thức khác nhau chính là cách giúp người GV đứng lớp tự khám phá tri thức và khám phá năng lực của bản thân mình. Đề tài trên đây là những suy nghĩ, trăn trở của tôi trong quá trình

29

NGUYỄN THỊ HUYỀN

SÁNG KIẾN KINH NGHIỆM

XÂY DỰNG HỆ THỐNG CÂU HỎI GỢI MỞ TRONG ĐỌC – HIỂU TÁC PHẨM CHIẾC THUYỀN NGOÀI XA CỦA NGUYỄN MINH CHÂU vận dụng hệ thống câu hỏi gợi mở trong đọc – hiểu tác phẩm Chiếc thuyền ngoài xa nói riêng và quá trình giảng dạy bộ môn Ngữ văn nói chung. Chắc rằng không thể tránh khỏi những hạn chế, thiếu sót trong quá trình trình bày theo quan điểm chủ quan của bản thân mình. Tôi mong nhận được những đóng góp quý giá từ Hội đồng khoa học và đồng nghiệp để tôi có thể hoàn thiện hơn nữa ý tưởng về xây dựng hệ thống câu hỏi đọc hiểu trong dạy Văn.

TÀI LIỆU THAM KHẢO

1. Một số vấn đề về dạy học giảng văn, Nguyễn Đức Ân,ĐHQGTPHCM,Trường

ĐHSP, 1996.

2. Dạy học giảng văn ở trường THPT , Nguyễn Đức Ân, NXB T.H Đồng Tháp, 1997

3. 150 thuật ngữ văn học , Lại Nguyên Ân, NXBĐHQG , 2004.

4. Dạy văn dạy cái hay cái đẹp, Nguyễn Duy Bình, NXBGD, 1983.

5. Đổi mới giờ dạy học tác phẩm văn chương ở trường THPT, Bộ GD và Đào tạo, 1999

6. Sách giáo viên Ngữ văn 12 (tập 1, 2), Bộ Giáo dục và Đào tạo, NXBGD, 2007

7. Hướng dẫn thực hiện chương trình, sách giáo khoa lớp 12 môn Ngữ văn, Bộ Giáo dục

và Đào tạo, NXBGD, 2008.

8. Hướng dẫn thực hiện chuẩn kiến thức, kĩ năng môn Ngữ văn 12, Bộ Giáo dục và

Đào tạo, NXBGD, 2010.

9. Truyện ngắn Nguyễn Minh Châu - tác phẩm và lời bình, Tuấn Thành -Vũ Nguyễn

NXBVH, 2007.

10. Đọc hiểu văn bản là thế nào, Trần Đình Sử (2007), Tạp chí Văn học và tuổi trẻ, số tháng 11, Hà Nội 11. Phương pháp dạy học tác phẩm văn học, TS. Phạm Hưng Bình (2004), ĐHSP Đà

Nẵng

12. Tổ chức hợp tác trong dạy học Ngữ văn, Nguyễn Thị Hồng Nam, Cần Thơ, 2006.

30

NGUYỄN THỊ HUYỀN

SÁNG KIẾN KINH NGHIỆM

*********************